Việc sử dụng sơ đồ trongdạy học Tập đọc vẫn còn xa lạ với các giáo viên nhất là ở bậc tiểu học, vì mộttiết học ở tiểu học dao động từ 35 đến 40 phút mà học sinh phải vừa rèn kĩ năngđọc l
Trang 2BÁO CÁO SÁNG KIẾN
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TRONG DẠY HOẠT ĐỘNG TÌM HIỂU BÀI
PHÂN MÔN TẬP ĐỌC LỚP 3
I ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN
Đứng trước thực tế phát triển của cuộc sống, đứng trước sự thay đổi ngàycàng tích cực hơn của việc dạy học, những đổi mới trong giáo dục hơn bao giờhết là điều mà không chỉ tầng lớp những người làm giáo dục quan tâm mà còn
là tất cả các bậc cha mẹ học sinh để ý Đi cùng với sự thay đổi về mục tiêu vànội dung dạy học, việc sử dụng những phương pháp dạy học tích cực vào trongcông việc giảng dạy đang là vấn đề mà người giáo viên nào cũng quan tâm.Giáo dục hiện đại là giáo dục lấy người học làm trung tâm, người thầy chỉ đóngvai trò là người dẫn lối chỉ đường qua đó phát huy được tính tích cực chủ độngcủa học sinh Học sinh là người chủ động tìm hiểu, lĩnh hội kiến thức chứkhông phải cô giảng, trò nghe như trước nữa
Để đáp ứng những yêu cầu của giáo dục, việc sử dụng sơ đồ trong dạy học
để tóm tắt, sơ lược hóa các kiến thức đang được áp dụng ngày càng nhiều trongcác trường học, trong tất cả các bậc học thậm chí là mầm non Sử dụng sơ đồhóa trong dạy học góp phần giúp học sinh nắm chắc kiến thức hơn, tạo sự hứngkhởi cho học sinh khi tham gia vào quá trình học tập Việc sử dụng sơ đồ trongdạy học Tập đọc vẫn còn xa lạ với các giáo viên nhất là ở bậc tiểu học, vì mộttiết học ở tiểu học dao động từ 35 đến 40 phút mà học sinh phải vừa rèn kĩ năngđọc lại vừa tìm hiểu bài nên nếu sử dụng sơ đồ trong dạy học sẽ làm mất rấtnhiều thời gian
Khi sử dụng sơ đồ vào trong dạy học Tập đọc tôi đã nhận thấy được nhữnghiệu quả nhất định ở bậc học mà tôi đang dạy Do đó, tôi lựa chọn đề tài “ Sửdụng sơ đồ trong dạy học Tập đọc lớp 3” với mong muốn có thể chia sẻ nhữngkinh nghiệm ít nhiều của mình khi dạy học làm phong phú hơn những phươngpháp dạy học tích cực, hiện đại trong nhà trường
II MÔ TẢ GIẢI PHÁP
1 Mô tả giải pháp trước khi tạo ra sáng kiến 1.1 Về phía giáo viên
Đứng trước những thay đổi của giáo dục ngày càng hiện đại, hầu hết bộphận giáo viên đã và đang cố gắng thay đổi phương pháp dạy, học tập và ứng
Trang 3dụng những phương pháp giảng dạy hiện đại để đưa học sinh tiếp cận và làmchủ kiến thức dễ dàng hơn, tích cực ứng dụng công nghệ thông tin để tìm tòi vànghiên cứu những phương pháp mới hay hơn, hiện đại hơn Tuy nhiên, do điềukiện thực tế của địa phương cũng khiến cho những phương pháp đó áp dụngchưa sâu hoặc khó có thể áp dụng được Cũng vì lí do này khiến một số bộ phậnnhà giáo ngại thay đổi, ngại áp dụng.
Cùng với đó do thời lượng chương trình của môn học sẽ khiến cho việc sửdụng những phương pháp hiện đại gây mất nhiều thời gian hơn, ảnh hưởng đếnquá trình dạy học nên bộ phận giáo viên sẽ ngại áp dụng nên thành ra dù biết,
dù nắm được họ vẫn lựa chọn những phương pháp truyền đạt cũ “cô giảng – trònghe” để có thể đi kịp chương trình Với phân môn Tập đọc ở tiểu học đặc biệt
là những lớp nhỏ như lớp 2, lớp 3 thì phần nhiều thời gian sẽ dành cho việcluyện đọc nên việc ứng dụng những phương pháp mới khi tìm hiểu bài sẽ khiếncho tiết dạy không kịp thời gian
1.2 Về phía học sinh
Với bậc học mà tôi đang tham gia giảng dạy là học sinh tiểu học, các em cònnhỏ lại ở vùng nông thôn chưa được tiếp xúc nhiều với giảng dạy hiện đại, côngnghệ thông tin nên còn nhiều bỡ ngỡ Đặc biệt, các em đang ở lứa tuổi ham vuinên khi học ít nhiều sẽ không tập trung chú ý, hoàn thành nhiệm vụ chậm
Khi tìm hiểu bài Tập đọc, các em mới chỉ đang dừng lại ở việc trả lời cáccâu hỏi, đọc chi tiết trong bài Tập đọc chứ chưa biết chuyển chi tiết đó thànhcâu trả lời của riêng mình Không chỉ thế, có những em chỉ dừng lại ở việc đọcbài mà không ghi nhớ nội dung bài dẫn đến khi cô gọi trả lời không trả lờiđược, không biết chi tiết đó ở chỗ nào trong bài Tập đọc
Thực tế, năm học 2019 – 2020, tôi được phân công chủ nhiệm và giảng dạycác môn văn hóa lớp 3 Đại đa số học sinh lớp tôi đã đọc nhanh và thành thạo,tuy nhiên hầu hết các em rất lười suy nghĩ khi tìm hiểu bài, thụ động chỉ có mộtvài em giơ tay phát biểu trả lời câu hỏi nhưng cũng chỉ dừng lại ở việc nhắc lạicác chi tiết trong bài tập đọc
2 Mô tả giải pháp sau khi có sáng kiến 2.1 Trước khi áp dụng sáng kiến
Căn cứ vào thực trạng của lớp tôi cùng với việc cân nhắc đến điều kiện dạyhọc tại địa phương, tôi quyết định tìm hiểu và áp dụng phương pháp sơ đồ hóa
Trang 4khi dạy Tập đọc để các em có thể hứng thú hơn khi tìm hiểu bài Tập đọc đồngthời có thể ghi nhớ sâu nội dung bài để qua đó học tiết kể chuyện sẽ dễ dànghơn.
Ngay từ những buổi đầu làm quen và tiếp xúc với các em, nắm được tìnhhình của các em thông qua cô giáo chủ nhiệm cũ, tôi quyết định sử dụngphương pháp sơ đồ hóa cho học sinh khi học phân môn Tập đọc ở phần Tìmhiểu bài
Trước tiên, tôi cho học sinh làm quen với môt số dạng sơ đồ, giới thiệu chocác em để từ đó khi nhìn vào sơ đồ các em có thể nắm được ngay nội dung của
sơ đồ mà tôi giới thiệu Sau đó, tôi hướng dẫn cho các em lập sơ đồ để hệ thốnghóa lại nội dung bài Tập đọc các em vừa được học theo các bước sau:
Bước 1: Xác định loại sơ đồ sử dụng (Bước này vì các em mới được làm
quen với sử dụng sơ đồ nên tôi sẽ thường gợi ý các em là bài tập đọc này có thể
sử dụng những sơ đồ nào.)
Bước 2: Xác định chủ đề của sơ đồ.
Tôi hướng dẫn cho học sinh chủ đề của sơ đồ thường là tên của bài học, vìtên bài học sẽ là nội dung trọng tâm của bài
Bước 3: Xác định các tiêu đề phụ:
Các tiêu đề phụ sẽ liên quan đến nội dung chính của mỗi đoạn Đối vớinhững bài tập đọc tự sự, tôi sẽ hướng dẫn học sinh xác định tiêu đề phụ với cácnhân vật, các sự kiện chính diễn ra quanh câu chuyện đó và kết quả của bài đọc
Bước 4: Triển khai các chi tiết chính ở tiêu đề phụ:
Dựa vào nội dung của bài đọc, các em triển khai các chi tiết ứng với nộidung chính của các tiêu đề phụ, tóm tắt và ghi lại một cách ngắn gọn
Bước 5: Hoàn thiện sơ đồ.
Các em có thể sử dụng nhiều màu sắc khác nhau để tạo nên sơ đồ của mình
và thậm chí có thể vẽ thêm các hình ảnh tương ứng với từng tiêu đề và nội dung.Với những tiết Tập đọc có sử dụng sơ đồ, tôi thường cho các em hoạt động nhóm 4
để thảo luận và hoàn thiện sơ đồ với nhau
Ưu điểm của giải pháp này như sau:
- Có thể tóm tắt nội dung bài một cách ngắn gọn, mạch lạc, dễ hiểu
Trang 5- Kích thích hứng thú học tập ở học sinh, đẩy mạnh năng lực tự nghiên cứu,tìm tòi, sáng tạo.
- Các em ghi nhớ nội dung bài nhanh hơn, có thể dựa vào sơ đồ để học tiết Kểchuyện ngay sau đó
Một số sơ đồ được sử dụng trong quá trình dạy học:
- Sơ đồ vòng tròn trung tâm: là loại sơ đồ mà trung tâm của nó là vòng trònchứa đựng từ ngữ biểu thị chủ đề của đoạn, bài Xung quanh nó là các từ ngữ biểuthị tiểu chủ đề Loại sơ đồ này phù hợp với những bài đọc thiên về miêu tả
- Sơ đồ mạng sự kiện: thích hợp với những bài đọc có tính tự sự hoặc tính tiếntrình
- Sơ đồ đường tròn: phù hợp với các bài Tập đọc có các sự kiện, tình tiết diễn ratheo dạng tiến trình khép kín
- Sơ đồ cành cây: là loại sơ đồ mà trung tâm là chủ đề bài học sau đó học sinh
có thể triển khai các nhánh là các tiểu chủ đề ứng với những nội dung chính củabài
- Sơ đồ tư duy: là loại sơ đồ mà vòng tròn trung tâm chính giữa là chủ đề củabài đọc, các nhánh lần lượt là các tiểu chủ đề có thể ứng với từng đoạn trong bài,hoặc là nội dung tiến trình của câu chuyện
2.2 Khi áp dụng sáng kiến
Sau khi cho học sinh làm quen với cách làm sơ đồ, tôi thường xuyên cho các
em sử dụng sơ đồ khi tìm hiểu bài tập đọc
Quy trình tổ chức hoạt động Tìm hiểu bài có sử dụng sơ đồ như sau:
Bước 1: Giáo viên cho học sinh thực hiện hoạt động theo nhóm 4
Với lớp học của tôi, các em đã được giáo viên chia nhóm ngay từ đầu năm, các
em sẽ lần lượt thay nhau làm nhóm trưởng Do vậy, khi tôi yêu cầu các em hoạtđộng theo nhóm các em đã có thể tự hình thành nhóm và sẵn sàng tham gia hoạtđộng
Trang 6Hình ảnh học sinh lớp tôi sẵn sàng cho hoạt động nhóm
Bước 2: Giáo viên đưa ra hướng dẫn, gợi ý cho học sinh lập sơ đồ
Với việc đã được làm quen với các loại sơ đồ nên với học sinh lớp tôi hoạt độngnày diễn ra không quá khó khăn Tôi sẽ gợi ý cho các em những dạng sơ đồ có thể
sử dụng khi tìm hiểu bài Tập đọc và cũng khuyến khích các em có thể sáng tạothêm và sử dụng thêm những sơ đồ mà các em có thể làm rồi đồng thời đưa ra hệthống các câu hỏi để dẫn dắt cho các em tự tìm hiểu bài và hoàn thiện sơ đồ củanhóm mình
Bước 3: Học sinh dựa trên sự gợi ý, hướng dẫn của giáo viên cùng nhau thảoluận hoàn thiện sơ đồ
Sau khi lắng nghe những hướng dẫn của cô giáo, các em bắt đầu thảo luậnnhóm cùng nhau tìm hiểu bài, thảo luận, phân công nhau hoàn thiện sơ đồ củanhóm mình
Trang 7Các em học sinh thực hiện hoạt động thực hành
Bước 4: Giáo viên mời một số nhóm trình bày sơ đồ nhóm mình.Bước 5: Giáo viên kết luận lại, củng cố lại nội dung bài đọc
* Một số ví dụ về sơ đồ được sử dụng trong các tiết dạy Tập đọc
Trang 8II.2.1.Sử dụng bản đồ câu chuyện.
Dạng sơ đồ “Bản đồ câu chuyện” thường dùng cho các bài đọc dạng truyện
kể Khi tiến hành cho học sinh tìm hiểu bài tập này, tôi cho học sinh đọc bài đọcxác định bối cảnh (không gian, thời gian, sự việc) xảy ra trong từng đoạn câuchuyện Trên cơ sở bối cảnh đó, học sinh tìm và ghi lại những chi tiết, sự việc xảy
ra và cuối cùng là trang trí để hoàn thành sơ đồ
Bài Tập đọc “Người mẹ”
Khi học sinh hoàn thành hoạt động luyện đọc bài tập đọc “Người mẹ”, tôi
cho các em tìm hiểu bài tập đọc theo hướng lập sơ đồ dạng bản đồ câu chuyện vớicác chuỗi sự kiện xảy ra nối tiếp nhau Để hoàn thành được sơ đồ tôi cho các emthảo luận và hoàn thành sơ đồ theo nhóm 4 Vì mới làm quen với việc làm sơ đồ,tôi hướng dẫn các em hoàn thành bằng hệ thống các câu hỏi Với dạng sơ đồ bản
đồ câu chuyện, ở bài tập đọc này tôi sẽ hướng dẫn học sinh xác định các tuyến sựviệc xảy ra với người mẹ từ khi con bị Thần Chết bắt đi
Bài tập đọc “Người mẹ” được tóm tắt với 3 tuyến sự kiện chính Để các em
lập được sơ đồ tôi dung hệ thống câu hỏi để hướng dẫn và dẫn dắt các em: “ Bối cảnh xảy ra sự kiện là gì (thời gian, địa điểm)?; Có sự kiện chính gì xảy ra?” Tôi
cho các em đi theo từng đoạn của bài đọc, tìm hiểu và hoàn thành từng sơ đồ nhỏứng với tiến trình của bài tập đọc Học sinh cần đọc kĩ bài tập đọc và cùng nhauthảo luận trả lời hai câu hỏi là có thể hoàn thành sơ đồ cho bài tập đọc Trong quátrình các em thảo luận, tôi sẽ đi quan sát và hỗ trợ các nhóm hoàn thành bài
Dưới đây là sơ đồ của học sinh sau khi tìm hiểu bài Tập đọc “Người mẹ”
Trang 9Vì là mới đầu làm quen với lập sơ đồ nên trong sơ đồ của các em vẫn còn khánhiều chữ, có những chi tiết rườm rà không cần thiết nhưng nhìn chung các emcũng đã biết cách khái quát lại bài học theo dạng sơ đồ.
Ứng dụng sau hoạt động:
Việc để các em tìm hiểu bài theo hình thức này sẽ giúp các em nắm chắc đượcnội dung bài Tập đọc hơn, nhớ được các chi tiết và sẽ giúp các em học tập tốt hơntrong tiết học Kể chuyện ngay sau đó
Bài Tập đọc “ Người liên lạc nhỏ”
Do đã làm quen được với tiến trình tìm hiểu bài theo sơ đồ nên quá trình các emhoàn thành sơ đồ cũng nhanh hơn so với những buổi đầu tiên Khi học sinh tìmhiểu bài “ Người liên lạc nhỏ” tôi cũng sử dụng hệ thống các câu hỏi để dẫn dắt các
em tìm hiểu bài đọc tương tự như bài “Người mẹ” đó là:
- Bối cảnh diễn ra câu chuyện (không gian, thời gian) là gì?
- Trong bối cảnh đó có sự việc gì xảy ra?
Sản phẩm của học sinh khi tìm hiểu bài “ Người liên lạc nhỏ”
II.2.2 Sử dụng sơ đồ vòng tròn khi dạy bài “Vẽ quê hương”
Sơ đồ vòng tròn là loại sơ đồ mà trung tâm của nó là vòng tròn chứa đựng từngữ biểu thị chủ đề, xung quanh nó là các thẻ từ biểu đạt các tiểu chủ đề Loại sơ
đồ này phù hợp các bài đọc thiên về miêu tả
Để tiến trình dạy học diễn ra thuận lợi, sau hoạt động luyện đọc cho các em,tôi hướng dẫn các em tìm hiểu bài hoàn thành sơ đồ bằng cách đưa ra hệ thống các
Trang 10câu hỏi để dẫn dắt Các em có thể chọn sơ đồ Venn hoặc sơ đồ cành cây để tìmhiểu bài.
- Xác định tên chủ đề hay chính là tên bài Tập đọc
- Xác định tiểu chủ đề chính trong bài bằng cách trả lời câu hỏi: Quê hươngđược vẽ bằng những màu sắc nào?
- Xác định các nội dung của từng tiểu chủ đề: Sự vật nào được vẽ từ nhữngmàu sắc đó
Khi đã xác định được những yếu tố trên, các em sẽ hoạt động theo nhóm cùngnhau tìm hiểu và hoàn thiện sơ đồ với những màu sắc mà các em yêu thích để trangtrí thêm vào
Bên cạnh đó cũng có những nhóm học sinh sáng tạo, từ hệ thống câu hỏi cô giáo
hướng dẫn các em đã sử dụng sơ đồ nhánh cây để tìm hiểu bài “Vẽ quê hương”,
cũng có nhóm học sinh vẽ thành một cái cây để thể hiện nội dung của bài Tập đọcnày
Trang 11II.2.3.Sử dụng sơ đồ mạng sự kiện
Đây là dạng sơ đồ sử dụng cho những bài tập đọc có tính tiến trình hoặcnhững bài đọc tự sự có các sự việc diễn ra Hầu như các em có thể hoàn thànhđược sơ đồ bằng việc bám sát vào các đoạn trong bài Tập đọc với những sự việcchính xảy ra và diễn đạt lại sự việc đó một cách ngắn gọn nhất Với học sinh lớp 3nói chung và học sinh lớp tôi nói riêng thì việc diễn đạt câu từ ngắn gọn còn khákhó khăn nên khi hướng dẫn học sinh làm dạng sơ đồ này mất khá nhiều thời gian
Ví dụ 1: Khi các em đã hoàn thành hoạt động luyện đọc bài “Hũ bạc của ngườicha”, tôi cho các em Tìm hiểu bài bằng hoạt động vẽ sơ đồ Tôi yêu cầu các emhọc sinh ghi lại những chi tiết chính, những sự việc xảy ra trong truyện bằng từngữ một cách ngắn gọn, lược bỏ những câu, từ không cần thiết mà không thay đổinội dung truyện; dẫn dắt các em hoàn thành sơ đồ của nhóm mình, dựa trên nhữngcâu hỏi đó các em ghi chép lại hoàn thành sơ đồ một cách ngắn gọn nhất Tôi cùngcác em đi tìm hiểu bài từ những chi tiết đầu tiên Tôi hướng dẫn các em đọc bài vàtìm ra sự việc diễn ra đầu tiên trong câu chuyện và sau đó yêu cầu các em ghi vàotrong phiếu thảo luận của nhóm mình sự việc đó bằng cách ngắn gọn nhất Sau đó,tương tự như thế, các em trong cùng một nhóm sẽ đọc bài tập đọc, tìm và ghi lạingắn gọn, nhanh nhất
Ví dụ 2: Cũng tương tự như vậy với bài Tập đọc “Cóc kiện trời”, tôi cùng các emcũng lập sơ đồ mạng sự kiện với các sự việc chính diễn ra trong bài tập đọc
Trang 12 Ứng dụng của sơ đồ sau hoạt động:
Việc để các em tìm hiểu bài theo hình thức này sẽ giúp các em nắm chắc đượcnội dung bài Tập đọc hơn, nhớ được các chi tiết và sẽ giúp các em học tập tốt hơntrong tiết học Kể chuyện ngay sau đó
II.2.4.Sử dụng sơ đồ tư duy.
Sơ đồ tư duy là phương pháp lưu trữ, sắp xếp và xác định thông tin bằngcách từ khóa, hình ảnh Sơ đồ tư duy đã xuất hiện từ khá lâu và được áp dụng phổbiến rộng rãi trong dạy học hiện nay
Sử dụng sơ đồ tư duy tăng sức hấp dẫn cho bài học, khơi gợi trí tưởngtượng, sáng tạo của học sinh Các em có thể ghi lại bài học bằng các màu sắc, hình
vẽ mà các em thích qua đó có thể ghi nhớ bài học lâu hơn
Để kích thích và tạo hứng thú hơn cho các em trong hoạt động Tìm hiểu bàicủa phân môn Tập đọc Lớp 3, tôi đã lựa chọn và sử dụng sơ đồ tư duy trong hoạtđộng này cho một số bài tập đọc
Ví dụ 1: Khi cho học sinh Tìm hiểu bài “Mùa thu của em” tôi đã hướng dẫncác em vẽ sơ đồ bằng cách trả lời hệ thống câu hỏi:
1 Chủ đề chính của bài là gì? (tên bài học)
2 Mùa thu của em được thể hiện qua những gì? (hình ảnh, màu sắc)
3 Cụ thể đó là những hình ảnh nào? Màu sắc nào?
Cùng với việc triển khai bằng các từ ngữ học sinh còn có thể trang trí thêmbằng các hình ảnh để sơ đồ thêm đẹp