Tìm hiểu biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian của người khmer huyện cầu kè (tt)

Vì thế, các vấn đề văn hóa và ngôn ngữ là một mặt của xã hội và là lĩnh vực khoa học cần đưa vào nghiên cứu một cách khoa học đặc biệt là ở dân tộc thiểu số, nó góp phần nâng cao giá trị

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 2

3 Tổng quan nghiên cứu có liên quan đến đề tài 3

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Phạm vi và giới hạng đề tài 5

6 Đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát 5

7 Kết cấu 5

Chương 1 Cơ sở lý thuyết về biệt ngữ 5

Chương 2 Đặc điểm và cấu tạo của biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian của người Khmer 5

Kết luận 5

PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

1.1 Khái niệm và nguồn gốc biệt ngữ 6

1.1.1 Nguồn gốc của biệt ngữ trên thế giới 6

1.1.2 Tiếng Khmer 7

1.2 Những đặc điểm chung của biệt ngữ 7

1.2.1 Biệt ngữ là biến thể ngôn ngữ xã hội 7

1.2.2 Biệt ngữ là phương ngữ xã hội 8

1.3 Nguyên tắc của việc sử dụng biệt ngữ trong hội thoại 9

1.3.1 Nguyên tắc cộng tác hội thoại 9

1.3.2 Nguyên tắc về lịch sự 10

1.4 Nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân

gian người Khmer 11

1.4.1 Nhân tố văn hóa 11

1.4.1.1 Nhân tố xã hội 11

1.4.1.2 Nhân tố giới tính 12

1.4.1.3 Nhân tố ngữ cảnh 13

1.4.2 Nhân tố tôn giáo 14

1.5 Phân biệt biệt ngữ với một số biến thể khác 15

1.5.1 Phân biệt biệt ngữ và tiếng lóng 15

1.5.2 Phân biệt biệt ngữ và từ nghề nghiệp 16

1.6 Một số nghi thức cúng bái dân gian Khmer có sử dụng biệt ngữ 17

1.6.1 Nghi thức cúng Arak – Neak Tà 17

1.6.2 Nghi thức cúng Tổ 19

Tiểu kết 21

CHƯƠNG 2 ĐẶC ĐIỂM, CẤU TẠO VÀ CHỨC NĂNG CỦA BIỆT NGỮ TRONG NGHI THỨC CÚNG BÁI DÂN GIAN CỦA NGƯỜI KHMER 22

2.1 Đặc điểm của từ ngữ biệt ngữ trong tục cúng bái của người Khmer 22

2.1.1 Đặc điểm về từ loại 22

2.1.2 Đặc điểm về ngữ nghĩa 24

2.2 Phương thức cấu tạo biệt ngữ 25

2.2.1 Sử dụng cách thức từ ghép tạo nên biệt ngữ 26

2.2.2 Sử dụng cách tri nhận 27

2.2.3 Sử dụng biệt ngữ theo phương thức vay mượn từ vựng 28

2.2.4 Sử dụng những cụm từ hay thành ngữ 28

2.2.5 Sử dụng phương thức thêm tiền tố, trung tố 29

2.2.6 Tạo biệt ngữ bằng cách tạo từ láy 29

2.2.7 Sử dụng từ trái nghĩa 30

2.2.8 Sử dụng biệt ngữ không thể lý giải 30

2.3 Chức năng của biệt ngữ trong tục cúng bái dân gian Khmer 30

2.3.1 Chức năng thông tin 30

2.3.2 Chức năng giao tiếp 31

2.3.3 Chức năng che giấu thông tin 31

Tiểu kết 32

KẾT LUẬN 34

DANH MỤC TỪ KHẢO SÁT 36

PHIẾU PHỎNG VẤN 42

CÁC VỊ ACHAR AM HIỂU VỀ BIỆT NGỮ KHMER 42

DANH SÁCH CÁC VỊ ACHAR ĐƢỢC PHỎNG VẤN 44

PHỤ LỤC ẢNH 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 46

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong những chính sách dân tộc, đặc biệt là chính sách về ngôn ngữ, Đảng và nhà nước luôn có quan điểm hướng về việc gìn giữ và phát huy văn hóa dân tộc, ngôn ngữ các đồng bào dân tộc thiểu số Qua đó có rất nhiều ngôn ngữ các dân tộc thiểu số được đưa vào học tập, nghiên cứu một cách khoa học, nhằm nâng cao giá trị bản sắc của từng dân tộc Trong công trình nghiên cứu khoa học của các nhà ngôn ngữ học, văn hóa học liên quan đến các dân tộc thiểu số, nhìn chung chỉ mới xét ở một góc độ chung chung, thực sự vẫn chưa được chuyên sâu và còn rất ít nhà ngôn ngữ học thật sự quan tâm Vì thế, các vấn đề văn hóa và ngôn ngữ là một mặt của xã hội và là lĩnh vực khoa học cần đưa vào nghiên cứu một cách khoa học đặc biệt là ở dân tộc thiểu số, nó góp phần nâng cao giá trị ý nghĩa khoa học, nhân văn và là giá trị văn hóa đến đất nước ta,

một mặt góp phần vào việc bảo vệ, gìn giữ ngôn ngữ - văn hóa dân tộc thiểu số

Biệt ngữ được xem là một hiện tượng ngôn ngữ đặt biệt, còn là đối tượng của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học trong và ngoài nước Nhìn chung, các nhà nghiên cứu vẫn chỉ tập chung nhiều ở nước ngoài, còn về các nhà nghiên cứu trong nước vẫn còn hạn chế, còn ít nhà ngôn ngữ học nghiên cứu sâu về cấu tạo, nguồn gốc của biệt ngữ

Và ngôn ngữ Khmer cũng thế, hiện nay cũng có rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm về lĩnh vực ngôn ngữ, văn hóa Khmer Tuy nhiên về vấn đề biệt ngữ thì dường như chưa

có nhà nghiên cứu hay nhà ngôn ngữ học đặc biệt quan tâm và tìm hiểu một cách chuyên sâu mà vẫn mang tính khái niệm chung chung Đặt biệt là từ ngữ biệt ngữ trong cúng bái dân gian Khmer cũng là một đề tài cần nghiên cứu tìm hiểu trong ngôn ngữ vì

nó gắn liền với văn hóa hay nói cách khác biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian nói lên sắc thái, tính chất, mang đậm giá trị văn hóa Khmer

Đối với dân tộc Khmer rất đa dạng về văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, nó thể hiện rõ qua từng các nghi thức nghi lễ của người Khmer, qua đó ngôn ngữ được sử dụng trong từng nghi thức cũng rất đa dạng và phong phú, trong đó không thể thiếu ngôn ngữ được sử dụng để thực hiện trong các nghi thức, những bài kinh kệ sử dụng đóng vai trò khá quan trọng trong đó chúng được gọi là biệt ngữ Vì thế việc tìm hiểu

2

biệt ngữ trong nghi thức cúng bái là một vấn đề cần thiết giúp chúng ta có thể hiểu về ý nghĩa của từ ngữ và một phần cũng góp phần phân tích rõ tính phong phú trong ngôn ngữ Khmer

Biệt ngữ được sử dụng trong các nghi thức của người Khmer rất phong phú và đa dạng theo từng nghi thức, tập tục, nghi lễ góp phần làm giàu tính phong phú của ngôn ngữ Tuy nhiên hiện nay có rất nhiều các nhà nghiên cứu chỉ tập chung nghiên cứu văn hóa của từng nghi lễ hay nghi thức được thực hiện ra sao như thế nào? song đó, vẫn chưa có công trình tìm hiểu về ngôn ngữ hay từ biệt ngữ được sử dụng trong từng nghi thức dân gian Vì thế nghiên cứu này cũng là một phần giúp chúng ta có thể hiểu hơn

về văn hóa của người Khmer thông qua ngôn từ được sử dụng trong nghi thức, giúp ta hòa mình vào các nghi thức một cách dễ dàng với ngôn ngữ được sử dụng

Với những lý do trên, việc tìm hiểu biệt ngữ trong nghi thức cúng bái của người Khmer về nguồn gốc, cấu tạo, chức năng và ngữ nghĩa, sẽ có ý nghĩa quan trọng sâu sắc nhằm góp phần vào công việc phát huy và bảo tồn tính phong phú của ngôn ngữ Khmer Đề tài cũng sẽ góp phần vào việc nghiên cứu,tài liệu tham khảo về lớp từ vựng trong ngôn ngữ Khmer Thế nên chúng tôi lựa chọn đề tà tìm hiểu biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian người Khmer ở huyện cầu kè nhằm nghiên cứu một cách khoa học về ngôn ngữ liên văn hóa

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu chung: Xác định đặc điểm, cấu tạo và chức năng của lớp từ biệt ngữ trong nghi lễ cúng bái của người Khmer

Mục tiêu đề tài nhằm góp phần làm sáng tỏ đặc điểm về từ ngữ, tính đặc trưng về ngôn ngữ góp phần chứng minh tính phong phú về ngôn ngữ Khmer cũng góp phần bảo tồn phát huy từ vựng tiếng Khmer

2.2 Mục tiêu cụ thể:

+ Sưu tầm lớp từ biệt ngữ trong nghi lễ cúng bái của người Khmer góp phần làm thể hiện rõ tính phong phú từ vựng tiếng Khmer Thông qua các tài liệu, một số vị Achar, thầy Mo

+ Phân tích đặc điểm, cấu tạo của biệt ngữ trong nghi lễ cúng bái của người Khmer

+ Xác định chức năng của biệt ngữ trong nghi lễ cúng bái của người Khmer

3 Tổng quan nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Biệt ngữ là lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học hiện nay đang có sự thu hút quan tâm đối với các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước Các công trình nghiên cứu như sau:

- Tình hình nghiên cứu trong nước

Thích Chân Tuệ, “cách xung hô trong phật giáo” Trong bài nghiên cứu tác giả

đã nêu khái quát về từ ngữ và cách thức dùng từ ngữ trong đạo Phật khá là chuyên sâu

Đề tài cũng một phần góp cho chúng tôi hướng tiếp cận về cách trình bày cũng như nghiên cứu về biệt ngữ

Đồng Thị Hằng, Luận văn thạc sĩ, 2013, “Đặc điểm cấu tạo và ngữ nghĩa của

biệt ngữ thanh thiếu niên Việt Nam hiện nay” Hà Nội Đề tài đề cập đến biệt ngữ một

cách khá chuyên sâu về nguồn gốc đặc điểm, ý nghĩa ngữ dụng của biệt ngữ đối với thanh thiếu niên Việt Nam hiện nay Tuy nhiên đề tài cũng vẫn là một lĩnh vực nghiên cứu tiếng Việt và chuyên về tìm hiểu biệt ngữ xã hội hiện nay Đề tài cũng giúp ích cho chúng tôi tìm hiểu quan điểm khái niệm về biệt ngữ cũng như định hướng của việc

nghiên cứu

Võ Minh Phát, Luận văn Tiến sĩ Ngôn ngữ Học, 2016, “Đặc điểm ngôn ngữ của

từ ngữ xưng hô trong phật giáo Việt Nam”, Trường Đại học Huế Trong Luận án, tác

giả đã phân tích rõ những đặc điểm, ý nghĩa của từ ngữ được sử dụng trong Phật giáo

mà tác giả đã nghiên cứu Đề tài đã góp phần vào việc tham khảo về nội dung, cách thức trong đề tài nghiên cứu biệt ngữ trong nghi thức cúng bái người Khmer Tuy nhiên đề tài chỉ nghiên cứu ngôn ngữ trong Phật giáo là tiếng Việt

Vũ Thị hương, 2012, “Tiếng lóng trên các diễn đàn trực tuyến tiếng Việt: thực

trạng, đặc điểm, cơ chế hình thành”, Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ học, TP.HCM Trong

bài nghiên cứu, tác giả đã đề cập đến tiếng lóng và cơ chế hình thành, phân tích đặc điểm, các phương thức tạo từ của tiếng lóng được sử dụng rất chuyên sâu trong tiếng Việt Nhìn chung đề tài tuy nghiên cứu về tiếng Việt nhưng cũng là tài liệu giúp chúng tôi định hướng về việc nghiên cứu và cách so sánh với biệt ngữ tiếng Khmer

- Nghiên cứu ngoài nước

4

លោក ញាណលភឿក លោក ម៉មឆឆ, 2003, “លំអានទំនាមខ្មមរបុរាណ”, xuất bản lần 2, Phnom Penh Nhìn chung trong công trình nghiên cứu này, tác giả đã nghiên cứu rất chuyên sâu về phong tục tập quán của người Khmer theo từng nghi thức Nhưng tác giả cũng chỉ quan tâm đến ý nghĩa, cách thức thực hiện của nghi thức mà tác giả trình bày vẫn còn chưa quan tâm đến ngôn từ được sử dụng trong nghi lễ hay nghi thức Nhưng đề tài cũng góp phần cho chúng tôi về hướng đi và hiểu rõ về nghi thức và vai trò của mọi nghi thức dân gian của người Khmer, giúp chúng tôi dễ tiếp cận hơn trong văn hóa người Khmer

វ៉ន់ណាក់, 2008, “ជំននឿប្រជាជនខ្មែរក្នុងនប្េងក្ថា”, Luận văn thạc sĩ, Phnom Penh Về đề tài nghiên cứu được tác giả quan tâm đến nguồn gốc ý nghĩa của từng nghi thức dân gian và người Khmer thực hiện, chưa quan tâm đến ngôn ngữ hay phân tích ngôn ngữ trong đề tài Đề tài cũng một phần nào đó giúp ích cho chúng tôi hiểu về văn hóa dân gian về từng nghi thức cho việc nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa của người Khmer

Trong những tổng quan nghiên cứu trong là một nền kiến thức cũng như những định hướng đi cho chúng tôi trong việc hiểu rõ những gì các nhà nghiên cứu đã làm và những gì chúng tôi nên thực hiện trong đề tài

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện và giải quyết những mục tiêu đề ra, khóa luận sẽ sử dụng các phương pháp sau:

1 Cách tiếp cận: tiếp cận liên ngành ngôn ngữ - văn hóa

2 Phương pháp miêu tả: phương pháp miêu tả ngôn ngữ là phương pháp chúng tôi dùng để miêu tả con đường hình thành biệt ngữ nguồn gốc cấu tạo, đặc điểm của biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian của người Khmer

3 Thủ pháp phân tích

Thủ pháp phân tích dùng để phân tích đơn vị cấu tạo biệt ngữ Cũng dùng để tìm hiểu về đặc điểm của các thành tố trực tiếp cấu tạo của biệt ngữ dùng để phân tích nét nghĩa, phân tích ngôn cảnh: dùng trong việc phân tích nghĩa, chức năng của biệt ngữ

4 Thủ pháp thống kê, phân loại: thống kê, phân loại ngữ liệu về từ loại về biệt ngữ

5 Phạm vi và giới hạng đề tài

Tìm hiểu về đặc điểm, cấu tạo, chức năng của biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian của người Khmer Phạm vi phỏng vấn chúng tôi chỉ chú ý tập trung nghiên cứu huyện Cầu Kè

6 Đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát

- Đối tượng : Biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian của người Khmer

- Đối tượng khảo sát; các vị Achar, người già trong xóm, các vị thầy mo

7 Kết cấu

Chương 1 Cơ sở lý thuyết về biệt ngữ

Ở chương này, chúng tôi sẽ giới thiệu một cách khái quát cơ sở lý thuyết của biệt ngữ, đặc điểm và những nhân tố ảnh hưởng dẫn đến sự hình thành biệt ngữ

Chương 2 Đặc điểm và cấu tạo của biệt ngữ trong nghi thức cúng bái dân gian của người Khmer

Ở chương này, chúng tôi sẽ miêu tả về biệt ngữ được sử dụng trong các nghi thức cúng bái của người Khmer, về những đặc điểm, cấu tạo và hàm ý được sử dụng, liệt kê danh mục từ biệt ngữ khảo sát được

Kết luận

6

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 Khái niệm và nguồn gốc biệt ngữ

Hiện nay khái niệm về biệt ngữ vẫn là một vấn đề của các nhà nghiên cứu, chưa

có thể thống nhất định nghĩa nào là phù hợp và thống nhất với nhau Sau đây chúng tôi, xin dẫn ra một số định nghĩa biệt ngữ theo các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước

Theo tác giả Nguyễn Thị Lệ Hằng cho rằng bên cạnh các phương ngữ và tiếng lóng (argot) Biệt ngữ là lối nói đặc biệt của một số tầng lớp trong xã hội, giai cấp quý tộc do cố ý nói cho cầu kỳ, đài các đệ tự phân biệt với các người dân thường; học sinh, quân nhân do sinh hoạt môi trường tập thể cũng có các nói riêng biệt của mình

Theo từ điển bách Khoa, biệt ngữ là “ tập hợp những yếu tố ngôn ngữ riêng,

mang tính đặc thù của một nhóm người trong cộng đồng ngôn ngữ Nhờ biệt ngữ nhóm người này có thể phân biệt với nhóm người khác trong cùng cộng đồng ngôn ngữ đó

Về cấu trúc, biệt ngữ là một thứ ngôn ngữ phát sinh từ ngôn ngữ tự nhiên, không hoàn chỉnh và không có tính hệ thống cao Thông thường, biệt ngữ không khác ngôn ngữ tự nhiên về âm vị và ngữ pháp, chỉ khác về một số đơn vị từ vựng

Biệt ngữ tiếng Anh (jargon) được khái niệm là một cách nói đặc biệt hoặc một thuật ngữ được sử dụng bởi một nghề cụ thể hoặc một nhóm và rất khó cho người khác hiểu được Biệt ngữ (jargon) là một thuật ngữ cho ngôn ngữ chuyên ngành hoặc kỹ thuật mà chỉ được hiểu bởi những ai là thành viên hoặc nhóm người thực hiện Ví dụ: nghề luật có rất nhiều thuật ngữ xem là biệt ngữ mà chỉ luật sư và thẩm phán sử dụng thường xuyên

Theo từ điển khái niệm Ngôn ngữ học định nghĩa rằng; Biệt ngữ (jargon) là

những từ ngữ được sử dụng hạn chế về mặt xã hội, tức là những từ ngữ không phải toàn dân dùng mà chỉ là một tầng lớp xã hội nào đó dùng mà thôi Nói chung, một tầng lớp xã hội có chung một hoàn cảnh, một cách sống, có thể tạo ra một số từ ngữ riêng chỉ dùng trong nội bộ tầng lớp của mình

1.1.1 Nguồn gốc của biệt ngữ trên thế giới

Theo tác giả Đồng Thị Hằng [ 12,13] “Khái niệm biệt ngữ (jargon) được xuất

hiện vào cuối thế kỷ 14 có vốn có nghĩa là (wittering of birds)” ( tiếng hót líu lo của

loài chim) Dần dần biệt ngữ được dùng chỉ những thuật ngữ kỹ thuật của những ngành

nghề cụ thể, là cách nói và viết khó hiểu

1.1.2 Tiếng Khmer

Theo tác giả Đinh Lư Giang, Ngô Phú Hải, “bước đầu nhiên cứu sự biến đổi các

tổ hợp phụ âm đầu tiếng Khmer qua các thổ ngữ Khmer Nam bộ” Tiếng Khmer của cộng đồng người Khmer ở Đồng Bằng Sông Cửu Long được xem là phương ngữ trong

số các phương ngữ Khmer (Battambang, PhnomPenh, Surin, Cardamon) nhưng lại là một biến thể thổ ngữ rất phức tạp do tình hình tiếp xúc với tiếng Việt và các ngôn ngữ khác ở Việt Nam

Tác giả cũng đã nêu lên rằng; tiếng Khmer ở Nam Bộ, trải qua nhiều thế kỷ tách biệt với tiếng Khmer CamPuChia và do sự tiếp xúc chặt chẽ với tiếng Việt, dẫn đến sự biến đổi ở nhiều bình diện có sự xuất hiện nhiều thổ ngữ ở khu vực.Tiếng Khmer là một ngôn ngữ đơn lập, cận âm tiết (sesquisyllabic), không có thanh điệu, thuộc ngữ hệ Nam Á, nhánh Môn Khmer

1.2 Những đặc điểm chung của biệt ngữ

Biệt ngữ là từ ngữ được sử dụng bởi một nhóm người nào đó trong xã hội, và được hình thành trong xã hội nhằm mục đích chung là để phục vụ trong giao tiếp vì thế

ta nên biệt ngữ trong các biến thể của ngôn ngữ hình thành nên biệt ngữ

1.2.1 Biệt ngữ là biến thể ngôn ngữ xã hội

Ta nhìn nhận rằng về mặt ngôn ngữ luôn có đặc tính đặc biệt quan trọng đó chính là ngôn ngữ luôn có tính biến đổi

Theo tác giả Nguyễn Thị Kim Loan,(2012), “ biến thể ngôn ngữ là hình thức

biểu hiện của ngôn ngữ được sử dụng phổ biến trong hoàn cảnh xã hội giống nhau với các đặc trưng xã hội giống nhau”[4] Xét trong khía cạnh ngôn ngữ học xã hội thì ta

thấy đó là sự biến đổi trong tương quan giữa ngôn ngữ và xã hội Nhìn chung, giữa ngôn ngữ và xã hội nếu một mặt thay đổi sẽ dẫn đến mặt kia thay đổi theo, vì nó có sự tương quan lẫn nhau không thể tách rời

Tác giả cũng đã nhìn nhận rằng, xét về mặt lý thuyết và thực tế Nhân tố ảnh

hưởng đến sự thay đổi hay biến đổi ngôn ngữ là do bị chi phối bởi hai nhân tố cơ bản:

- Nhân tố bên trong, hay còn xem là nhân tố thuần túy về cấu trúc, nhân tố khách quan