THÔNG TIN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI Tên đề tài Thiết kế chuyên đề dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại ở trường THPT theo hướng tiếp cận chương trình, sách giáo khoa mới Lĩnh vực nghiên cứu - Lĩn
Trang 1THÔNG TIN CHUNG VỀ ĐỀ TÀI
Tên đề tài Thiết kế chuyên đề dạy học truyện ngắn Việt Nam
hiện đại ở trường THPT theo hướng tiếp cận chương trình, sách giáo khoa mới
Lĩnh vực nghiên cứu - Lĩnh vực: Giáo dục chuyên biệt (theo đối tượng, cho
người khuyết tật)
- Mã lĩnh vực: 50302Thời gian thực hiện 15 tháng
- Chức danh nghề nghiệp: Giảng viên
- Đơn vị công tác: Bộ môn Sư phạm Tiểu học - Khoa
Sư phạm
- Email: ptno@tvu.edu.vn
- Điện thoại: 0977691713 Thành viên thực hiện
(không quá 5 người)
TRẦN THANH BÌNH
- Học hàm/Học vị: Tiến sĩ
- Chức vụ: Phó Giám đốc
- Chức danh nghề nghiệp: Giảng viên/Biên tập viên
- Đơn vị công tác: Công ty CP Dịch vụ xuất bản giáo dục Gia Định; Bộ môn Sư phạm Ngữ văn, Khoa Ngôn ngữ - Văn hóa - Nghệ thuật Khmer Nam Bộ
Trang 2- Chức danh nghề nghiệp: Giáo viên
- Đơn vị công tác: Trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành, thành phố Trà Vinh
- Email: vothanhthuy177@gmail.com
- Điện thoại: 01272777678 HUỲNH THỊ NGỌC LAN
- Học hàm/Học vị: Thạc sĩ
- Chức vụ: Giáo viên
- Chức danh nghề nghiệp: Giáo viên
- Đơn vị công tác: Trường THSP – Đại học Trà Vinh
- Họ và tên thủ trưởng tổ chức: Nguyễn Huy Thông
- Điện thoại: 0982135567 Fax:
- Địa chỉ: 287, đường Phạm Ngũ Lão, Phường 1, Thành phố Trà Vinh
Tổ chức / đơn vị 2: TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ CHUYÊN NGUYỄN THIỆN THÀNH, THÀNH PHỐ TRÀ VINH
- Họ và tên thủ trưởng tổ chức: Lê Phong Vũ (PHT)
- Điện thoại: 0913880693
- Địa chỉ: Đường Bạch Đằng, Phường 4, TP Trà Vinh
Trang 3TÓM TẮT Chương trình Giáo dục phổ thông năm 2018 đã được công bố và tập huấn triển khai từ năm học 2019 - 2020 và sẽ áp dụng chính thức từ năm học 2020 –
2021 Điểm mới quan trọng của chương trình này là dạy học tuân thủ định hướng phát triển năng lực HS bằng nhiều hình thức dạy học mới, trong đó có chuyên đề học tập Chỉ trong hình thức mới này, việc dạy học mới có thể có không gian cần thiết, tạo điều kiện để HS chủ động giải quyết một vấn đề/nhiệm vụ học tập tương đối hoàn chỉnh, từ việc hình thành hệ thống kiến thức, kĩ năng mới đến khả năng vận dụng chúng vào giải quyết những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc sống, học tập
và phù hợp với nguyện vọng của bản thân HS Tuy nhiên, hiện nay hình thức dạy học này còn khá mới mẻ đối với giáo viên, mà những hướng dẫn, nguồn tài liệu
tham khảo còn quá ít Thiết kế chuyên đề dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại
ở trường THPT theo hướng tiếp cận chương trình, SGK mới trong giai đoạn hiện
nay sẽ góp phần giải quyết một vấn đề thời sự về PPDH bộ môn, chia sẻ những kinh nghiệm bổ ích trong bước đầu thiết kế và thực nghiệm dạy học theo chuyên
đề, làm cơ sở để tiếp tục hoàn thiện vấn đề này trong những giai đoạn tiếp theo Đối chiếu giữa chương trình và sách giáo khoa hiện hành với chương trình giáo dục phổ thông Ngữ văn 2018, ta thấy cả hai chương trình đều rất chú trọng đọc hiểu thể loại truyện ngắn hiện đại Vì vậy, để thiết kế một chuyên đề thực hiện cho chương trình hiện hành, lại hướng đến tiếp cận chương trình mới, chúng tôi cho rằng lựa chọn thể loại truyện ngắn có tính điển hình, lại phù hợp tâm lý lứa tuổi học sinh THPT
Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi triển khai thành những nội dung sau:
Một là, chuyên đề học tập Ngữ văn và vấn đề xây dựng chuyên đề học tập Ngữ văn tiếp cận chương trình mới Trong nội dung này, chúng tôi xác định được vai trò, đặc điểm, mô hình cấu trúc, quy trình thiết kế chuyên đề dạy học ở trường THPT và đề xuất giải pháp về phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá chuyên đề Bên cạnh đó, trên cơ sở khảo sát thực tiễn, chúng tôi thu thập ý kiến của cán bộ quản lý, giáo viên, nhà nghiên cứu về vấn đề dạy học theo chuyên
đề làm cơ sở thực tiễn cho đề tài
Hai là, thiết kế chuyên đề học tập truyện ngắn Việt Nam hiện đại theo hướng tiếp cận chương trình mới Trong nội dung này, chúng tôi tiến hành thiết kế chuyên
đề mẫu Đọc, viết, giới thiệu về một tác giả văn học để dạy học truyện ngắn Việt
Nam hiện đại ở môn Ngữ văn cấp THPT
Ba là, tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng kết quả và rút ra những bài học kinh nghiệm
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi chủ yếu vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau: nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết (phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết, phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết) và nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn (phương pháp điều tra, khảo sát, thực nghiệm, phương pháp thống kê)
Trang 4Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi khẳng định được tầm quan trọng của hình thức dạy học theo chuyên đề trong chương trình mới Chúng tôi cũng đã thiết
kế chuyên đề Đọc, viết và giới thiệu tác giả văn học và chọn lựa ngữ liệu là các
tác giả truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945 có ý nghĩa thể nghiệm và làm tiền đề cho những nghiên cứu về lý thuyết cũng như nghiên cứu thực tiễn về áp dụng chuyên đề dạy học ở nhà trường THPT Trong thời điểm hiện nay, việc chỉ
ra quy trình thiết kế, các bước thiết kế và việc xác định mục tiêu từ đó thiết kế thành chuyên đề có giá trị tham khảo rất lớn Có thể dựa vào quy trình và cấu trúc được đề xuất ở chuyên đề này để nghiên cứu về việc thiết kế các chuyên đề dạy học khác trong chương trình Ngữ văn cấp THPT
Để tổ chức thành công hình thức dạy học theo chuyên đề, ngoài việc học sinh tích cực chủ động, giáo viên mạnh dạn đổi mới phương pháp thì nhà trường cần được trang bị đầy đủ cơ sở, vật chất Tổ bộ môn cần nghiên cứu và rút kinh nghiệm
Sở Giáo dục và Đào tạo cần quan tâm tổ chức các cuộc hội thảo, hội giảng về dạy học theo chuyên đề Đặc biệt phân công cử các giáo viên cốt cán, có nhiều kinh nghiệm để tổ chức hoạt động học tập cho tất cả giáo viên cùng bộ môn dự để học hỏi kinh nghiệm, cùng trao đổi phương pháp giảng dạy và rút kinh nghiệm cần thiết
Trang 5MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU………… ……… 1
1 Tính cấp thiết của đề tài ……… 1
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài 3
2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước ……… 3
2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước……… 11
3 Mục tiêu nghiên cứu……… 17
4 Nội dung triển khai nghiên cứu….……… 18
5 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu……… 19
6 Phương pháp nghiên cứu, kỹ thuật sử dụng……… ………… 20
PHẦN NỘI DUNG 22
Chương 1.CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ XÂY DỰNG CHUYÊN ĐỀ HỌC TẬP NGỮ VĂN THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA MỚI………
22 1.1 Hình thức chủ đề, chuyên đề trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 ở Việt Nam
22 1.1.1 Chuyên đề học tập Ngữ văn theo chương trình giáo dục Ngữ văn 2018
24 1.1.1.1 Quan niệm về chuyên đề học tập Ngữ văn……… 24
1.1.1.2 Vai trò của chuyên đề học tập trong chương trình Ngữ văn 2018… 27 1.1.1.3 Phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá năng lực học sinh qua các chuyên đề học tập Ngữ văn ………
28 1.1.1.4 Cấu trúc của chuyên đề học tập Ngữ văn 1.1.2.Cơ sở lý luận văn học 33
1.1.2.1 Thể loại truyện ngắn……… 33
1.1.2.2 Lí thuyết tiếp nhận văn học ………
33 1.1.3 Cơ sở lý luận dạy học……… 37
1.1.3.1 Quan điểm dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm…… 37
1.1.3.2 Dạy học Ngữ văn theo định hướng phát triển năng lực………… 38
Trang 61.2 Thực trạng dạy và học Ngữ văn của giáo viên và học sinh THPT
nhận thức về hình thức học tập chuyên đề Ngữ văn………
42 1.2.1 Đối tượng và phạm vi khảo sát……… 42
1.2.2 Công cụ khảo sát……… 42
1.2.3 Kết quả khảo sát……… 43
Chương 2 THIẾT KẾ CHUYÊN ĐỀ HỌC TẬP TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM HIỆN ĐẠI THEO HƯỚNG TIẾP CẬN CHƯƠNG TRÌNH, SÁCH GIÁO KHOA MỚI………
47 2.1 Tầm quan trọng của truyện ngắn Việt Nam hiện đại trong chương trình hiện hành và chương trình 2018………
47 2.2 Đặc trưng của truyện ngắn Việt Nam hiện đại 47 2.3 Nguyên tắc thiết kế chuyên đề học tập Ngữ văn 53 2.4 Thiết kế thể nghiệm……… 55
Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM……… 83
3.1 Mục đích và đối tượng thực nghiệm……… 83
3.1.1 Mục đích thực nghiệm……… 83
3.1.2 Đối tượng thực nghiệm……… 83
3.2 Địa điểm và thời gian thực nghiệm……… 87
3.2.1 Địa điểm thực nghiệm……… 87
3.2.2 Thời gian thực nghiệm……… 87
3.3 Quy trình thực nghiệm……… 88
3.4 Thu thập, phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm……… 88
3.4.1 Thu thập dữ liệu thực nghiệm……… 88
3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm……… 89
3.4.2.1 Tiêu chí đánh giá……… 89
3.4.2.2 Phân tích kết quả thực nghiệm……… 86
3.5 Những gợi ý vận dụng chuyên đề học tập Ngữ văn………… 92
3.6 Tiểu kết……… 93
PHẦN KẾT LUẬN ……… 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… ……… 98
Trang 8DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG
Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm kiểm tra chất lượng đầu năm
học 2019 – 2020 của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng
Bảng 3.2 Bảng đối chiếu kết quả thực hiện các nhiệm cụ học
tập của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng khi thực hiện tự học ngoài lớp học ở trường THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành
Bảng 3.3 Bảng đối chiếu kết quả thực hiện các nhiệm cụ học
tập của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng khi thực hiện tự học ngoài lớp học ở trường THPT
Thực hành sư phạm Trà Vinh
Trang 9LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn:
- Ban Giám Hiệu Trường Đại học Trà Vinh đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện đề tài này
- Phòng Khoa học Công nghệ - Trường Đại học Trà Vinh đã hướng dẫn cụ thể quy trình của một đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường một cách nhiệt tình, vui vẻ, đầy trách nhiệm
- Ban Giám Hiệu Trường Thực hành Sư phạm, Trường THPT Chuyên Nguyễn Thiện Thành đã nhiệt tình giúp đỡ tôi khảo sát thực trạng cũng như dạy học thực nghiệm
- Lãnh đạo khoa Sư phạm đã tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành đề tài Trân trọng cảm ơn!
Trang 10- 1 -
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Thời đại phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông mang đến những cơ hội và thách thức cho nền giáo dục các nước, trong đó có Việt Nam Chúng ta không thể đứng ngoài mục tiêu phát triển bền vững số 4 (SDG4) về giáo dục đến năm 2030 được Đại hội đồng Liên Hợp quốc thông qua vào tháng
9/2015: “Đảm bảo một nền giáo dục chất lượng, bình đẳng, hòa nhập và học tập suốt đời c ho tất cả mọi người” Để đáp ứng mục tiêu đó, Nghị quyết 88/2014/QH13 ngày 28/11/2014 của Quốc hội đã xác định cần phải: “Đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà đức, trí, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh” Theo đó, chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 ban hành kèm theo
Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục
và Đào tạo đã được công bố và tập huấn triển khai từ năm học 2019 – 2020 và
sẽ được áp dụng chính thức cho những năm học sau Sự ra đời của chương trình này đã mở ra cho quá trình dạy học sau năm 2020 những thay đổi hết sức căn bản không chỉ về nội dung, phương pháp dạy học, phương pháp kiểm tra đánh giá mà còn cả về hoạt động và hình thức dạy học
Theo định hướng chung của chương trình giáo dục mới, nguyên tắc “tích hợp cao ở các lớp học dưới, phân hoá dần ở các lớp học trên” đã trở thành
quan điểm xuyên suốt nhằm đảm bảo quá trình dạy học tuân thủ định hướng phát triển năng lực học sinh (HS) Và để thể hiện được nguyên tắc tích hợp – phân hoá đó, quá trình dạy học sẽ không tổ chức dựa trên những bài học đơn
lẻ, chủ yếu nhằm cung cấp kiến thức đơn thuần như chương trình giáo dục hiện hành (ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05/5/2006
Trang 11- 2 -
của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) mà dựa trên các đơn vị mới như chủ
đề học tập, chủ đề tích hợp, chủ đề liên môn, và cao nhất là chuyên đề học tập Chỉ trong những hình thức mới này, việc dạy học mới có thể có không gian cần thiết, tạo điều kiện để HS chủ động giải quyết một vấn đề/nhiệm vụ học tập tương đối hoàn chỉnh, từ việc hình thành hệ thống kiến thức, kĩ năng mới đến khả năng vận dụng chúng vào giải quyết những vấn đề gắn với thực tiễn cuộc sống, học tập và phù hợp với nguyện vọng của bản thân HS
Đối với môn Ngữ văn, chương trình mới phát triển hơn nữa tư tưởng dạy học tích hợp, thể hiện ở sự thống nhất của trục tích hợp, ở yêu cầu tích hợp triệt
để và nhất quán đến mức cao nhất có thể giữa ngôn ngữ và văn học, giữa các kiểu loại văn bản và giữa các hoạt động giao tiếp Ngoài ra, chương trình Ngữ văn còn chú ý thực hiện quan điểm tích hợp các nội dung liên môn và xuyên môn một cách hợp lí Yêu cầu phân hoá theo năng lực, sở trường của cá nhân người học được coi trọng Ở cấp Trung học phổ thông (THPT), sự phân hóa còn được thực hiện bằng việc cho học sinh thực hiện một số chuyên đề học tập Hình thức dạy học theo chuyên đề có thể nói còn nhiều mới mẻ đối với giáo viên THPT cả về lý thuyết lẫn thực hành tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh Do đó, việc thiết kế chuyên đề dạy học theo hướng tiếp cận chương trình Ngữ văn mới ngay tại thời điểm này là hết sức cấp thiết nhằm giúp giáo viên bước đầu có những cơ sở lý thuyết về chuyên đề học tập, tiếp cận với những phương pháp tổ chức dạy học chuyên đề để có một tâm thế chủ động thực hiện chương trình mới
Trên cơ sở đối chiếu giữa chương trình và sách giáo khoa hiện hành với chương trình giáo dục phổ thông Ngữ văn mới, chúng tôi nhận thấy rằng ở cấp THPT, cả hai chương trình đều rất chú trọng đọc hiểu thể loại truyện ngắn hiện đại Vì vậy, để thiết kế một chuyên đề thực hiện cho chương trình hiện hành, lại hướng đến tiếp cận chương trình mới, chúng tôi cho rằng lựa chọn thể loại truyện ngắn có tính điển hình, lại phù hợp tâm lý lứa tuổi học sinh THPT
Chính từ những lí do vừa nêu, chúng tôi cho rằng, thực hiện đề tài Thiết kế chuyên đề dạy học truyện ngắn Việt Nam hiện đại ở trường THPT theo hướng
Trang 12- 3 -
tiếp cận chương trình, sách giáo khoa mới trong giai đoạn hiện nay sẽ góp phần
giải quyết một vấn đề thời sự về phương pháp dạy học (PPDH) bộ môn, chia
sẻ những kinh nghiệm bổ ích trong bước đầu thiết kế và thực nghiệm dạy học theo chuyên đề, làm cơ sở để tiếp tục hoàn thiện vấn đề này trong những giai đoạn tiếp theo
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước
Hình thức dạy học theo chủ đề, chuyên đề tự chọn đã có trong Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGD&ĐT ngày 05/5/2006 Để hướng dẫn việc tổ chức thực hiện dạy học tự chọn ở cấp Trung học cơ sở (THCS) và cấp Trung học phổ thông (THPT) năm học 2006-2007 theo chương trình này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Công văn 7092/BGDĐT-GDTrH ngày 10 tháng 8 năm 2006 Công văn đã hướng dẫn việc tổ chức dạy học chủ đề bám sát và chủ đề nâng cao tự chọn ở các môn, trong đó có môn Ngữ văn Mục tiêu của dạy học tự chọn là góp phần thực hiện dạy học phân hoá, trên cơ sở bảo đảm một mặt bằng chuẩn kiến thức phổ thông thống nhất, thực hiện phân hoá nhằm đáp ứng nguyện vọng, phát triển năng lực và hướng nghiệp cho học sinh Dạy học phân hoá ở cấp THCS thực hiện bằng dạy học tự chọn, ở cấp THPT thực hiện bằng kết hợp phân ban với dạy học tự chọn Yêu cầu của hình thức dạy học này là củng cố, hệ thống hoá, khai thác sâu nội dung kiến thức, kỹ năng của chương trình các môn học
và hoạt động giáo dục Bảo đảm dạy học sát đối tượng, rèn luyện năng lực tự học, tự nghiên cứu, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh
trong việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn Kế hoạch dạy học tự chọn phải khả thi, thiết thực, bám sát Mục tiêu, phù hợp với Điều kiện đội ngũ giáo viên và
cơ sở vật chất của nhà trường Thực hiện nghiêm túc thời lượng dạy học theo quy định trong Kế hoạch giáo dục, không được tự ý giảm nhẹ hoặc gây quá tải trong dạy học tự chọn
Về hình thức tiến hành dạy học, công văn quy định rõ dạy học các môn học tự chọn; dạy học các chủ đề tự chọn, gồm có các chủ đề nâng cao và chủ
Trang 13- 4 -
đề bám sát Tài liệu dùng để dạy học tự chọn bao gồm: Tài liệu tự chọn do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành; tài liệu tự chọn do các địa phương tổ chức biên soạn theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (tổ chức biên soạn, thẩm định
và báo cáo về Bộ trước khi sử dụng); sách giáo khoa, sách tham khảo và các thiết bị, phương tiện, băng, đĩa hình giáo khoa (theo từng chủ đề và môn học tự chọn) Để đạt được mục tiêu dạy học tự chọn, cần thực sự đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, rèn luyện năng lực tự học, tự nghiên cứu, phân tích, suy luận, sát với từng loại đối tượng học sinh Giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện các hoạt động để thu thập và xử
lý thông tin, phát hiện các vấn đề đặt ra từ thực tiễn để giải quyết Phương pháp
dạy học các môn học tự chọn về cơ bản như các môn học khác Phương pháp dạy các chủ đề tự chọn nâng cao phải đáp ứng yêu cầu bổ sung, nâng cao kiến
thức, khai thác sâu chương trình, rèn luyện kỹ năng và năng lực tư duy sáng tạo
cho học sinh Phương pháp dạy học các chủ đề tự chọn bám sát phải tập trung
củng cố, hệ thống hoá kiến thức, làm rõ các nội dung khó nhằm giúp học sinh nắm vững kiến thức và rèn luyện kỹ năng để đạt được yêu cầu về chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình
Khi thực hiện hình thức dạy học này, học sinh được hướng dẫn lựa chọn môn học, chủ đề Căn cứ danh mục môn học và chủ đề tự chọn, các trường hướng dẫn học sinh lựa chọn các môn học và chủ đề cho phù hợp Các môn học
và chủ đề được lựa chọn phải bảo đảm:
- Thiết thực với đa số học sinh;
- Có giáo viên của trường hoặc giáo viên thỉnh giảng để giảng dạy;
- Có đủ cơ sở vật chất để phục vụ giảng dạy, học tập
Về cách tổ chức thực hiện dạy học tự chọn, tuỳ theo nội dung dạy học tự chọn,
có thể sử dụng các cách thức tổ chức dạy học cho phù hợp sau đây:
- Dạy học tự chọn theo lớp
- Chia lớp thành các nhóm, học sinh tự thực hiện theo nhóm với sự hướng dẫn chung của giáo viên