Tang thức của người việt công giáo ở thành phố hồ chí minh sau công đồng vatican II (nghiên cứu trường hợp giáo xứ tân lập và giáo xứ tân định) (tt)

Nghiên cứu về Công giáo ở Việt Nam đã có rất nhiều đề tài được tiếp cận nghiên cứu bởi các chuyên ngành như: tôn giáo học, lịch học, xã hội học, nhân học, dân tộc học… Nhìn chung, các đề

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Trà Vinh, tháng 3 năm 2021

Tác giả luận án

Tạ Duy Linh

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện luận án, ngoài những nỗ lực của bản thân và sự giúp

đỡ của gia đình, tôi xin hết lòng biết ơn Quý Thầy Cô giảng dạy chương trình đào tạo Tiến sĩ ngành Văn hóa học đã truyền đạt những kiến thức và kinh nghiệm quý báu cho bản thân tôi

Đặc biệt xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học là PGS.TS Phan An và TS Nguyễn Đệ đã tận tâm, tận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành luận án này

Xin chân thành cảm ơn PGS.TS Phạm Thị Thu Yến, PGS.TS Nguyễn Hồng Dương, Quý vị Chức sắc giáo hội Công giáo ở Việt Nam - tổng giáo phận Thành phố

Hồ Chí Minh đã động viên, khích lệ và cung cấp tư liệu cũng như tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình tìm hiểu thực tế tại địa bàn nghiên cứu

Đồng thời, tôi cũng chân thành cảm ơn Phòng Đào tạo Sau Đại học - Trường Đại học Trà Vinh đã hỗ trợ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập tại trường

Trân trọng

NCS Tạ Duy Linh

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

Danh mục các sơ đồ vii

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu 4

4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 7

5 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 9

6 Điểm mới của luận án 13

7 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 13

8 Bố cục của luận án 14

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 15

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 15

1.1.1 Nghi lễ và biểu tượng nghi lễ được đề cập trong các công trình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam 15

1.1.2 Tang thức của người Việt được đề cập trong các công trình bàn về tang ma truyền thống 17

1.1.3 Tang thức của tín đồ Công giáo trước và sau Công đồng Vatican II ở Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh 24

1.1.4 Những nghiên cứu liên quan đến Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh và điểm nghiên cứu (giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định) 33

1.2 Cơ sở lý luận 39

1.2.1 Một số khái niệm 39

1.2.1.1 Khái niệm phong tục 39

1.2.1.2 Khái niệm cộng sinh văn hóa 40

1.2.1.3 Khái niệm tiếp biến văn hóa 44

1.2.1.4 Khái niệm hội nhập văn hóa 46

1.2.1.5 Khái niệm tang thức 49

1.2.2 Hướng tiếp cận lý thuyết nghiên cứu 52

1.2.2.1 Lý thuyết hậu cấu trúc (poststructuralism) 52

1.2.2.2 Lý thuyết tương đối văn hóa (cultural relativism) 56

Tiểu kết chương 1 59

CHƯƠNG 2 NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH VÀ CÔNG ĐỒNG VATICAN II 60

2.1 Tổng quan địa bàn nghiên cứu 60

2.1.1 Lược sử tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh 60

2.1.2 Khái quát hai điểm nghiên cứu 63

2.1.2.1 Cộng đồng giáo xứ Tân Lập 63

2.1.2.2 Cộng đồng giáo xứ Tân Định 66

2.1.2.3 Mô tả đặc điểm cộng đồng giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định 69

2.2 Khái quát Công đồng Vatican II 74

2.2.1 Tìm hiểu thuật ngữ Công đồng 74

2.2.2 Những tiền đề ra đời của Công đồng Vatican II 77

2.2.3 Nội dung của Công đồng Vatican II 82

2.3 Tang thức Công giáo trước Công đồng Vatican II ở Việt Nam 85

Tiểu kết chương 2 90

CHƯƠNG 3 TANG THỨC TÍN ĐỒ CÔNG GIÁO NGƯỜI VIỆT Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH: TỪ TẬP QUÁN ĐẾN TÍN LÝ 91

3.1 Từ tập quán người Việt đến tín lý Công giáo 91

3.1.1 Quan niệm của người việt về cái chết 91

3.1.2 Quan niệm của Công giáo về cái chết 94

3.1.3 Quan niệm của người Việt về linh hồn 97

3.1.4 Quan niệm của Công giáo về linh hồn và chiêu hồn (nhập hồn) 99

3.2 Tang thức của người Việt Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh 102

3.2.1 Vài nét về tập quán mai táng của người Việt trong lịch sử 102

3.2.1.1 Tục lệ và ứng xử trước tang lễ 103

3.2.1.2 Tục lệ và ứng xử trong tang lễ 104

3.2.1.3 Tục lệ và lễ thức sau chôn cất 104

3.2.2 Những nghi lễ trong tang thức tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh 107

3.2.2.1 Những nghi lễ diễn ra trong không gian gia đình 107

3.2.2.2 Những nghi lễ diễn ra trong không gian nhà thờ 117

3.2.2.3 Những nghi lễ diễn ra ở không gian nghĩa trang (đất thánh) 124

Tiểu kết chương 3 128

CHƯƠNG 4 ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 129

4.1 Đặc điểm văn hóa trong tang thức Công giáo 129

4.1.1 Tang thức thể hiện tính dung hợp 129

4.1.2 Tang thức thể hiện tính chuẩn mực 136

4.1.3 Tang thức thể hiện tính linh hoạt 141

4.2 Giá trị văn hóa hóa trong tang thức Công giáo 147

4.2.1 Tang thức thể hiện sự gắn kết cộng đồng 147

4.2.2 Tang thức thể hiện nhu cầu tâm linh 156

4.2.3 Tang thức thể hiện nếp sống đạo 162

Tiểu kết chương 4 168

PHẦN KẾT LUẬN 169

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 174

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ 1

PHỤ LỤC 1 KHÁI QUÁT VẤN ĐỀ AN TỬ VÀ TRỢ TỬ THEO THẦN HỌC CÔNG GIÁO 1

PHỤ LỤC 2 BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU 7

PHỤ LỤC 3 TRÍCH NHẬT KÝ ĐIỀN DÃ 17

PHỤ LỤC 4 CÁC CÂU HỎI PHỎNG VẤN SÂU 23

PHỤ LỤC 5 BẢN ĐỒ GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VIỆT NAM 28

PHỤ LỤC 6 BẢN ĐỒ GIÁO PHẬN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 29

PHỤ LỤC 7 DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH MINH HỌA 30

vi

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1: Số liệu tín đồ tại tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh 63 Bảng 3.1: Quy định lễ thức trong tang chế người Việt qua một số mốc thời gian 105

vii

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 2.1: Cơ cấu tổ chức giáo xứ Tân Lập 72

Sơ đồ 2.2: Cơ cấu tổ chức giáo xứ Tân Định 73

hệ giá trị chân lý, luân lý thuộc về hệ tư tưởng, Công giáo còn là một tôn giáo có những hoạt động mang tính nhập thế qua các hình thức tổ chức và con người rất cụ thể

Công giáo khi đến Việt Nam2, đã mang theo tư tưởng sẽ giữ được những đặc điểm văn hóa tôn giáo nguyên thủy của giáo hội Vì vậy, ngay từ những ngày đầu truyền vào Việt Nam, nghi lễ thờ cúng tổ tiên được đặt ra gay gắt và mang tính loại bỏ bởi tín lý nhất thần giáo Việc này đã gây ra sự xung đột nghiêm trọng giữa Công giáo với văn hóa Việt Nam

Thực vậy, sự xung đột giữa Công giáo với văn hóa truyền thống người Việt không chỉ trên bình diện văn hóa phương Tây với phương Đông, mà còn là sự xung đột giữa niềm tin tôn giáo độc thần với niềm tin tín ngưỡng đa thần qua việc thực hành nghi lễ

Trải qua bao tháng năm thăng trầm, cuối cùng giáo hội Công giáo Rôma đã nhận

ra rằng, muốn công cuộc truyền bá niềm tin Công giáo đến được với các vùng đất Á Đông, phải tháp nhập vào nền văn hóa của các cư dân địa phương

Trước hết phải kể đến Công đồng Vatican II, một Công đồng của “canh tân và hội nhập” Với Công đồng này, giáo hội tự nhìn nhận về mình, đó là Công đồng đối

thoại với xã hội trần thế, tôn trọng và hợp tác với các cộng đồng chính trị, tôn trọng những giá trị của các tôn giáo khác ngoài Kitô giáo, đối thoại với các nền văn minh nhân loại, cổ vũ sự hội nhập văn hóa Công giáo với văn hóa các dân tộc Trong số đó

1

Căn cứ khoản 12, điều 2 Giải thích từ ngữ của Luật tín ngưỡng tôn giáo năm 2016 của Quốc hội nước

Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì “Tổ chức tôn giáo là tập hợp tín đồ, chức sắc, chức việc, nhà tu hành

của một tôn giáo được tổ chức theo một cơ cấu nhất định được Nhà nước công nhận nhằm thực hiện các hoạt động tôn giáo” Số liệu được cập nhật từ cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 và đối chiếu với số liệu

của Ban Tôn giáo Chính phủ

2 Dựa vào ghi chép, nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Công giáo đã lấy năm 1533 dưới đời vua Lê Anh Tông, là cột mốc đánh dấu việc truyền bá đạo Công giáo vào Việt Nam

2

có nền văn hóa của Việt Nam Hiệp định Genève3 chia đôi đất nước ở vĩ tuyến 17, do điều kiện hoàn cảnh lịch sử, tinh thần “canh tân và hội nhập” của Công đồng Vatican

II chỉ đến được với giáo hội Công giáo ở miền Nam Việt Nam

Thực vậy, kết quả lớn nhất từ Công đồng Vatican II đối với giáo hội Công giáo ở Việt Nam, là vấn đề hội nhập văn hóa trong đời sống lễ nghi đối với phong tục thờ cúng tổ tiên mà Công giáo gọi là “tôn kính tổ tiên”

Việc thực hành tôn kính tổ tiên, tín đồ ở Thành phố Hồ Chí Minh được xem là một trong những cộng đồng Công giáo đi đầu trong cả nước Cụ thể là nghi lễ tang, ở

đó tín đồ thực hành một cách linh hoạt giữa nghi thức tôn giáo kết hợp với lễ thức truyền thống người Việt Qua đó, cho thấy Công giáo đã thể hiện tinh thần hội nhập với văn hóa Việt Nam một cách rõ nét

Quá trình hội nhập văn hóa được thể hiện trong đời sống lễ nghi của tín đồ Công

giáo tại Thành phố Hồ Chí Minh diễn ra theo hướng: vừa bồi đắp thêm các giá trị mới văn hóa mới cho văn hóa dân tộc; vừa vay mượn lồng ghép các hình thức văn hóa dân tộc trong việc thực hành đời sống đạo

Nghiên cứu về Công giáo ở Việt Nam đã có rất nhiều đề tài được tiếp cận nghiên cứu bởi các chuyên ngành như: tôn giáo học, lịch học, xã hội học, nhân học, dân tộc học… Nhìn chung, các đề tài đều tập trung vào một số vấn đề như cấu trúc cộng đồng Công giáo; các giai đoạn lịch sử hình thành, phát triển và tổ chức giáo hội; các vấn đề liên quan đến chính trị; các hoạt động mang tính đạo - đời; giải thích hệ thống giáo lý

và giáo luật; nghi lễ Công giáo Rô ma; Công giáo với phong tục thờ cúng tổ tiên,…Tuy vậy, hiện có rất ít công trình nghiên cứu về tang thức của tín đồ Công giáo người Việt, thực tế cho tới nay chỉ có một vài luận văn cao học hoặc bài báo khoa học

đề cập đến vấn đề thờ cúng (tôn kính) tổ tiên của tín đồ Công giáo Các đề tài này cũng chỉ bước đầu trình bày vấn đề tôn kính tổ tiên theo giáo lý Công giáo hay một vài biểu hiện gọi là đem “tin mừng vào các thực tại trần thế” Sở dĩ như vậy, bởi nhiều tác giả ngần ngại nghiên cứu các vấn đề liên quan đến một tôn giáo khá “nhạy cảm”, mặt khác nghiên cứu Công giáo đòi hỏi người nghiên cứu phải có những hiểu biết nhất định về đạo Công giáo

3 Sau khi bại trận ở Điện Biên Phủ, Pháp buộc phải ký Hiệp định vào năm 1954, dành quyền tự do cư trú cho đồng bào hai miền Người miền Nam ra miền Bắc gọi là “tập kết”, miền Bắc vào Nam gọi là “di cư”

3

Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài “Tang thức của người Việt Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh sau Công đồng Vatican II - Nghiên cứu trường hợp giáo xứ Tân Lập

và giáo xứ Tân Định” với mong muốn đem lại sự hiểu biết tương đối đầy đủ về tang

thức Công giáo: tiếp cận từ việc thực hành văn hóa, dựa trên cơ sở của khoa học Qua

đó, thấy được những đặc điểm cũng như giá trị văn hóa tạo lên tính bản sắc trong nghi

lễ tang của tín đồ Công giáo người Việt

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Từ việc mô tả, phân tích những biến đổi trong tang thức của đám tang tín đồ người Việt ở thành phố Hồ Chí Minh, tham chiếu diễn trình thay đổi quan điểm của các Công đồng Công giáo, luận án hướng tới mục đích làm sáng tỏ tính nhập thế của Kitô giáo từ sau Công đồng Vatican II, cụ thể là sự cộng sinh văn hóa giữa nghi lễ Công giáo và phong tục truyền thống dân tộc của người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh toàn cầu hóa

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu đã xác định, chúng tôi sẽ tập trung vào các nhiệm vụ nghiên cứu như sau:

- Tổng quan các công trình nghiên cứu đã có để tổng hợp kết quả nghiên cứu của người đi trước về vấn đề mà luận án đang bàn; từ đó, nhận diện các vấn đề còn chưa được nghiên cứu thấu đáo phát hiện các khoảng trống để làm rõ trong nghiên cứu mới của mình

- Xây dựng cơ sở lý thuyết, trong đó xác định rõ các lý thuyết được áp dụng trong nghiên cứu; cùng với việc thao tác hóa các khái niệm liên quan đến nội dung nghiên cứu

- Mô tả địa bàn nghiên cứu: Khái quát về Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh

và hai địa bàn nghiên cứu là cộng đồng giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định

Khảo sát nhân học tang thức - một thực hành văn hóa gắn với nghi lễ vòng đời - của tín đồ công giáo người Việt tại địa bàn nghiên cứu để nhận diện rõ nét mức độ áp dụng tinh thần hội nhập với văn hóa bản địa được đề xướng trong Công đồng Vatican

II

- Phân tích làm rõ những đặc điểm có ý nghĩa đặc thù và những giá trị văn hóa trong tang thức tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

4

3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là việc thực hành tang thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, trong đó, bao gồm cả việc mô tả diễn trình nghi lễ, cũng như mối quan hệ giữa nghi lễ Công giáo với lễ thức truyền thống Việt Nam trong tang thức Công giáo

3.2 Khách thể nghiên cứu

Với đối tượng nghiên cứu đã được khu biệt, chúng tôi xác định khách thể

nghiên cứu là: (i) nhóm các chức sắc Công giáo; (ii) nhóm các chuyên gia văn hóa tôn giáo; (iii) nhóm các tín đồ trong và ngoài Công giáo; (iv) nhóm cán bộ quản lý nhà nước tại địa bàn nghiên cứu

-Đây là những nhóm khách thể được xác định trong mẫu khảo sát với các thuộc tính như: tôn giáo, phẩm trật chức sắc, giới tính, nhóm tuổi, nghề nghiệp, trình độ học vấn và khả năng hiểu biết liên quan đến vấn đề nghiên cứu

3.1 Phạm vi nghiên cứu

3.1.1 Về không gian nghiên cứu

Địa bàn nghiên cứu được thực hiện tại tổng giáo phận4

Thành phố Hồ Chí Minh, một cộng đồng Công giáo với thành phần tín đồ có nguồn gốc đa dạng, đã được hình thành trong quá trình lịch sử, cùng với những đặc điểm về chính trị, kinh tế, văn hóa

và xã hội

Do vậy, chúng tôi xác định và lựa chọn địa điểm nghiên cứu mang tính đại diện cho cộng đồng Công giáo Thành phố Hồ Chí Minh ở hai khu vực với những đặc trưng như sau:

a) Điểm nghiên cứu nội thành: giáo xứ Tân Định (được gọi là giáo xứ Nam);

được hình thành năm 1861; là một trong những giáo xứ đầu tiên của giáo phận Tây Đàng Trong nay là tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh; địa bàn của giáo xứ rộng

4 Trong giáo hội Công giáo Rôma, tổng giáo phận, còn gọi là giáo tỉnh: là một cấp bậc quản trị trong giáo hội bao gồm các giáo phận liền kề có mối quan hệ gần gũi về địa lý, lịch sử và văn hóa dưới quyền một tổng giám mục Vì vậy, tổng giáo phận (giáo tỉnh) Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay bao gồm 09 giáo phận Công giáo, đó là các giáo phận: Bà Rịa (tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu), Cần Thơ (thành phố Cần Thơ, tỉnh Bạc Liêu, tỉnh Cà Mau), Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng), Long Xuyên (tỉnh An Giang, tỉnh Kiên Giang và quận Thốt Nốt thành phố Cần Thơ), Mỹ Tho (tỉnh Long An, tỉnh Tiền Giang và tỉnh Đồng Tháp), Phan Thiết (tỉnh Bình Thuận), Phú Cường (tỉnh Bình Dương và Bình Phước và huyện Củ Chi thành phố Hồ Chí Minh), Xuân Lộc (tỉnh Đồng Nai và một phần của huyện Dĩ An tỉnh Bình Dương), Vĩnh Long (tỉnh Vĩnh Long, tỉnh Bến Tre và tỉnh Trà Vinh)

5

(quận 1, 3 và Phú Nhuận); số lượng tín đồ đông và thành phần tín đồ có nguồn gốc đa dạng và thể hiện tính hiện đại rõ nét của đô thị phát triển

b) Điểm nghiên cứu ngoại thành: giáo xứ Tân Lập (được gọi là giáo xứ Bắc di

cư); được hình thành năm 1955 gắn liền với Hiệp định Genève, cùng với sự kiện 1954 của cộng đồng tín đồ Công giáo miền Bắc di cư vào miền Nam Địa bàn giáo xứ hẹp (phường Bình Trưng Đông, quận 2); số lượng tín đồ đông và thành phần tín đồ là Công giáo toàn tòng; đang chịu sự tác động mạnh mẽ bởi quá trình đô thị hóa tại bán đảo Thủ Thiêm, khu Đông Sài Gòn

3.1.2 Về thời gian nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu sâu trên cả hai chiều kích Đó là, “chiều kích lịch đại và chiều kích đồng đại”

a) Chiều kích lịch đại

Giai đoạn trước khi tinh thần “canh tân và hội nhập” của Công đồng Vatican II (1962-1965) được áp dụng, thông qua việc tiếp cận nguồn tư liệu bao gồm các thư tịch, văn bản, cụ thể là qua các thư chung Công giáo ở Việt Nam, các chỉ thị của giáo hội phải tuân thủ các quy tắc trong việc thực hành các nghi lễ an táng theo tín lý, giáo

lý Công giáo Thư: văn bản; Công: phổ quát; Giáo: đạo

Như vậy, thư chung Công giáo là một loại văn bản mang tính phổ quát của hàng giáo phẩm (giáo hoàng, hồng y, giám mục) gửi cho cộng đồng tín đồ Thư chung Công giáo đã xuất hiện từ thời giáo hội Công giáo sơ khai Cụm từ “thư Công giáo” được sử dụng lần đầu tiên bởi thánh Eusebius5 Sau này trở thành văn kiện chính của các giám mục và từ Công đồng Vatican II, là thư của hội đồng giám mục các quốc gia (hội đồng giám mục Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, Hoa Kỳ,…)

Thư chung Công giáo bao gồm: các thư luân lưu, thư chung, thư mục vụ6 Nội dung các lá thư đề cập đến một hay nhiều vấn đề nói lên lập trường, đường hướng, hoặc những công việc tôn giáo hoặc liên quan đến giáo hội Công giáo ở các quốc gia, trong đó có giáo hội Công giáo Việt Nam

Những thư Công giáo trước Công đồng Vatican II mà luận án đã tiếp cận được

có nội dung đề cập đến việc cấm tín đồ thực hành các niềm tin tôn giáo tín ngưỡng,

5 Ông sinh năm 283 ở đảo Sardinia, là một thành viên của đoàn giáo sĩ Vatican và là giám mục đầu tiên của tổng giáo phận Vercelli thuộc nước Ý Ông mất năm 371 tại miền Bắc Italia Theo giáo sử, thánh Eusebius là một trong những người bảo vệ giáo hội trong thời kỳ gặp nhiều thử thách bởi các thuyết chống đối

6 Mục vụ được dịch từ “pastoralis” (pastoral) nghĩa là hoạt động thường xuyên của các chức sắc phục vụ con người, thuật ngữ này được sử dụng thịnh hành từ sau Công đồng Vatican II, cụ thể là từ năm 1965

6

các lễ thức trong phong tục, tập quán văn hóa người Việt Trong đó, có lễ thức tang

ma như việc cấm lạy xác kẻ chết, cấm dâng hương - đốt đèn cho kẻ chết, cấm đọc văn

tế trước xác kẻ chết, cấm đánh trống, cờ phướn, động lệnh khi chôn xác kẻ chết, cấm cúng giỗ và các hình thức khác liên quan đến người chết Trong số đó, nổi bật là thư

chung của các thừa sai dòng Đa Minh về “sự rối nước Annam” làm tại Trà Lũ (Nam Định ngày nay) ngày 07 tháng 5 năm 1759 và thư chung với tựa đề “Về các việc dối trá” làm tại Hà Nội ngày 08 tháng 5 năm 1905

Như vậy, ngay từ rất sớm các đoàn truyền giáo thừa sai ở Việt Nam đã quan tâm đến vấn đề nghi lễ tang ma của tín đồ Nhìn một cách toát yếu, các thư chung mà

chúng tôi đã tiếp cận được ở chiều kích lịch đại (trước Công đồng Vatican II) đều yêu

cầu chức sắc (giám mục, linh mục) và tín đồ phải thực hành nghi lễ tang theo đúng quy tắc đã ấn định của Công giáo Rôma và tuyệt đối trung thành với các giáo huấn của giáo hội

b) Chiều kích đồng đại

Chúng tôi tiến hành nghiên cứu sâu theo lát cắt đồng đại giai đoạn từ tháng

6/2016 - tháng 4/2020 để tìm hiểu việc vận dụng các hình thức lễ nghi trong văn hóa truyền thống dân tộc vào việc diễn tả niềm tin Công giáo thông qua việc thực hành tang thức tín đồ Qua đó, thấy được tính chân thực những biểu hiện, cũng như đặc điểm văn hóa truyền thống người Việt trong việc thực hành nghi lễ vòng đời (tang ma) của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh

Đây là nghiên cứu trường hợp cộng đồng Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh,

cụ thể hai điểm nghiên cứu ở khu vực nội thành (giáo xứ Tân Định) và khu vực ngoại thành (giáo xứ Tân Lập) Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu này có giá trị tham chiếu cho

26 cộng đồng Công giáo khác tại Việt Nam, là các giáo phận Công giáo7 có tín đồ

người Việt về “tính bản địa” trong việc thực hành tôn giáo qua tinh thần “canh tân và hội nhập” mà Công đồng Vatican II đã chủ trương đối với các lễ thức theo phong tục

của cư dân tại chỗ Trong đó, có nghi lễ tang ma của người Việt

7 Theo số liệu thống kê năm 2019 của hội đồng giám mục Việt Nam, giáo hội Công giáo tại Việt Nam

có 3 giáo tỉnh (Hà Nội - Huế - Thành phố Hồ Chí Minh) Trong đó, có 27 giáo phận, với khoảng 07 triệu tín đồ,

và 4.000 linh mục đang làm việc tại 4.500 giáo xứ và tu viện, với 22.000 tu sĩ nam nữ đang sống trong 240 dòng

tu - tu viện

7

4 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

4.1 Câu hỏi nghiên cứu

Có thể nói, Công giáo là tôn giáo có nguồn cội văn hóa rất xa lạ với những truyền thống cổ Á Đông, vốn được xem là tôn giáo có một nền thần học hoàn chỉnh, với hệ thống và cơ cấu tổ chức giáo hội mang tính toàn cầu Tuy nhiên, từ sau Công đồng Vatican II, vấn đề thờ cúng tổ tiên mới được thực hiện công khai và sâu rộng trong các cộng đồng Công giáo ở vùng Á Đông Theo đó, cộng đồng tín đồ Công giáo

ở Việt Nam đã được phép vận dụng văn hóa địa phương (văn hóa bản địa) vào đời sống nghi lễ, nhằm để diễn tả niềm tin Công giáo sao cho phù hợp với văn hóa truyền

thống của dân tộc Câu hỏi nghiên cứu thứ nhất được đặt ra là:

- Việc thực hành nghi lễ tang của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố

Hồ Chí Minh nói riêng và ở Việt Nam diễn ra như thế nào từ sau Công đồng Vatican II?

Giáo hội Công giáo ở Việt Nam đã nhận thấy, muốn sứ vụ truyền giáo đạt hiệu quả, muốn thực hiện tính truyền thống dân tộc và hội nhập văn hóa, tất yếu phải tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam Qua đó có thể nhận thấy, quá trình hội nhập không chỉ giúp các tín đồ giữ vững niềm tin, cũng như bảo vệ căn tính Công giáo và hội nhập cũng không làm tổn thương đến các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc Thực vậy, từ chiều

kích phi quan phương, văn hóa Công giáo từng bước hội nhập với văn hóa truyền

thống Việt Nam, nhìn ở góc độ văn hóa những sắc thái mới nảy nở đã góp phần làm

phong phú bản sắc văn hóa Việt Nam Vì vậy, câu hỏi nghiên cứu thứ hai đã được đặt

ra là:

- Văn hóa truyền thống dân tộc trong tang thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay có những biểu hiện cụ thể nào?

4.2 Giả thuyết nghiên cứu

Liên quan đến câu hỏi nghiên cứu thứ nhất: trước sự chuyển biến lớn lao của

thế giới, giáo hội Công giáo Rôma8 đã sa sút và khủng hoảng trên tất cả các phương diện mà trước kia tưởng chừng khó có thể thay đổi Trước bối cảnh đó, giáo hội không thể bàng quan, giáo hoàng (người đứng đầu Công giáo toàn cầu) quyết định triệu tập thượng hội đồng giám mục trên toàn thế giới (có sự tham dự của các giám mục miền

8

Giáo hội Công giáo (cụ thể hơn gọi là giáo hội Công giáo Rôma) là vì các giáo hội Công giáo tại mỗi quốc gia trên khắp thế giới phải tuân phục vô điều kiện quyền lãnh đạo của giám mục giáo phận Rôma Vì là giám mục giáo phận Rôma nên được gọi là giáo hoàng

II, chúng tôi đưa ra giả thuyết thứ nhất cho rằng:

- Do áp lực từ chính đặc thù văn hóa, Công giáo buộc phải tiếp nhận những yếu tố văn hóa truyền thống Việt Nam vào đời sống tôn giáo Tuy nhiên, phải từ sau Công đồng Vatican II, việc thực hành nghi lễ Công giáo cho phù hợp với văn hóa truyền thống dân tộc mới thực sự có chuyển biến về chất

Liên quan đến câu hỏi thứ hai: dưới góc nhìn văn hóa học, chúng tôi cho rằng

tinh thần hội nhập của Công giáo vào các nền văn hóa khác nhau được xem là hoạt

động mang tính hai chiều, theo hướng: vừa bồi đắp thêm các giá trị văn hóa mới cho văn hóa dân tộc; vừa vay mượn, lồng ghép các hình thức văn hóa dân tộc vào trong thực hành lối sống đạo Qua đó cho thấy, Công giáo truyền thông cho các dân tộc

những giá trị riêng có của mình; đồng thời Công giáo cũng tiếp nhận những gì tốt đẹp

trong các nền văn hóa các dân tộc vào hệ thống các nghi lễ của mình Vì vậy, chúng tôi đưa ra giả thuyết thứ hai cho rằng:

- Đặc điểm văn hóa truyền thống được biểu hiện trong tang thức của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh được thực hành dưới dạng nghi lễ kép: có sự đan xen nghi lễ Công giáo với lễ thức văn hóa truyền thống của người Việt Vì là, nếp sống đạo và lối diễn tả niềm tin gắn với truyền thống dân tộc theo hai con đường: quan phương và phi quan phương, được thể hiện qua việc tích hợp giữa hệ thống giáo l - giáo luật và việc dung hợp văn hóa của mỗi cộng đồng Công giáo trong việc thực hành nghi lễ tang

9 Do điều kiện lịch sử, cũng như bối cảnh xã hội tại Việt Nam vào thời điểm 1954 và sau hiệp định Genève Vì vậy, Công đồng Vatican II chỉ đến được với Công giáo miền Nam Việt Nam

10 Công đồng Vatican I được triệu tập và hội họp trong hai năm (1869 -1870), dưới thời giáo hoàng Piô

IX Công đồng kết thúc với việc minh định “tính bất khả ngộ” (không sai lầm) của người đứng đầu giáo hội (giáo hoàng) khi nhân danh giáo hội tuyên bố tín điều về giáo lý và mạnh mẽ lên án chủ thuyết duy lý Có gần

800 chức sắc (hồng y, tổng giảm mục, giám mục và một số linh mục cao cấp) tham dự kỳ họp.

9

5 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Quan điểm tiếp cận

Khởi đi từ cuối thế kỷ XX, một ngành khoa học mới xuất hiện trong khối khoa học xã hội, đó là nghiên cứu văn hóa học Hướng nghiên cứu này cho rằng: văn hóa được xem là “cái tổng thể” và cũng là xu thế của thời đại, xu thế “khoa học mới” trong thế kỷ XXI, là một khoa học đòi hỏi một hướng tiếp cận mới, đó là nghiên cứu liên ngành Bởi lẽ, văn hóa học là một khoa học “liên ngành” vì nó được tổ hợp từ những thành tựu của các ngành khác như: nhân học văn hóa, xã hội học văn hóa, dân tộc học, địa lý nhân văn, lịch sử văn hóa, nghệ thuật học, tôn giáo học…

Vì vậy, nghiên cứu này sẽ được phân tích sâu dưới góc nhìn văn hóa học và được tiếp cận từ các ngành tôn giáo học, nhân học, dân tộc học, xã hội học, sử học,…nhằm tìm hiểu sắc thái văn hóa trong tang thức của tín đồ Công giáo người Việt

Từ đó, cho thấy những đặc điểm được biểu hiện qua tính “dung hợp - chuẩn mực - linh hoạt” giữa nghi lễ Công giáo với lễ thức truyền thống dân tộc Bên cạnh đó, là những giá trị văn hóa trong việc thực hành tang thức Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ

Chí Minh sau Công đồng Vatican II dựa trên quan điểm tiếp cận liên ngành hay còn gọi là quan điểm phức hợp

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu đề ra, cùng với quan điểm tiếp cận liên ngành để giải quyết nội dung của luận án Chúng tôi xác định

phương pháp nghiên cứu chính trong luận án này là “phương pháp nghiên cứu định

tính” thông qua các cuộc “quan sát tham dự và phỏng vấn sâu” để thu thập dữ liệu sơ

cấp ở giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định cụ thể như sau:

- Phỏng vấn sâu (In-dept interviewing)

Chúng tôi vận dụng phương pháp vấn sâu trong việc thu thập thông tin liên quan đến một số chủ đề cụ thể, đòi hỏi phải có độ tin cậy tối đa để làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu Đây là phương pháp rất quan trọng đối với nội dung luận án; đồng thời phương pháp này đem lại nhiều thông tin có giá trị hơn so với các phương pháp khác

trong việc tìm hiểu vấn đề liên quan “nhận thức, thái độ và hành vi” của tín đồ Bên cạnh đó, đối với kỹ thuật chọn mẫu, chúng tôi áp dụng hình thức chọn mẫu phi xác xuất

+ Nhóm các chức sắc Công giáo: thông tin thu được từ nhóm chức sắc Công

giáo ở Việt Nam nói chung và Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, đã

được chúng tôi tiếp cận từ việc phân tích diễn ngôn (giải cấu trúc) (deconstruction) nhìn từ chiều kích “quan phương” theo tinh thần “canh tân và hội nhập” mà Công

đồng Vatican II đã chủ trương Hay nói cách khác, lối sống đạo và lối diễn tả niềm tin

có bản sắc dân tộc theo chiều kích từ trên xuống, nghĩa là có đường hướng của giáo hội

+ Nhóm các chuyên gia thuộc lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo nói chung và Công

giáo nói riêng: thông tin thu thập được từ nhóm các chuyên gia, giúp chúng tôi thấy

rằng trong quá trình truyền đạo và phát triển đạo ở Việt Nam buộc Công giáo phải chấp nhận nền văn hóa Việt Nam, phải gắn bó đồng hành cùng dân tộc, hội nhập với văn hóa bản địa, tìm cách thích ứng với những đặc thù của văn hóa truyền thống Việt Nam Chính vì vậy, đòi hỏi giáo hội Công giáo phải có những sự điều chỉnh cụ thể qua một số phương diện như: giáo lý, nếp sống, sinh hoạt đạo, cách diễn tả niềm tin, …

+ Nhóm tín đồ tại hai điểm nghiên cứu gồm: tu sĩ nam nữ11

; hội đồng mục vụ giáo xứ12; tín đồ của giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định Nguồn thông tin thu thập

từ nhóm đối tượng khảo sát này giúp chúng tôi nhận diện vấn đề một cách chính xác đối với việc tổ chức và thực hành các nghi lễ trong tang thức Công giáo kết hợp với các lễ thức theo phong tục truyền thống dân tộc thông qua nhận thức, thái độ và hành

vi của các tín đồ

11 Theo phẩm trật của giáo hội Công giáo, tu sĩ nam - nữ chỉ là bậc giáo dân, không được coi là chức sắc

có chức thánh để cử hành các bí tích (nghi lễ) Công giáo Những người này được quy tụ lại thành cộng đoàn (gọi

là dòng tu - tu viện) và họ tự nguyện cam kết sống độc thân để trở thành tu sĩ theo lý tưởng (gọi là linh đạo) mà người sáng lập đã truyền bá dựa trên nền tảng kinh thánh và giáo lý Công giáo Tuy nhiên, một số ít tu sĩ nam sẽ được tuyển chọn để giáo hội tấn phong lên bậc chức sắc (giáo sĩ), nhằm mục đích cử hành các bí tích trong phạm

vi dòng tu của mình Tính đến ngày 31/12/2019, giáo hội Công giáo có 143 tổ chức dòng tu đang hoạt động tại

Việt Nam (Liên hiệp Bề trên thượng cấp Công giáo Việt Nam, 2019, trang 15)

12 Từ sau Công đồng Vatican II, còn được gọi là hội đồng mục vụ giáo xứ, những người tham gia vào tổ chức này phải là những người có úy tín, nhiệt thành trong việc đạo, được cộng đồng tín đồ tiến cử lên cha xứ và tập thể tín đồ của giáo xứ bỏ phiếu bầu cử rất có trách nhiệm để chọn ra những người được coi là xứng đáng Sau khi trúng cử, những người này phải được giám mục giáo phận và cha xứ chuẩn nhận bằng việc trao ủy nhiệm thư

11

+ Nhóm tín đồ Công giáo là người ngoại quốc đang sống và làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh: nguồn thông tin thu thập được có giá trị trong việc chứng minh cộng đồng tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh đã biết vận dụng những cái hay trong kho tàng văn hóa Việt Nam để diễn tả niềm tin, diễn tả tương quan của con người với Thiên Chúa; nhờ vào những yếu tố văn hóa truyền thống của dân tộc mình, giúp cho các tín đồ Công giáo thuộc các nền văn hóa khác trên thế giới hiểu rõ hơn về “chữ hiếu” của tín đồ Công giáo ở Việt Nam

+ Nhóm người ngoài Công giáo: chúng tôi tiếp cận phỏng vấn một số trường hợp là người ngoài Công giáo đến viếng tang tại nhà tang nhằm mục đích tìm hiểu suy nghĩ của họ về tang thức Công giáo với niềm tin, phong tục và tập quán của người Việt bao gồm: tín đồ Tin lành, tín đồ Phật giáo và người không theo tôn giáo

+ Nhóm quản lý nhà nước: cán bộ quản lý văn hóa - xã hội tại địa bàn nghiên cứu để thấy được việc tổ chức tang lễ Công giáo có phù hợp với các quy định quản lý nhà nước về đời sống văn hóa - xã hội đối với vấn đề thực hiện nếp sống văn minh trong việc tang tại Thành phố Hồ Chí Minh

Bên cạnh đó, một số nội dung phỏng vấn đối với nhóm chức sắc Công giáo và quản lý nhà nước hạn chế ghi âm, cho nên tất cả nội dung thông tin của quá trình thu thập dữ liệu chúng tôi xem như những cuộc trao đổi, đối thoại và được ghi chép lại

bằng nhật ký điền dã dân tộc học

- Quan sát tham dự (Participant observation)

Đây là phương pháp thu thập thông tin cần thiết cho việc nghiên cứu nghi lễ vòng đời người Việt nói chung và tín đồ Công giáo nói riêng Đối với đề tài này, là nghiên cứu trường hợp nghi lễ tang của tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh

Theo quy định của giáo hội Công giáo, tang thức phải được thực hành tại nhà tang (gia đình), nhà thờ và ở đất thánh13 Cụ thể, ở nhà tang có các nghi thức như: xức

dầu bệnh nhân; phó linh hồn; làm phép khăn tang, tẩm liệm; canh thức và cầu nguyện

13 Đất thánh là nơi dành chôn cất tín đồ Công giáo, tại điều 1180 khoản 1 và 2 của Bộ giáo luật năm

1983 của giáo hội Công giáo quy định: Mỗi giáo xứ phải có khu đất dành riêng cho việc chôn cất thi hài người quá cố Bên cạnh đó, theo truyền thống Công giáo, nơi chôn cất phải được gọi là “đất thánh” bởi vì không chỉ cầu nguyện cho người đã khuất, mà còn là nơi kết nối tình cảm liên đới của những người còn sống Các thành viên trong gia đình, cộng đồng giáo xứ cùng nhau hiện diện nơi đất thánh để bày tỏ niềm hy vọng ngày Phục sinh Thần học Công giáo xác quyết rằng nơi chôn cất thi hài tín đồ không phải là mảnh đất lạnh lùng âm u, mà

là nơi thể hiệp màu nhiệm “thông công” giữa người sống và chết Ngoài ra, ở một số cộng đồng giáo phận Công giáo miền Bắc còn gọi nghĩa trang, đất thánh, nghĩa địa là “vườn thánh”

Cụ thể, chúng tôi đã quan sát tham dự 30 “đám hiếu”14 bắt đầu từ giai đoạn tín

đồ lâm chung (hấp hối)15 cho đến khi hoàn tất việc chôn cất hoặc hỏa táng và những nghi thức sau tang theo nghi lễ Công giáo tại điểm nghiên cứu Chúng tôi nhập thân với vai trò là đồng đạo và cũng là người nghiên cứu về văn hóa Như vậy, với việc sử

dụng phương pháp quan sát tham dự, giúp chúng tôi thu thập thông tin định tính một

cách đầy đủ (chiều sâu và chiều rộng) của dữ liệu nhằm đạt được mục đích nghiên cứu

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thiết lập mạng lưới “thông tín viên” tại điểm nghiên cứu, nhằm hỗ trợ việc thu thập và xử lý dữ liệu dưới sự hướng dẫn trực tiếp của chúng tôi

- Tổng hợp, phân tích, so sánh và đối chiếu

Tích hợp các phương pháp này trong xuyên suốt quá trình thực hiện đề tài luận

án Trên cơ sở đó, chọn lọc, đối chiếu với các nguồn tư liệu bao gồm: tư liệu lịch đại, cũng như đồng đại Qua đó, giúp chúng tôi rút ra các nhận định, các điểm chung và điểm riêng nhằm hoàn thành mục tiêu nghiên cứu mà nội dung luận án đã đề ra; đồng thời, thấy được các biểu hiện trong việc thực hành tang thức Công giáo giữa hai cộng đồng tín đồ: vùng ven ngoại thành (giáo xứ Tân Lập); trung tâm đô thị (giáo xứ Tân Định) tại Thành phố Hồ Chí Minh

- Nguồn dữ liệu thu thập thực tế tại điểm nghiên cứu

Nguồn tư liệu điền dã được chúng tôi tổng hợp thông tiến trình khảo sát tại điểm nghiên cứu dựa trên đặc điểm địa lý - hành chính của Thành phố Hồ Chí Minh như đã

đề cập ở trên: khu vực ngoại thành là giáo xứ Tân Lập và khu vực nội thành là giáo xứ Tân Định thuộc tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh được chọn làm đại diện cho việc nghiên cứu

14 Tương sánh với đến tham dự việc thành hôn gọi là “đảm hỉ” trong một tương quan “hiếu - hỉ”

15 Đặc trưng của giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định, mỗi ngày trước khi linh mục cử hành thánh lễ,

sẽ thông báo cho cộng đồng tín đồ biết những người trong giáo xứ đang trong tình trạng đau nặng (hấp hối), trừ những trường hợp chết đột ngột Mục đích là thông tin các vấn đề của cộng đồng giáo xứ Bên cạnh đó, cộng đồng tín đồ có bổn phận cầu nguyện và thăm viếng, giúp đỡ gia đình người bệnh