- Công nghệ sinh học là một ngành rất rộng và đa dạng. Rộng và đa dạng ở đây có nghĩa là có rất nhiều ngành khác nhau dựa trên một nền tản là sự sinh trưởng và phát triển.trong đó, cộng nghệ nuôi cấy mô thực vật cũng là một ngành khá phổ biến của công nghệ sinh học. - Ngày nay các ngành công nghệ hiện đại đang phát triện 1 cách đáng kể, 1 phần cũng dựa trên nền tản nuôi cấy mô thực vật để thu được sản phẩm thứ cấp từ chúng - Thực vật là nguyên liệu sản xuất ra rất nhiều chất hữu cơ có giá trị dùng làm thực phẩm hoặc dược phẩm ( khoảng 25% các loại dược phẩm có nguồn gốc từ thực vật). Tuy nhiên, sử dụng các dược liệu này vẫn rất hạn chế do chỉ có thể chiết xuất trực tiếp một lượng rất ít từ thực vật, hoá học tổng hợp hữu cơ mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng nhưng nhiều chất trao đổi thứ cấp vẫn còn khó tổng hợp hoặc có thể tổng hợp được nhưng chi phí rất đắt. Ví dụ, một số hỗn hợp phức tạp như tinh dầu hoa hồng là không thể tổng hợp hoá học được. Chính vì vậy cần có giải pháp để sản xuất, tăng hàm lượng và ổn định nguồn cung cấp. Giải pháp đó chính là ứng dụng công nghệ sinh học, mà cụ thể là công nghệ nuôi cấy tế bào thực vật.
Trang 1BỘ CÔNG THƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THỰC PHẨM TPHCM
KHOA CNSH VÀ KTMT
BÀI BÁO CÁO
ĐỀ TÀI: SẢN PHẨM THỨ CẤP TỪ NUÔI CẤY MÔ THỰC VẬT
Môn: Nhập Môn Công Nghệ Sinh HọcGiáo viên hướng dẫn: Trần Hoàng NgâuDanh Sách Nhóm:
1) Lương Thị Kiều Oanh ( 2008120285) lớp 03DHSH4
Trang 2- Công nghệ sinh học là một ngành rất rộng và đa dạng Rộng và đa dạng ở đây cónghĩa là có rất nhiều ngành khác nhau dựa trên một nền tản là sự sinh trưởng vàphát triển.trong đó, cộng nghệ nuôi cấy mô thực vật cũng là một ngành khá phổbiến của công nghệ sinh học.
- Ngày nay các ngành công nghệ hiện đại đang phát triện 1 cách đáng kể, 1 phầncũng dựa trên nền tản nuôi cấy mô thực vật để thu được sản phẩm thứ cấp từ chúng
- Thực vật là nguyên liệu sản xuất ra rất nhiều chất hữu cơ có giá trị dùng làm thựcphẩm hoặc dược phẩm ( khoảng 25% các loại dược phẩm có nguồn gốc từ thựcvật) Tuy nhiên, sử dụng các dược liệu này vẫn rất hạn chế do chỉ có thể chiết xuấttrực tiếp một lượng rất ít từ thực vật, hoá học tổng hợp hữu cơ mặc dù đã đạt đượcnhiều thành tựu quan trọng nhưng nhiều chất trao đổi thứ cấp vẫn còn khó tổnghợp hoặc có thể tổng hợp được nhưng chi phí rất đắt Ví dụ, một số hỗn hợp phứctạp như tinh dầu hoa hồng là không thể tổng hợp hoá học được Chính vì vậy cần
có giải pháp để sản xuất, tăng hàm lượng và ổn định nguồn cung cấp Giải pháp đóchính là ứng dụng công nghệ sinh học, mà cụ thể là công nghệ nuôi cấy tế bào thựcvật
Tìm Hiểu Đề Tài: Sản Phẩm Thứ Cấp Từ Nuôi Cấy Mô Tế Bào
Trang 31) Lý do chọn đề tài
- Công nghệ sinh học là một nhóm ngành công nghệ liên quan chặt chẽ vàmật thiết với nhau, vì thế mà nuôi cấy tế bào mô thực vật cũng khá quantrọng trong các ngành công nghiệp hiện đại
- Hiện nay, các ngành công nghiệp hiện đại ngày nay đang phát triển dựatrên nguồn thu nhận các sản phẩm thứ cấp từ nuôi cấy mô thực vật
2) Tầm quan trọng của đề tài
- Giúp cho chúng ta biết thêm về các sản phẩm thứ cấp, và các quy trìnhnuôi cấy mô tế bào để thu sản phẩm thứ cấp.đóng góp nhiều vai trò trong
sự phát triển của các ngành công nghiệp ngày nay
- Giúp chúng ta biết thêm về mối liên quan giữa Ngành công nghệ sinh họcthực vật với lương thực, thực phẩm , dược phẩm, vật liệu tiêu dùng vànguồn năng lượng trong đời sống của con người Và bên cạnh đó, chúngcòn liên quan đến môi trường và khí hậu toàn cầu
Trang 4I) Khái Quát Về Sản Phẩm Thứ Cấp và Nuôi Cấy Mô
Tế Bào Thực Vật
1 Khái niệm
1.1Nuôi cấy mô thực vật là gì?
- Nuôi cấy mô tế bào thực vật(plant tissue culture) là sự nuôi cấy in vitro tế bàođơn, mô hay cơ quan… trong điều kiện vô trùng
- Là kỹ thuật đưa một mô, bộ phận hoặc tế bào của thực vật vào trong một hệ thống
vô trùng có thể kiểm soát về: thành phần chất khoáng, điều hoà sinh trưởng, cácchất hữu cơ cung cấp cho cây, ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm để một, bộ phận đó sinhtrưởng, phát triển theo mục đích của người nuôi cấy
2.1Sản phẩm thứ cấp là gì?
- Sản phẩm thứ cấp là các sản phẩm mà ta thu được trong quá trình nuôi cấy mô tế
bào, nhằm cung cấp các sản phẩm cần thiết cho mục đích nghiên cứu
- Thực vật là nguồn cung cấp các hợp chất dùng làm dược liệu hoặc phụ gia thựcphẩm có giá trị Những sản phẩm này được biết như là các chất trao đổi thứ cấp,thường được hình thành với một lượng rất nhỏ trong cây và chức năng trao đổichất chưa được biết đầy đủ
Trang 5- sản phẩm của các phản ứng hóa học của thực vật với môi trường hoặc là sự bảo
vệ hóa học chống lại vi sinh vật và động vật Những nghiên cứu về các hợp chấtthứ cấp có nguồn gốc thực vật đã phát triển
- Một số sản phẩm thứ cấp từ nuôi cấy tế bào thực vật đã được thành công nghiêncứu và sản xuất trên quy mô lớn như các hoạt chất shikonin, một loại hoạt chất sắc
tố đỏ có khả năng diệt khuẩn có trong rễ cây Lithospermum erythrorhizon có ởNhật Bản và Triều Tiên, hoạt chất ginsenosid và berberin ( được công bố bởiTulecke và Nickell năm 1959), sản xuất diosgenin bằng nuôi cấy tế bào huyền phùcủa cây Dioscorea doryophora ( nghiên cứu năm 1994 bởi Yeh và cộng sự )
- Ở Việt Nam, công nghệ nuôi cấy tế bào phát triển vào những năm 1970 Từ đóđến nay đã đạt được nhiều thành công, đáng kể nhất chính là quy trình sản xuấtsâm Ngọc Linh do Học viện Quân y khai thác Chỉ với một vài tế bào từ rễ củ sâmNgọc Linh, bằng kỹ thuật nuôi cấy tế bào, các nhà khoa học của Học viện Quân y
đã có thể sản xuất sâm Ngọc Linh với số lượng lớn trong vòng 10-20 ngày ViệtNam cũng đã triển khai các dự án nuôi cấy và chiết xuất taxol từ cây thông đỏ ởLâm Đồng Ngoài ra còn có “ Nghiên cứu sản xuất arteminisin dùng kỹ thuật nuôicấy tế bào từ cây thanh hao hoa vàng”,… tuy nhiên những dự án nói trên vẫn còn ởquy mô phòng thí nghiệm
- Các sản phẩm thứ cấp thường gặp như: shikonin, anthocyanin, Ubiquinon 10hoặc coenzyme Q10, berberine, Reserpine, Biotin…
II) Nuôi cấy tế bào mô thực vật
1) Môi trường nuôi cấy
- Môi trường nuôi cấy mô tế bào thực vật gồm các chất cơ bản:
Các chất vô cơ đa lượng: N, P, K, S, Ca, Mg
Các nguyên tố vi lượng: Fe, Mn, Zn, Br, …
Các vitamin
Nguồn cacbon
Các chất điều hòa tăng trưởng thực vật: auxin, cytokinin …
- Agar dùng cho môi trường đặc
2) Mẫu dùng cho nuôi cấy
Trang 6- Tất cả các bộ phận của cây tươi đều có thể dùng để làm mẫu nuôi cấy,nhưng tùy theo mục đích nghiên cứu mà ta chọn các mẫu khác nhau như:
rễ , lá, thân hay phấn hoa, noãn, thịt lá…
- Mẫu nuôi cấy phải chứa các tế bào sống từ mô non của các tế bào đangphân chia mạnh chiếm tỉ lệ lớn
- Mẫu phải lấy từ các cây có phẩm chất và sức sống tốt, năng suất cao vàkhông bị sâu bệnh và không ở trạng thái ngủ
- Mẫu phải được vô trùng trước khi đưa vào môi trường nuôi cấy
- Khi chọn được mẫu thực vật để tiến hành nuôi cấy, người ta tiến hành cácquá trình xử lý như trong vi nhân giống
3) Các kỹ thuật nuôi cấy
3.1 Nuôi cấy mô phân sinh
- mẫu nuôi cấy: thường là các đỉnh sinh trưởng ( meristem)
- Quy trình nuôi cấy: Mẫu cây khử trùng bề mặt rửa mẫu nhiều lần cho sạchchất sát trùng đưa vào môi trường nuôi cấy( trong hộp petri hay lọ vô trùng) tạo mô sẹo tạo cụm chồi Nhân giống
Các tế bào sống phân chia tạo thành một khối nổi lên gọi là mô sẹo, thờigian để tạo thành mô sẹo thường khoảng 3 – 8 tuần sau khi cấy mẫu
Tạo cụm chồi: sẹo phát triển tiếp tục tạo thành chối , chồi phát triển tạothành cây con Khi chối ra rễ thì ta tách ra đưa ra trồng
Cụm chồi phát triển cụm chồi thành cây con
-Theo kinh nghiệm nuôi cấy của các nhà khoa học cho thấy sinh khối thu được caonhất ở ngày thứ 8 Ta chuyển toàn bộ sinh khối này sang quá trình nuôi cấy kế tiếp
Trang 7Dung tích mỗi lần nuôi sau nhiều hơn lần nuôi trước khoảng 10 –15 lần Cứ nhưvậy, ta nhân giống cho đến khi đủ lượng giống cho sản xuất lớn Tỉ lệ tiếp giốngtrong sản xuất lớn khoảng 1 –5 %.
3.2 nuôi cấy các cơ quan thực vật
- mẫu nuôi cấy: các cơ quan như rễ, chồi, cành , lá…
Chồi cây cành cây
- quy trình nuôi cấy: đặt mảnh mẫu nuôi cấy vào môi trường nuôi cấy không cókích thích tố thực vật mẫu sẽ phát triển tạo thành chồi nếu môi trường có
Trang 8cytokinin thì mẫu sẽ mọc chồi nhánh và tạo thành cụm chồi được cung cấp đầy
đủ chất dinh dưỡng các cụm chồi sẽ phát triển thành cây con đem đi nhân giống
Cây con đã phát triển
3.3 nuôi cấy tế bào trần
- mẫu là các tế bào hạt trần
- các tế bào trần kết hợp với nhau tạo thành tế bào lai gọi là dung hợp tế bào trần
- các tế bào trần nếu để trên môi trường dinh dưỡng thì sau 5- 10 ngày sẽ tạo vách
tế bào và phân chia Nếu nuôi trong môi trường lỏng thì tế bào không sinh sản
- Trong nhiều trường hợp không cần thiết phải qua giai đoạn tạo mô sẹo để nuôicấy tế bào đơn mà trực tiếp sử dụng tế bào nguyên thủy của mẫu cấy để nuôi cấy tếbào đơn Phương pháp này tiết kiệm được thời gian, công sức và chi phí rất nhiều
3.4 tái sinh các mô đã nuôi cấy
- khi trong môi trường nuôi cấy giàu kích thích tố tăng trưởng ( auxin và cytokinin)thì các tế bào mất biệt hóa và mô sẹo hình thành
- khi trong môi trường giảm nồng độ các chất điều hòa tăng trưởng thì nó có thểhình thành nhiều cấu trúc tái biệt hóa như phôi soma, hay chồi rễ
- dựa vào khả năng tái sinh có thể điều khiển sự phát triển của mô sẹo
Trang 93.5 nuôi bao phấn và hạt phấn
4) ứng dụng của nuôi cấy mô tế bào
- nhân giống vô tính quy mô lớn
- Tạo hạt giống nhân tạo
- sản xuất cây giống sạch mầm bệnh
- lập ngân hàng gen thực vật
III) Sản phẩm thứ cấp từ nuôi cấy mô tế bào
1 Nguồn gốc và phân loại sản phẩm thứ cấp
1.1 nguồn gốc
- Thực vật là nguồn cung cấp các hợp chất dùng làm dược liệu hoặc phụ gia thựcphẩm có giá trị Những sản phẩm này thường được biết đến như là các chất traođổi thứ cấp
1.2 phân loại
- Những nghiên cứu về hợp chất thứ cấp thực vật phát triển từ những năm 1950
Có khoảng hơn 30.000 hợp chất được chiết xuất từ thực vật có hoạt tính và rất cógiá trị đối với cuộc sống Những hợp chất này như các alkaloid, terpenoid,phenolic… được biết đến như là các hợp chất thứ cấp các hợp chất thức ấp thườngchỉ được tạo ra ở một số loại tế bào nhất định như các tế bào rễ tơ, biểu mô, hoa, lá,
…
- Các chất trao đổi thứ cấp hay còn gọi là các chất thứ cấp có thể xếp trong banhóm chính: alkaloid, tinh dầu và glycoside
1.2.1 Alkaloid
- Họ alkaloid bao gồm: codein, nicotine, caffeine và morphine Một số loài thực vật
chứa nhiều alkaloid như: cây thuốc phiện (họ Papaveraceae); cây cà độc dược,thuốc lá và khoai tây (họ Solanaceae)
Trang 10- Các alkaloid có dạng tinh thể là các hợp chất chứa nitrogen, có thể được táchchiết từ các dung dịch acid
- Alkaloid có hoạt tính sinh lý trên tất cả động vật và được sử dụng trong côngnghiệp dược
Cấu tạo hóa học của alkaloid
Trang 11hoa; vỏ cây; rễ cây; hoặc những thành phần khác của thực vật Cácphương pháp khác để tách chiết tinh dầu là các phương pháp như ép haytách chiết dung môi.
1.2.3 Glycoside
- Glycoside bao gồm các hợp chất phenol và flavonoid, saponin và các cyanogenicglycoside, một số trong số chúng được dùng làm thuốc nhuộm, chất mùi thựcphẩm và dược phẩm
Cấu tạo hóa học của glycoside
1.2.4 taxol
- Một trong những hợp chất thứ cấp rất có giá trị trọng điều trị ung thư là taxol.Nhu cầu taxol trên thế giới rất cao nhưng hàm lượng chiết xuất từ các loại thông tựnhiên rất ít do lớp vỏ mỏng của cây thông đỏ chỉ chứa khoảng 0,001% taxol
- Các hợp chất thứ cấp có giá trị như vậy có thể sản xuất bằng công nghệ nuôi cấy
tế bào Đây là một kỹ thuật quan trọng trong công nghệ sinh học mà ưu điểm lớnnhất là có thể chủ động tăng nguồn cung cấp các nguồn dược liệu bằng cách táchchiết một tỉ lệ lớn lượng hoạt chất từ tế bào thực vật nuôi cấy
taxol
Trang 122 Quy trình nuôi cấy tế bào sản xuất hợp chất thứ cấp
2.1 quy trình nuôi cấy
- Trong khi tiến hành nuôi cấy, người ta có thể tiến hành nuôi cấy theo chu kỳ (theotừng mẻ), cũng có thể nuôi cấy liên tục như trong kỹ thuật nuôi cấy và lên men visinh vật
- Quy trình nuôi cấy tế bào để chiết xuất hợp chất thứ cấp thường qua ba bước cơbản là nuôi cấy callus, nuôi cấy dịch huyền phù và nuôi cấy bioreactor
2.1.1 Tạo callus sâm Ngọc linh
- Callus là dòng tế bào ban đầu, tương tự mô sẹo tạo ra để hàn gắn vị trí tổn thươngcủa cây
- Khi đã có callus, tiến hành cấy chuyển nhiều lần trong môi trường thạch mềm rồiđược cấy chuyển sang môi trường lỏng chuyển động bằng cách lắc hoặc khuấy(nuôi cấy dịch huyền phù) Đây là giai đoạn rất quan trọng, nghiên cứu khảo sátđược môi trường và điều kiện nuôi cấy thích hợp cho tế bào phát triển tốt nhất và
có hàm lượng hoạt chất cao nhất có tính chất quyết định thành công của quá trìnhnuôi cấy tế bào
Trang 132.1.2 nuôi cấy dịch huyền phù
- Trong quá trình nuôi cấy, các tế bào sẽdần dần tách ra khỏi mẫu do những chuyểnđộng xoáy của môi trường Sau một thời gian ngắn trong dịch huyền phù sẽ có các
tế bào đơn, các cụm tế bào với kích thước khác nhau, các mẫu nuôi cấy còn thừachưa phát triển và các tế bào chết Tuy nhiên, cũng có những dịch huyền phù hoànhảo, chứa tỷ lệ cao các tế bào đơn và tỷ lệ nhỏ các cụm tế bào
- Huyền phù tế bào sau khi kết thúc quá trình nuôi cấy được đem đi ly tâm Sảnphẩm bậc 2 ở trong dung dịch ly tâm Áp dụng những phương pháp hóa, lý tươngứng để tách các sản phẩm này ra khỏi dung dịch và đem tinh chế thì sẽ thu đượcsản phẩm bậc 2
2.1.3 nuôi cấy bioreactor
- Khi tìm được điều kiện thích hợp, các nhà khoa học có thể phát triển quy mô nuôicấy trên hệ thống bình nuôi cấy sinh học-bioreactor có dung tích khác nhau Saukhi nghiên cứu thành công quy trình nuôi cấy tế bào trong phòng thí nghiệm, cácnhà khoa học tiếp tục triển khai các phòng sinh khối tế bào thực vật Từ đó sử dụngcác kỹthuật chiết tách để thu nhận các hợp chất cần thiết
Hệ thống nuôi cấy bioreactor
2.2 ứng dụng
- Quy trình trên được ứng dụng trong nuôi cấy tế bào sâm Ngọc Linh Panaxvietnamensis do học viện Quân y Việt Nam triển khai trong chương trình hợp tácvới Hàn Quốc
Trang 14- Sâm Ngọc Linh là loại sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới, có tác dụng phòngchống ung thư, bảo vệ tế bào gan, kích thích hệ miễn dịch, chống stress và trầmcảm, chống oxy hóa, lão hóa.
- Sâm Ngọc Linh sinh trưởng chậm, từ 5-7 năm mới có thểsử dụng Trong tựnhiên, loài cây này bịkhai thác cạn kiệt và có nguy cơ tuyệt chủng (sâm Ngọc Linhnằm trong sách đỏ Việt Nam) Trên thị trường, giá sâm Ngọc Linh khoảng 50 triệuđồng/kg
- Sau khi nghiên cứu thành công quy trình nuôi cấy tế bào trong phòng thí nghiệm,các nhà khoa học ở học viện Quân y tiếp tục triển khai hệ thống các phòng sinhkhối tế bào thực vật với trang thiết bị hiện đại, nâng công suất sinh khối từ 5lít/mẻlên thành 100 lít/mẻ (tương đương 35 kg sinh khối sâm tươi) Hệ thống này baogồm phòng pha chế sản xuất môi trường, phòng cấy chuyển tế bào, phòng nuôi cấy
tế bào, phòng thanh trùng, hệ thống nuôi cấy bioreactor thể tích 5 lít, 15 lít, 100 lít;phòng thu hoạch chiết xuất hoạt chất; phòng phân tích đánh giá kiểm nghiệm dược;phòng nghiên cứu dược lý thực nghiệm
3 thực trạng hiện nay của các quy trình nuôi cấy
-Hiện nay người ta đã thiết kế những thiết bị nuôi cấy tế bào đơn với dung tíchhàng chục m3 Trong thiết kế và chế tạo các bình nuôi cấy tế bào đơn thực vật, về
cơ bản không khác những thiết bị lên men trong công nghệ vi sinh vật Có hai điểmkhác cần lưu ý là các thiết bị nuôi cấy tế bào đơn không có hệ thốngcung cấpoxygen mà chỉ có cánh khuấy Thứ hai, thiết bị nuôi cấy phải có hệ thống chiếusáng đảm bảo cho quá trình tự dưỡng của tế bào xảy ra
- Trong một số trường hợp khác, người ta áp dụng phương pháp này để nuôi cấy tếbào trần và thu được những kết quả rất khả quan.Phương pháp nuôi cấy tế bào đơnđang được ứng dụng rộng rãi ở Nhật Bản, Pháp, Canada, Mỹ và Hà Lan
4 Một số phương pháp tăng năng suất nuôi cấy tế bào
- Chọn lọc dòng tế bào cho năng suất cao: chọn lọc tế bào dựa vào khả năng tổnghợp một vài hợp chất có giá trịcao trong nuôi cấy đã được Berlin và Sasse công bốnăm 1985, sau đó phương pháp này đã được ứng dụng rộng rãi Với dòng tế bàocủa cây bát tiên Euphorbia milli sau 24 lần chọn lọc đã tích lũy gấp 7 lần lượnganthocyanin so với nuôi cấy tế bào bố mẹ Yamada và Sato (Nhật) đã chọn lọc
Trang 15được một dòng tế bào của cây Coptis japonica, chiết tách lượng chất berberin đạt1,2 g/l, có khả năng sinh trưởng gấp 6 lần sau 3 tuần nuôi cấy.
- Tối ưu hóa môi trường nuôi cấy: các thông số hóa học, vật lý như thành phần và
pH môi trường, chất điều hòa sinh trưởng, nhiệt độ nuôi cấy, sự thông khí, sự lắchoặc khuấy, ánh sáng… đều có ảnh hưởng lớn đến hàm lượng các hợp chất thứcấp Một vài sản phẩm tích lũy trong tế bào ở mức cao hơn so với ở trong cây trồng
tự nhiên khi được nuôi cấy ở điều kiện tối ưu Các thông số vật lý và yếu tố dinhdưỡng trong một mẻ gần như là yếu tố cơ bản cho việc tối ưu hóa hiệu suất nuôicấy
- Cung cấp tiền chất: bổ sung các tiền chất của quá trình sinh tổng hợp nội bào vàomôi trường nuôi cấy cũng có thể tăng lượng sản phẩm mong muốn do một số hợpchất trung gian nhanh chóng bắt đầu sinh tổng hợp các hợp chất thứ cấp và vì thếlàm tăng lượng sản phẩm cuối cùng Phương pháp này hữu ích khi dùng các tiềnchất có giá thành rẻ Bổ sung phenylalanin khi nuôi cấy tế bào huyền phù cây hoaxôn Salvia officinalis đã kích thích tạo ra acid rosmarinic, cung cấp acid ferulictrong nuôi cấy tế bào cây Vanilla planifolia đã tăng tích lũy vanillin, hoặc bổ sungleucin làm tăng các monoterpen dễbay hơi trong nuôi cấy cây tía tô Perillafrutiscens
- Phương pháp gợi kích thích (elicitation): các chất kích kháng bảo vệ thực vật –elicitor báo hiệu việc hình thành các hợp chất thứcấp Các elicitor có thể là cácpeptid, oligosaccharid, lipid, glycopeptid hay các ion kim loại nặng Sử dụng cácelicitor là phương thức để thu được các hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học mộtcách hiệu quả nhất Trong sốcác elicitor được biết đến nhiều nhất là jasmonat, đượcdùng để tăng hàm lượng taxol trong tế bào thông đỏ
- Cố định tế bào: phương pháp cố định tế bào giúp các tế bào tiếp xúc với nhau tạothành khối tế bào lớn hơn, giúp làm tăng hiệu suất hợp chất Cốđịnh tế bào thườngdùng alginate trong một hộp xốp đồng nhất, hoặc cố định tự nhiên cho tế bào pháttriển thành cụm
5 Cách thu nhận sản phẩm thứ cấp
- Để thu nhận các sản phẩm thứ cấp từ môi trường nuôi cấy, người ta sử dụng các
kỹ thuật tách chiết khác nhau tùy vào từng loại chất