So sánh quy trình dệt lụa truyền thống của Việt Nam với Trung Quốc, Thái Lan và Nhật Bản

Nghiên cứu thu thập được 04 giống tằm sắn. Bằng phương pháp lai chéo ổ kết hợp với nâng cao chất lượng thức ăn đã bồi dục, phục tráng giống tằm sắn PT1 có khả năng chống chịu tốt với điều kiện ngoại cảnh bất lợi, năng suất kén trung bình đạt 15,8-17,6 kg/ hộp 20g trứng tăng 18-21% so với giống tằm đăng sử dụng ngoài sản xuất.

Môn: Nghiệp vụ hướng dẫn du lịch

Bài tập 4:

So sánh quy trình dệt lụa truyền thống của Việt Nam với Trung Quốc, Thái Lan và Nhật Bản

I SO SÁNH QUY TRÌNH DỆT LỤA CỦA VIỆT NAM VỚI TRUNG QUỐC I.1 Quá trình dệt lụa

Việt Nam (Lụa Hà Đông) Trung Quốc (Lụa Hàng Châu)

1 Nghiên

cứu sản

xuất

trứng

giống

tằm

Nghiên cứu thu thập được

04 giống tằm sắn Bằng phương pháp lai chéo ổ kết hợp với nâng cao chất lượng thức ăn đã bồi dục, phục tráng giống tằm sắn PT1 có khả năng chống chịu tốt với điều kiện ngoại cảnh bất lợi, năng suất kén trung bình đạt 15,8-17,6 kg/

hộp 20g trứng tăng 18-21% so với giống tằm đăng sử dụng ngoài sản xuất

2 Canh

tác cây

dâu và

nuôi

tằm

(sản

xuất

Có 2 giống dâu: dâu bầu và dâu cơm Dần dần nhận thấy dâu bầu thích hợp, năng suất cao (lá lớn, dày) nên người ta đã tập trung cho giống này và bỏ dần dâu cơm Sau

Những con sâu bướm tơ đẻ khoảng 500 trứng trong suốt vòng đời của nó, từ 4-6 ngày Sau khi trứng nở, những con sâu

bé được cho ăn môt số lượng lá

tằm)

tiết Đông chí, khi đất đã im, mưa lớn không còn, người ta tiến hành dọn đất trồng dâu Đất được dọn sạch cỏ, dùng cuốc đánh thành từng luống rồi cắm hom dâu Hom dâu, dài chừng 3 tấc, chọn ở những đoạn thân dâu giống khoẻ, mập mạp, không bị bệnh Hầu như người ta không bón phân cho cây dâu, vì đất trồng dâu khá màu mỡ

Bốn tháng sau khi trồng, nắng xuân ấm áp, dâu đã có thể cho lứa thu hoạch lá đầu tiên và cứ thế sau

7 ngày lại là một lần hái lá dâu

dâu nhất định Chúng rất háo ăn

và lớn rất nhanh Sau khi trữ đủ năng lượng, các con sâu quấn quanh mình một thạch trắng giống như chất tiết ra từ tuyến

tơ Những kén tằm giống như quả bóng lông trắng

3 Ươm tơ Ngày xưa cũng đơn giản, chỉ cần

đắp lò vào nồi nước sôi như kiểu

lò bánh tráng Kén được thả vào nồi, lấy đũa khuấy sơ rồi kéo tơ lên mắc vào “bông sen” đưa lên xa quay Ươm tơ chỉ cần 2 người: 1 người bắt kén, 1 người quay xa

Xác kén còn lại, người ta vắt sạch kéo ra thành đũi, còn gọi là gốc giũ

Sau tám hoặc chín ngày, những con sâu tằm bị giết Kén được hạ xuống vào nước nóng để nới lỏng các sợi tơ bảo vệ rất chặt bên ngoài

4 Chế

biến

Trứng tằm được dính chặt trên tấm gương (hoặc giấy bổi) mà thương

các loại

phế liệu

tơ kén

tằm

lái đã giao và khi tằm nở, người ta hái những lá dâu non, xắt thật nhỏ, nhuyễn như thuốc cứa (thuốc lá xắt để quấn giấy quyến) rải sương lên lớp tằm mới nở để cho tằm bắt dâu, tức là tằm con biết ăn, nổi đều lên lớp dâu đã được xét nhuyễn ấy

5 Xe tơ Phải mất nhiều thời gian và công

sức với nhiều công đoạn như: chải cửi, xe tơ, chọn tơ, từng sợi tơ được lựa chọn kỹ lưỡng bởi chỉ một sợi to hơn cũng sẽ làm tấm lụa không còn mịn màng nữa

6 Dệt lụa Dệt bằng tay

- khâu tơ

- Khâu hồ

- Khâu dệt + Nếu dệt lụa trơn thì dùng 2 loại

go thẳng và go vòng Go thẳng để dệt lụa mỏng, mịn còn go vòng dệt lụa có chấm thủng

+ Dệt hoa có thao tác như dệt trơn nhưng khác ở chỗ trước khi dệt cần phải vẽ trước kiểu hoa lên giấy Thợ dệt đặt mẫu lên bàn

Dệt bằng máy, dệt thủ công

khâu hoa rồi một người dệt, một người cài hoa Giữ vai trò chính là người dệt còn người cài hoa chỉ kéo go xà lên Dân gian gọi dệt hoa là dệt kép để phân biệt với cách dệt đơn khi làm hàng lụa trơn

7 Nhuộm

tơ

Nhuộm tơ: Chủ yếu dùng các chất màu và thuốc nhuộm có trong vỏ và lá của một số loài cây

để nhuộm vải sợi bông, lụa tơ tằm Những cách nhuộm màu phổ biến nhất:

1) Nhuộm chàm là cách nhuộm màu xanh lam của đồng bào miền núi các tỉnh phía bắc và Miền Trung Việt Nam Lá chàm được vò và ủ cho lên men tự nhiên, chiết lấy nước màu để ngâm vải sợi, sau đó hong ra không khí Chất màu từ dạng hoà tan sẽ bị oxi hoá thành dạng không tan bám chặt vào xơ sợi Màu chàm rất bền nhưng chỉ có một màu xanh, thích hợp với cách nhuộm nhỏ của gia đình

2) Nhuộm nâu là cách nhuộm rất phổ biến ở các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Bộ, các tỉnh Miền Trung.Củ nâu được giã nhỏ, hoà vào nước để trích nước màu Vải bông được ngấm đều bằng nước chiết, vắt bớt nước dư

và căng phẳng, phơi ra nắng (phơi trên sân, trên bãi cỏ) Thao tác này lặp lại 5 - 10 nắng (30 - 40 lần) Dưới tác dụng của ánh sáng, mặt phải sẽ có màu nâu tươi Vải nhuộm nâu rất bền với vi sinh vật, tăng thời gian sử dụng nhưng cứng vải Để nhuộm màu nâu, nhân dân

ta còn dùng nước chiết từ lá bàng,

vỏ sú, vỏ vẹt, vỏ lim là những cây có chất chát (tanin)

3) Nhuộm đen (cg nhuộm thâm): vải sau khi đã nhuộm nâu, nếu trát bùn ao lên mặt phải của vải, phơi ra nắng 1 - 2 giờ và giặt sạch bùn thì màu nâu sẽ chuyển thành màu đen rất đẹp và bền Ngoài vải bông, cách nhuộm này cũng được dùng để nhuộm lụa, tơ tằm (the) bằng nước chiết của các

loại lá và vỏ thích hợp.

4) Nhuộm mặc nưa là phương pháp của đồng bào Nam

Bộ dùng để nhuộm màu đen Lụa nilon đã nhuộm thuốc nhuộm tổng hợp nhưng chưa có độ đen cao, được ngâm bằng nước chiết từ quả mặc nưa (một số lần), phơi khô, sau đó ngâm vào bùn Sông Hậu

Trên vải sẽ có màu đen đẹp, độ bền cao, lụa vẫn mềm mại và hút

ẩm tốt

1.2 Đặc trưng sản phẩm

ST

T

Tiêu

1

Khổ

lụa

lụa chính gốc làng Vạn Phúc khổ nhỏ hơn vì vẫn dệt thủ công, chỉ vào khoảng 90 - 97cm và 1m15

lụa Trung Quốc thường rộng khổ khoảng trên 1m

2

Khi

đốt

Nếu sau khi đốt, vết cháy biến thành than và đưa tay lên xoa xoa nhẹ thì chúng tan ra trở thành muội đen, đưa lên mũi ngửi thấy mùi khét lẹt giống như tóc thì đó đúng là lụa tơ tằm chính hiệu

nếu dùng lửa mà vải vẫn cháy đen và dẻo quẹo, không tạo muội than thì đó ắt hẳn là hàng Tàu

3

Màu

sắc

lụa Vạn Phúc thuần chất thường chỉ trắng ngà chứ ít khi có màu trắng tinh, do dệt từ tơ tằm

Lụa trắng tinh Trung Quốc thường do chất liệu pha, màu đều

dệt

có hoa dệt và hoa in trên lụa Hoa văn bao giờ cũng trang trí đối xứng, đường nét trang trí không

có hoa dệt mà không có hoa in

rườm rà, phức tạp mà luôn mềm mại, phóng khoáng, dứt khoát

II SO SÁNH QUY TRÌNH DỆT LỤA CỦA VIỆT NAM VỚI NHẬT BẢN

Quy trình sản xuất 1.Nuôi tằm

- ấp trứng

- cho tằm ăn

- đóng kén

- se sợi

1.Nuôi tằm

- ấp trứng

- cho tằm ăn

- đóng kén

- se sợi

2.Dệt lụa:

Cách dệt: Kiểu dệt tryền thống của Việt Nam

là phối hợp, pha trộn các loại sợ dọc và ngang đê tạo ra những mặt hàng khác nhau Người thợ dệt khi phải dùng tay đưa, chân dận cùng lúc

Suốt là ống cuốn chỉ, nằm trong 1 con thoi để nahr sợi Dụng cụ sản xuất căn bản là khung cửi gỗ “con cò” dệt ra loại hàng vuôn

2 Dệt lụa

Kĩ thuật dệt : Từ xa xưa kỹ thuật dệt vải,lụa đã rất phổ

biến,nhưng phải đến thời đại Nora ( thế kỷ 8) mới thấy xuất hiện những sản phẩm dệt với chất lượng cao với chất liệu chính trong nghề dệt là sợi gai dầu và các loại cây khác

Tơ tằm là loại nguyên liệu được biết đến từ thế

kỷ 5 Năm 711, dưới triều

thô, mỏng chừng 40 hay

60 cm (con cò đặt ở trên

và chính giữa khung dệt

để thẳng sợi làm chuẩn

cho cái go khỏi lệch)

Những vuông lụa mới dệt

xong goi là lụa mộc, chỉ

có màu trắng ngà hay

vàng mỡ gà của tơ và

được đem nhuộm sau

Nhuộm vải: Theo phương

pháp thủ công lụa mộc sẽ

được ngâm trong nước

trà, nước trầu không hay

nhựa cây,… rồi xả,

nhuôm màu, phơi khô,

nhuộm lại lần thứ 2 để ra

đúng màu sắc như ý

muốn Màu nhuộm được

pha chế với nguyên liệu

hoàn toàn tự nhiên như:

hột rành rành, lá bàng,

than, gạch,

Màu thông dụng nhất là

màu đen và màu nâu

Người ta nhuộm nâu bằng

củ nâu Củ nâu đem về

hoàng đế Gemmyo các chuyên gia dệt gọi là ayashi được sở dệt cử về hai mươi mốt tỉnh để truyền bá kỹ huật mới – dệt vải hoa aya và vải thêu kim tuyến Hoàng chiều cũng chỉ dụ cho hai mươi mốt tỉnh thành phải nộp đồ cống hàng năm bằng vải dệt có lẽ điều này giúp nghề dệt phát riển mạnh mẽ ở nhiều nơi Các phương pháp dệt:

Vải thêu nishiki được dệt sao cho nền và hoa văn chỉ nổi trên sợi dọc,còn sợi ngang không trông thấy vải hoa aya thì phần lớn sợi chéo phủ lên hết

bề mặt vải, hoặc có khi hoa văn hiện trên sợi chéo

và sợi chéo trên hoa văn chạy ngược sợi trên mặt nền nên dưới ánh sáng nào hoa văn cũng nổi lên

gọt vỏ, xát mỏng, giã cho

chảy nhựa, đổ thêm nước

mà nhuộm Nhuộm vài

nước thì được màu nâu

non nhuộm nhiều nước thì

có màu nâu già (nâu

đậm) Các loại lụa nhuộm

cho màu gụ nâu Nhuộm

bằng củ nâu vừa bền màu

lại vừa chắc sợi Ngâm

nước bùn để có màu nâu

thâm, màu tam giang là

màu nâu tím, người ta còn

dùng cánh kiến để nhuộm

màu nâu đỏ, có khi chuội

lụa mộc để lấy màu trắng

Trong miền Nam dùng

trái mặc nưa để nhuộm

lụa đen Tân Châu

Ngày nay, kĩ thuật nhuộm

hiện đại đem lại cho lụa

tơ tằm những màu sắc rực

rỡ hơn nhưng dù sao

trong sâu thẳm trong tâm

hồn người dân Việt,

những màu sắc mộc mạc

tự nhiên vẫn được ưu ái

Đối với lụa , có 2 loại lụa : lụa kinu có bề mặt mịn và lụa thôn ashigiu Lụa kinu được sản xuất phổ biến,đôi khi được nhuộm màu hoặc in hoa Nhuộm:

Về phẩm nhuộm,các loại thảo mộc,tro củi và dấm được dung làm chất căn màu Có 17 màu khác nhau được tạo ra,nhưng những màu chính được sử dụng là:

đỏ,cam,vàng,tía,đen,nâu sám

Các phương pháp nhuộm chính là:

rokechi,kyokechi và kokechi Rokechi là phương pháp nhuộm sáp,hoa văn trước hết được phủ sáp lên trên,sau khi tẩy sáp đi chỉ còn lại hình hoa Nét độc đáo của kiểu nhuộm này là ở các vết rạn tự nhiên trong lớp

quay về tìm kiếm sáp phủ khi đem

nhuộm,làm cho phần họa tiết trên nền vải thêm phần trang nhã

Còn phương pháp nhuộm koykechi là kẹp chặt lụa ở giữa hai tấm ván, ván được khoét thủng hình nét họa để bắt màu khi

nhuộm Người ta có thể tăng số họa tiết cần nhuộm đối xứng bằng cách gấp tấm vải thành những lần tương ứng phương pháp kokechi là

bó chặt tấm lụa bằng sợi rồi đem nhuộm, nhưng nếp gấp trong bó lụa cùng các chỗ không bắt màu do sợi dây thít sẽ tạo ra một gam sắc độ kỳ thú

Các loại lụa Gấm, vân, lĩnh, đoạn, vóc,

the, sa, xuyến, băng, cấp, lượt, lương, lụa, là, nhiễu,

kì cầu, đũi, sồi, nái, …

nishiki,vải hoa aya,sa,lụa kinu,lụa thô ashigin, vải thêu kim tuyến,…

III SO SÁNH QUY TRÌNH DỆT LỤA CỦA VIỆT NAM VỚI THÁI LAN

3.1.Quy trình dệt lụa

Canh tác dâu

và nuôi tằm Mùa dâu cho lá, cũng là mùa nuôi tằm,

ươm tơ.Trước đây, ở Quảng Ngãi chỉ có hai giống tằm: tằm mướp, còn gọi là tằm bạc mày mướp (loại tằm này to con, lớn kén, trên lưng có hai sọc, kén

có màu đỏ vàng, nhưng dễ tan); tằm sẻ thì nhỏ con hơn, song dễ nuôi và kén ít tan

Trứng tằm được dính chặt trên tấm gương (hoặc giấy bổi) mà thương lái đã giao và khi tằm nở, người ta hái những

lá dâu non, xắt thật nhỏ, nhuyễn như thuốc cứa (thuốc lá xắt để quấn giấy quyến) rải sương lên lớp tằm mới nở để cho tằm bắt dâu, tức là tằm con biết ăn, nổi đều lên lớp dâu đã được xét nhuyễn ấy

Tằm đã bắt dâu, thì sang qua trẹt (như cái sàng, nhưng đan khít không chừa lỗ) Lúc này, tằm ngủ để rụng lông Qua mỗi giai đoạn trưởng thành, tằm thường ngủ một ngày một đêm Mỗi tuần, tằm ngủ một lần Sau một lần ngủ, tằm đi từ thời kỳ rụng lông, đến ăn mốt, ăn hai,

ăn ba còn gọi là thức lớn, hoặc ăn rộ, tằm bắt đầu tin, đến chộ, đến tróc, tức tằm chín đều và bắt bỏ lên bủa để làm kén Qua từng thời kỳ trưởng thành như vậy, người ta sang tằm từ trẹt, qua nia, qua nong, để tằm được trải dàn đều Tất

cả những vật dụng trên được đặt trên

Quy trình sản xuất sản phẩm tơ tằm truyền thống sử dụng nguyên liệu thô là kén tằm và bao gồm các công đoạn trồng dâu nuôi tằm và ươm tơ Diện tích trồng dâu nuôi tằm phải nằm trong vùng Đông Bắc Cây dâu giống phải là giống bản xứ hay giống được khuyến khích trồng Ruộng dâu không được có chất độc hại, có môi trường tự nhiên thích hợp, cây dâu phải được chăm sóc thường xuyên Chất lượng của lá dâu phải tốt và thích hợp cho việc nuôi tằm trong từng thời kỳ Lá dâu cần được bảo quản ở những nơi thoáng khí và có độ

ẩm thích hợp

một cái đũi Đũi làm bằng tre giống như cái củi, nhưng chỉ có những cây song ngang để lọt được các nong Một cái đũi, người ta thường đặt 4 đến 5 cái nong, tuỳ theo ý người nuôi tằm Nếu lứa tằm tốt, thì ngày tin sẽ chín vài ba con (da con tằm bóng lên và có màu hồng hồng, gọi là chín), ngày sau chộ sẽ chín khoảng một bàn tay người lớn, ngày tiếp theo là tróc, nghĩa là chín đều, trên 95% Để cho mí tằm (lứa tằm) được tốt thì người ta phải đầu tư phần lớn công sức chăm sóc

Từ lúc tằm ăn hai, mỗi ngày phải thay phân một lần, nếu không, phân tằm ứ đọng bốc hơi lên, tằm sẽ bị bệnh Trên các đũi phủ màn tránh ruồi, hoặc những tấm sáo (tre vót nhỏ như tăm hương, rồi kết dính lại bằng những sợi chỉ), vì ruồi

là một trong những duyên cớ chính làm tằm mắc bệnh

Kén Loại kén được “vầy” trong những ngày

mưa lạnh thì cũng chỉ kéo đũi, bởi kén

bỏ vào nồi nước sôi cứ chạy tan ra mỗi nơi một cái không chụm vào được để kéo thành sợi theo ý muốn Ngày xưa, giới buôn kén thường áp dụng những mánh lới để ép giá Chúng múc nước mưa vào nấu, hoặc lén bỏ vào nước chút phèn chua thì kén có tốt bao nhiêu cũng tan Do đó, việc cân kén, thử kén phải là người biết việc, tinh đời

Kén tằm để kéo sợi phải được nuôi ở vùng Đông Bắc và phải là giống bản

xứ Thái Lan, sinh sản quanh năm, có khả năng chống chịu tốt đối với khí hậu nóng và khô hạn của vùng Đông Bắc Thái Việc nuôi tằm phải

ở trong vùng Đông Bắc Thái Lan Quy trình nuôi tằm cho đến khi được kén tằm, nhà nuôi tằm và dụng cụ phải sạch sẽ và

an toàn Cho tằm ăn lá dâu có kích thước và tuổi

Chế biến các loại phế liệu tơ kén tằm : Trứng tằm được dính chặt trên tấm gương (hoặc giấy bổi) mà thương lái đã giao và khi tằm nở, người ta hái những lá dâu non, xắt thật nhỏ, nhuyễn như thuốc cứa (thuốc lá xắt để quấn giấy quyến) rải sương lên lớp tằm mới

nở để cho tằm bắt dâu, tức là tằm con biết ăn, nổi đều lên lớp dâu đã được xét nhuyễn ấy

phù hợp với từng thời

kỳ Nuôi tằm đúng cách

và phù hợp với điều kiện của khu vực Việc thu hoạch kén tằm được thực hiện khi tằm đã chín và bắt đầu làm kén phải giữ kén tằm ra khỏi né trong vòng 3-5 ngày Nếu thời tiết nóng có thể thu hoạch sớm hơn, thời tiết lạnh thì thu hoạch chậm xuống vì tằm sẽ nhả tơ chậm trong thời tiết lạnh Việc lựa chọn kém tằm được thực hiện thông qua việc phân loại kén tốt ra khỏi kén hỏng để có được sợi tơ có chất lượng tốt và đều màu Trường hợp mua kén tằm, kén tằm phải là giống bản xứ Thái Lan mà được nuôi ở vùng Đông Bắc và phải được nuôi trong điều kiện môi trường thích hợp, theo đúng quy trình trồng dâu nuôi tằm Kén tằm có chất lượng tốt và sạch sẽ

Ươm tơ Ngày xưa cũng đơn giản, chỉ cần

đắp lò vào nồi nước sôi như kiểu lò bánh tráng Kén được thả vào nồi, lấy đũa khuấy sơ rồi kéo tơ lên mắc vào

“bông sen” đưa lên xa quay Ươm tơ chỉ cần 2 người: 1 người bắt kén, 1 người quay xa Xác kén còn lại, người

Ươm tơ là quy trình kéo sợi tơ từ kén tằm bằng guồng se tơ (hay máy se tơ) loại bản xứ hay guồng se tơ (máy se tơ) loại cải tiến (Denchai 1), quấn sợi tơ rồi kéo tơ xuống dụng cụ đựng Quy trình bao gồm các bước: chuẩn bị kén tằm,