Sáng kiến kinh nghiệm Sinh học 9 Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống. Tùy thuộc phạm vi tri thức được vận dụng, để giải quyết vấn đề trong các tình huống khác nhau mà có các dạng dạy học tích hợp sau:•Tích hợp các nội dung trong một môn học, khi đó, vừa gắn kết đảm bảo tính đồng bộ giữa các nội dung có liên quan trong một môn học, vừa đặt ra những tình huống đòi hỏi học sinh vận dụng các kiến thức kỹ năng môn học để giải quyết hoặc lồng ghép các nội dung giáo dục cần thiết nhưng không thành một môn học (như các nội dung về môi trường, năng lượng, biến đổi khí hậu, kĩ năng sống, dân số, sức khỏe sinh sản...) vào nội dung của mỗi môn học tùy theo đặc trưng của từng môn.•Mức độ tích hợp theo các chủ đề, ở đó chứa đựng các nội dung gần nhau của các môn học, gọi là tích hợp liên môn.•Tích hợp liên môn là tích hợp bằng cách thiết kế các môn học tích hợp nhiều lĩnh vực khoa học, ví dụ: Lý, Hóa, Sinh thành môn Khoa học tự nhiên và các kiến thức về khoa học xã hội như Sử, Địa, Đạo đức, Giáo dục công dân thành thành môn Tìm hiểu xã hội hoặc Khoa học xã hội.
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập- Tự do- Hạnh phúc
DẠY HỌC TÍCH HỢP CÁC MÔN SINH HỌC, ĐỊA LÝ, GIÁO DỤC
CÔNG DÂN, GIÁO DỤC GIỚI TÍNH THÔNG QUA CHỦ ĐỀ: “DÂN SỐ
VÀ GIỚI TÍNH” CHO HỌC SINH LỚP 9 TRƯỜNG THCS
1 Họ và tên:
2 Chức vụ: Giáo viên
3 Đơn vị công tác: Trường
4 Lý do chọn đề tài:
Theo từ điển Tiếng Việt: “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động,
chương trình hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp”.
Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng
nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học
Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua
đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống
Tùy thuộc phạm vi tri thức được vận dụng, để giải quyết vấn đề trong các tình huống khác nhau mà có các dạng dạy học tích hợp sau:
Tích hợp các nội dung trong một môn học, khi đó, vừa gắn kết đảm bảo tính đồng bộ giữa các nội dung có liên quan trong một môn học, vừa đặt
Trang 2học để giải quyết hoặc lồng ghép các nội dung giáo dục cần thiết nhưng không thành một môn học (như các nội dung về môi trường, năng lượng, biến đổi khí hậu, kĩ năng sống, dân số, sức khỏe sinh sản ) vào nội dung của mỗi môn học tùy theo đặc trưng của từng môn
Mức độ tích hợp theo các chủ đề, ở đó chứa đựng các nội dung gần nhau của các môn học, gọi là tích hợp liên môn
Tích hợp liên môn là tích hợp bằng cách thiết kế các môn học tích hợp nhiều lĩnh vực khoa học, ví dụ: Lý, Hóa, Sinh thành môn Khoa học tự nhiên và các kiến thức về khoa học xã hội như Sử, Địa, Đạo đức, Giáo dục công dân thành thành môn Tìm hiểu xã hội hoặc Khoa học xã hội Các chủ đề liên môn, tích hợp có tính thực tiễn nên sinh động, hấp dẫn đối với học sinh, có ưu thế trong việc tạo ra động cơ, hứng thú học tập cho học sinh Học các chủ đề tích hợp, liên môn, học sinh được tăng cường vận dụng kiến thức tổng hợp vào giải quyết các tình huống thực tiễn, ít phải ghi nhớ kiến thức máy móc Điều quan trọng hơn là các chủ đề tích hợp, liên môn giúp học sinh không phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở nhiều môn học khác nhau, vừa gây quá tải, nhàm chán, vừa không có sự hiểu biết tổng quát cũng như khả năng ứng dụng của kiến thức tổng hợp vào thực tiễn
Qua giảng dạy bộ môn Sinh học nhiều năm, tôi nhận thấy bộ môn Sinh học
và các bộ môn khác như: Địa lý, Giáo dục công dân, Hóa học, Công nghệ, Vật lý,… có nhiều kiến thức liên quan đến nhau để giải quyết các vấn đề thực tiễn như: Tích hợp giáo dục học sinh bảo vệ môi trường, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, giáo dục giới tính, giáo dục học sinh thực hiện pháp lệnh dân
số và kế hoạch hóa gia đình,…
Nhằm đáp ứng yêu cầu của mục tiêu dạy học phát triển năng lực học sinh là yêu cầu học sinh phải vận dụng kiến thức vào giải quyết những vấn đề thực tiễn Điều đó đòi hỏi học sinh phải vận dụng kiến thức tổng hợp, liên quan đến nhiều
môn học Vì vậy tôi đưa ra giải pháp: “ Dạy học tích hợp các môn Sinh học, Địa
lý, Giáo dục công dân, Giáo dục giới tính thông qua chủ đề: “ Dân số và giới
Trang 3tính” cho học sinh lớp 9 trường THCS” nhằm giúp học sinh phát triển tư duy
tổng hợp kiến thức ở các bộ môn Địa lý, Sinh học, Giáo dục công dân vào chủ
đề bài học Từ đó các em biết cách vận dụng kiến thức các môn đã học để giải quyết các tình huống thực tiễn trong đời sống
5 Nội dung giải pháp hữu ích
5.1 Khó khăn, thuận lợi và sự cần thiết của giải pháp hữu ích
a) Khó khăn:
Khi làm giải pháp này về phía giáo viên, bản thân tôi gặp những khó khăn sau:
Thứ nhất, Từ lâu chúng ta đã quen dạy học bám theo SGK của Bộ và phân phối chương trình cấp trên chỉ đạo cho nên mặc dù bản thân tôi đã được tập huấn về đổi mới phương pháp dạy học theo quan điểm tích hợp nhưng do chương trình quá mới mẻ cho nên bản thân tôi cảm thấy rất lúng túng khi thiết
kế dạy học theo chủ đề tích hợp
Thứ hai, để thiết kế bài dạy theo chủ đề tích hợp, liên môn thì giáo viên cần phải đầu tư nhiều thời gian Tuy nhiên hiện nay giáo viên chúng ta phải làm rất nhiều việc như soạn giáo án, làm hồ sơ sổ sách, kiêm nhiệm thêm công tác chủ nhiệm hay việc gia đình,… Vì vậy đã hạn chế phần nào việc đầu tư thiết kế bài dạy theo chủ đề tích hợp
Thứ ba, từ trước đến nay tôi chỉ tập trung nghiên cứu và nâng cao trình độ chuyên môn của bộ môn mình dạy mà chưa tìm hiểu kĩ về kiến thức các bộ môn khác có liên quan cho nên tôi gặp nhiều khó khăn trong viêc lựa chọn chủ đề dạy học
Về phía học sinh, tôi nhận thấy các em gặp những khó khăn sau: Để đưa kiến thức liên môn vào hoạt động dạy học dễ dẫn tới quá tải trong giờ học, điều
đó đi ngược lại với chủ trương dạy học giảm tải, tinh giản nội dung Mặt khác, dạy học tích hợp thường gặp khó khăn chung như việc đổi mới tổ chức dạy học, đổi mới kỹ thuật dạy học, đổi mới phương pháp dạy học đó là nhiều học sinh chưa có thói quen về tư duy phản biện nên khi được chuyển giao nhiệm vụ học
Trang 4tập thường làm việc hình thức, không phát huy được khả năng hợp tác trong nhóm
b) Thuận lợi
Bên cạnh những khó khăn thì tôi cũng có những thuận lợi sau để làm giải pháp này là:
Thứ nhất, Từ nhiều năm nay Bộ giáo dục và đào tạo đã chỉ đạo tích hợp nhiều nội dung vào bài dạy như giáo dục đạo đức, bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên, giáo dục giới tính,… Vì vậy bản thân tôi đã có nhiều kiến thức lẫn phương pháp dạy học tích hợp
Thứ hai, với việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, vai trò của giáo viên không còn là người truyền thụ kiến thức mà là người tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động của học sinh Vì vậy giữa các giáo viên bộ môn có liên quan có điều kiện và chủ động hơn trong sự phối hợp, hỗ trợ lẫn nhau
c) Sự cần thiết của giải pháp hữu ích
Giải pháp hữu ích: “Dạy học tích hợp các môn Sinh học, Địa lý, Giáo dục
công dân, Giáo dục giới tính thông qua chủ đề:“Dân số và giới tính” cho học sinh lớp 9 trường THCS ” là cần thiết vì với việc dạy học theo chủ đề tích hợp: “
Dân số và giới tính” dành cho học sinh lớp 9 thì:
Mục tiêu của bài học được các em xác định một cách rõ ràng ngay tại thời điểm học đó là :
- Thông qua môn Địa lý các em biết được tình hình dân số và sự gia tăng dân số Việt Nam hiện nay là như thế nào?
- Thông qua môn Sinh học các em biết được cơ chế nhiễm sắc thể xác định giới tính ở người
- Thông qua kiến thức thực tế các em biết được thực trạng mất cân bằng giới tính hiện nay, nguyên nhân và giải pháp giảm thiểu sự mất cân bằng giới tính ở Việt Nam
- Thông qua các hoạt động của bài học, các em biết vận dụng kiến thức vào giải quyết tình huống gặp trong thực tiễn cuộc sống đó là
Trang 5tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn tồn tại trong một bộ phận nhỏ người dân Việt Nam Từ đó dẫn đến việc tăng dân số, tỉ lệ nam nữ thiếu cân bằng,…
Thông qua chủ đề: Dân số và giới tính, giáo viên đã rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm việc theo nhóm, kĩ năng thuyết trình trước đám đông, kĩ năng giải quyết tình huống thực tiễn Từ đó các em có những định hướng cho tương lai về việc thực hiện nghiêm túc chính sách dân số và kế hoạch hóa gia đình, giảm thiểu thực trạng mất cân bằng giới tính
5.2 Phạm vi áp dụng của giải pháp hữu ích
Học sinh lớp 9 trường THCS
5.3 Thời gian áp dụng
Tùy tình hình thực tế của nhà trường, giáo viên có thể tổ chức trong các tiết hoạt động ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp cho các em học sinh
5.4 Giải pháp thực tiễn
5.4.1 Tính mới của giải pháp hữu ích:
Tính mới của giải pháp này là bài dạy được thiết kế theo chủ đề tích hợp các môn Sinh học, Địa lý, Giáo dục công dân, Giáo dục giới tính thông qua chủ đề: “ Dân số và giới tính”
Thông qua chủ đề này, các em học sinh xác định được ngay mục tiêu dạy học tại thời điểm học Giáo viên chỉ là người tổ chức, hướng dẫn học sinh các nhóm thực hiện các hoạt động Còn học sinh là chủ thể của các hoạt động học tập Bên cạnh đó, giáo viên kết hợp cả tình huống thực tiễn và cho học sinh giải quyết tình huống bằng cách sắm vai Thông qua chủ đề này, các em phát triển được kĩ năng hợp tác nhóm, thuyết trình và giải quyết tình huống trong đời sống
Về nội dung dạy học: Với chủ đề này thì các em học sinh tránh những kiến thức, kỹ năng bị trùng lặp; phân biệt được nội dung trọng tâm
Trang 6và nội dung ít quan trọng; Các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của học sinh
Về phương pháp dạy học: Dạy sử dụng kiến thức từ tình huống học sinh đưa ra; Thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học ở các môn
Đối với người học: cảm thấy quá trình học tập có ý nghĩa vì nó giải quyết được một tình huống, một vấn đề trong thực tiễn cuộc sống từ đó có điều kiện phát triển kỹ năng chuyên môn
Bài dạy cụ thể như sau:
CHỦ ĐỀ: DÂN SỐ VÀ GIỚI TÍNH
A Mục tiêu
1 Kiến thức: qua bài học, học sinh biết được:
- Tình hình dân số và sự gia tăng dân số Việt Nam hiện nay
- Cơ chế nhiễm sắc thể xác định giới tính ở người
- Nguyên nhân , hậu quả của sự mất cân bằng giới tính ở Việt Nam
và những biện pháp giảm thiểu sự mất cân bằng giới tính ở Việt Nam
2 Kĩ năng
- Phát triển kĩ năng tư duy: tổng hợp, so sánh, phân tích, tổng hợp kiến thức từ sách giáo khoa, sách báo, mạng internet,…
- Tích hợp kiến thức liên môn các môn Địa lý, Sinh học, Giáo dục công dân
- Vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các tình huống gặp trong thực tế đời sống
3 Thái độ: Yêu thích các môn học
B Chuẩn bị
1 Giáo viên:
- Giáo án power point
Trang 7Slide a
- Máy chiếu
- Máy vi tính
2. Học sinh: Thiết kế các slide power point ( Chuẩn bị theo nhóm: ) + Tổ 1: Tìm hiểu tình hình dân số và sự gia tăng dân số ở Việt Nam.
Slide 1
Trang 8Slide 2
Slide 3
+ Tổ 2: Tìm hiểu thực trạng mất cân bằng giới tính hiện nay ở Việt
Nam
Trang 9Slide 4
Slide 5
II- THỰC TRẠNG MẤT CÂN BẰNG GIỚI TÍNH Ở VIỆT NAM
- Tỷ số giới tính khi sinh được tính bằng số trẻ em sinh là trai/100 bé gái Chỉ số này được coi bình thường trong khoảng 103-107 nam/100
nữ Duy trì chỉ số này trong giới hạn trên sẽ đảm bảo sự cân bằng trong phát triển tự nhiên và xã hội, của một quốc gia, địa phương.
- Năm 2000, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam vẫn ở mức bình
thường nhưng trong 5 năm gần đây từ 2006 đã có biểu hiện tăng đạt mức 110,6 năm 2009, tương đương mức năm 1990 của Trung Quốc.
Mất cân bằng giới tính khi sinh đang là tình trạng phổ biến ở các địa phương trong cả nước.
- Vùng thành thị cao hơn nông thôn, cao nhất vùng đồng bằng sông Hồng 115,3, sau đó vùng Đông Nam bộ 111, Đồng bằng sông Cửu Long 109,9, bắc trung bộ và Duyên hải miền trung 109,7, trung du miền núi phía bắc 108,5, thấp nhất vùng Tây nguyên 105,5.
- Tỷ số giới tính khi sinh tăng tỷ lệ thuận với trình độ học vấn người mẹ Theo các nhóm kinh tế - xã hội thì nhóm giàu nhất tỷ số giới tính khi sinh 112,9, nhóm trung bình 112,8, nhóm nghèo nhất 105,2.
Trang 10Slide 6
II- THỰC TRẠNG MẤT CÂN BẰNG GIỚI TÍNH Ở VIỆT NAM
2 Hậu quả:
- Tác động nặng nề đến thế hệ
nam thanh niên được sinh ra
sau năm 2005 vì khi bước vào
độ tuổi lập gia đình vào những
năm 2030 thì nhóm nam giới
này sẽ dư thừa so với phụ nữ
cùng lứa tuổi 10%.
- Nếu không có can thiệp hiệu
quả để giảm mất cân bằng giới
tính khi sinh thì sau 20 năm
nữa Việt Nam sẽ có 4,3 triệu
thanh niên ít có cơ hội lấy được
vợ trong nước Dù làm tốt can
thiệp để giảm mất cân bằng
giới tính khi sinh thì con số đó
cũng còn tới 2,3 triệu.
Trang 11Slide 7
+ Tổ 3: Tìm hiểu tình hình mất cân bằng giới tính ở Việt Nam: Nguyên nhân, hậu quả, biện pháp giảm thiểu mất cân bằng giới tính
Slide 8
Slide 9
Trang 12+ Tổ 4: Đưa ra tình huống về vấn đề trọng nam khinh nữ ở Việt Nam và hướng giải quyết
C Tiến trình dạy học
1 Ổn định lớp
2 Hoạt động dạy học
a Đặt vấn đề:
GV yêu cầu tổ 4 lên đưa ra tình huống về tư tưởng trọng nam khinh nữ
mà các em đã chuẩn bị trước như sau:
“ Ông A và Bà B kết hôn với nhau được năm 5 năm Ông A là con trưởng của dòng họ Nguyễn Họ đã có với nhau 2 đứa con gái Hiện giờ bà B đang mang thai đứa con thứ 3
Tại phòng siêu âm tư: Bà B đi ra với vẻ mặt buồn bã Ông A hớt hải hỏi:
Sao? Sao rồi? Bác sĩ siêu âm chưa? con trai hay gái hả?
Bà B buồn rầu nói: Lại gái rồi
Trang 13Ông B vẻ mặt giận dữ: Trời ơi! Lại con gái! Bà đúng là không biết đẻ
mà ! thế thì đẻ xong con hĩm này bà phải đẻ tiếp cho tôi….
Bà B khóc lóc: Thôi ông ơi! Nhà nước đã có pháp lệnh dân số là mỗi gia
đình chỉ nên đẻ từ 1 đến 2 con thôi mà ông! Nhà mình đã đẻ 3 đứa rồi, tiền đâu
mà nuôi nổi chúng hả ông?
Ông A quát lên: Tôi không biết tôi là con trưởng của cái dòng họ này.
Tôi phải có con trai để nối dõi tông đường! Bà muốn tôi phải ngồi mâm dưới à?
Bà phải đẻ tiếp cho tôi!
Nói xong ông A bỏ đi về luôn Còn mình bà B ngồi khóc lóc kêu lên:
Giời ơi là giời! chỉ vì cái tư tưởng trọng nam khinh nữ mà tôi khổ thế này đây !”
GV hỏi: Từ tình huống trong clip trên, em liên tưởng đến những vấn đề gì
trong xã hội hiện nay? Nhất là ở vùng nông thôn? ( GV hướng học sinh đến vấn
đề dân số và giới tính)
GV trình chiếu các hình ảnh về dân số Việt Nam, tình trạng mất cân bằng giới tính ở Việt Nam (Slide a)
GV vào bài: Việt Nam là nước có dân số đông so với thế giới và khu vực Hiện nay dân số Việt Nam đang chuyển sang giai đoạn có tỉ suất sinh tương đối thấp Điều đó khẳng định những thành tựu to lớn của công tác dân số, kế hoạch hóa gia đình ở nước ta Tuy vậy mỗi năm dân số nước ta vẫn tăng thêm khoảng
1 triệu người Bên cạnh đó, một thực trạng đáng lo ngại đó là hiện tượng mất cân bằng giới tính khi sinh ở nước ta Vậy thì, việc dân số đông sẽ gây ra hậu quả gì và thực trạng mất cân bằng giới tính khi sinh sẽ để lại những hậu quả gì cho tương lai sau này? Mời các em cùng đến với chủ đề: “Dân số và giới tính” được dạy học tích hợp các bộ môn Địa lý, Sinh học, Giáo dục công dân hôm nay
b Hoạt động dạy học
Trang 14Hoạt động của thầy Hoạt động của trò
- GV: Để tìm hiều tình hình dân số và sự
gia tăng dân số ở Việt Nam, mời cả lớp
đến với phần trình bày của tổ 1
- Gv : Gv chốt kiến thức bằng câu hỏi:
+ Em biết được kiến thức gì qua phần trình
bày của tổ 1
- Tổ 1 lên trình chiếu các slide 1,2 và 3 kết hợp thuyết trình
về tình hình dân số và sự gia tăng dân số Việt Nam hiện nay
- Các tổ khác quan sát, nhận xét-> rút ra được kết luận về tình hình dân số và sự gia tăng dân số Việt Nam hiện nay
Tiểu kết 1: Việt Nam là một quốc gia đông dân Nhờ thực hiện tốt chính sách dân số, kế hoạch hóa gia đình nên tỉ lệ gia tăng tự nhiên của dân số có
xu hướng giảm.
Hoạt động 2: Thực trạng mất cân bằng giới tính ở Việt Nam
- GV: Tuy sự gia tăng dân số tự nhiên
nước ta có xu hướng giảm nhưng một
thực trạng đáng lo ngại đó là hiện tượng
mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt
Nam Nguyên nhân nào dẫn đến thực
trạng này, hậu quả và biện pháp giảm
thiểu thực trạng này là gì? Sau đây xin
mời tổ 2 lên trình bày về vấn đề này
- GV nhấn mạnh: nguyên nhân chủ yếu
dẫn đến thực trạng mất cân bằng giới tính
là do lạm dụng khoa học y học phát triển
-> lựa chọn giới tính thai nhi
=> giáo viên giáo dục học sinh thực hiện
nghiêm túc pháp lệnh dân số Việt Nam:
Mỗi gia đình chỉ sinh từ 1 đến 2 con, dù
gái hay trai
- Tổ 2 lên trình chiếu các slide 4,5,6,7 và thuyết trình về thực trạng mất cân bằng giới tính ở Việt Nam hiện nay: hậu quả, nguyên nhân và giải pháp
- Các tổ khác quan sát, nhận xét
→ rút ra được kết luận