Nâng cao chất lượng ôn tập và thi học sinh Giỏi cấp tỉnh môn Địa lí

Xuất phát từ mục tiêu trên, trong những năm qua, Sở giáo dục và đào tạo đã Sơn La đã quan tâm sâu sắc đến công tác phát hiện, bồi dưỡng những học sinh có tố chất, năng lực và đam mê nghi

PHẦN MỞ ĐẦU

I Bối cảnh của giải pháp

Đào tạo và bồi dưỡng học sinh giỏi, đội ngũ công dân tương lai của đấtnước với sự phát triển trí tuệ vượt bậc, toàn diện là mục tiêu quan trọng củangành giáo dục và đào tạo, đã được Đảng và Nhà nước ta coi là một trong ba mụctiêu chiến lược của nền giáo dục quốc dân Việt Nam

Xuất phát từ mục tiêu trên, trong những năm qua, Sở giáo dục và đào tạo

đã Sơn La đã quan tâm sâu sắc đến công tác phát hiện, bồi dưỡng những học sinh

có tố chất, năng lực và đam mê nghiên cứu khoa học; đặc biệt năm học

2020-2021 để thực hiện mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục mũi nhọn, nâng cao nănglực đội ngũ giáo viên, Sở giáo duc và đào tạo yêu cầu tất cả các trường có cấpTHCS phải có đội tuyển học sinh giỏi cấp huyện, tất cả các trường có cấp THPTphải có đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh ở tất cả các môn thi, mỗi môn phải có tốithiểu 01 học sinh tham gia

Đồng thời, tăng cường hoạt động giao lưu, kết nối, phối hợp với các đơn

vị, tổ chức có nguồn nhân lực đáp ứng được yêu cầu về bồi dưỡng học sinh giỏi

(các trường đại học, học viện ) tham gia ôn luyện đội tuyển và bồi dưỡng giáo

viên tham gia ôn luyện học sinh giỏi

Thực tế đã cho thấy, ở các trường phổ thông hiện nay, việc bồi dưỡng họcsinh giỏi đã được thực hiện với sự đầu tư khá lớn và đã mang lại những kết quảrất khả quan, đặc biệt ở các trường trung học phổ thông chuyên của các tỉnh Cácthế hệ học sinh giỏi đã góp phần không nhỏ đưa nền kinh tế của đất nước bướcvào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên mà nền kinh tế tri thức sẽ chiếm vị trí ngàycàng lớn trong quá trình phát triển và hội nhập toàn cầu

Việc bồi dưỡng học sinh giỏi địa lý cũng như các môn học khác ngày càngđược quan tâm và đẩy mạnh Tuy nhiên, đây là một môn học có những đặc thùriêng, khác với các môn học khác, nó vừa có đặc điểm của các môn tự nhiên lạimang dáng dấp của một môn khoa học xã hội Bởi vậy, công tác bồi dưỡng họcsinh giỏi môn địa lý đòi hỏi phải gắn liền với những đặc thù bộ môn thì mớimang lại hiệu quả cao

Trong thời gian vừa qua, các cấp bộ, tỉnh và đặc biệt là ngành Giáo dục vàĐào tạo tỉnh Sơn La đã có những chủ trương mới về công tác bồi dưỡng học sinhgiỏi, khuyến khích và tôn vinh các học sinh xuất sắc đạt thành tích cao Chính vìthế, có thể coi công tác bồi dưỡng học sinh giỏi là công tác mũi nhọn và trọngtâm Nó có tác dụng thiết thực và mạnh mẽ nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp

vụ của đội ngũ các thầy cô giáo, nâng cao chất lượng giáo dục góp phần khẳngđịnh thương hiệu của nhà trường, tạo ra khí thế hăng say vươn lên học tập, giànhnhững đỉnh cao tri thức của học sinh

II Lý do chọn giải pháp

Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi tạo ra môi trường, sự tác động bổ sung từbên ngoài để giúp học sinh hoàn thiện tri thức, phát huy hơn nữa những năng lực,năng khiếu bản thân Thực hiện công tác bồi dưỡng học sinh giỏi tức là giáo viêntrực tiếp tác động đến học sinh bằng việc truyền thụ tri thức, rèn luyện kỹ năng,hướng dẫn học sinh giải quyết vấn đề, bổ sung kiến thức còn thiếu cho các em,định hướng và phát huy năng lực tự học, tự nghiên cứu…

Nhà bác học lừng danh Edixon đã từng nói: “Trong thành công của tôi có 99% là mồ hôi, nước mắt, chỉ 1 % là do trời phú” Câu nói của Edixon đã chứng

tỏ, con đường thành công là vô cùng gian nan và khổ cực Nó là quá trình rènluyện gian khổ Vì vậy, giáo dục và đào tạo phải chăm lo gợi mở niềm say mêhọc tập, lao động, tạo môi trường tốt và định hướng học sinh vào học tập, nghiêncứu thì mới đạt được những thành công, trở thành những con người có ích cho xãhội Dù có được trời phú cho một đầu óc minh mẫn, những mầm sống của nhântài cũng sẽ bị thui chột nếu không được tôi luyện và rèn giũa

Trong những năm học vừa qua, trường THPT Mường Lầm đã rất quan tâm,đầu tư cho công tác nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện và nâng cao chấtlượng mũi nhọn Vì vậy, đã gặt hái được những thành tích quan trọng, hầu nhưnăm nào nhà trường cũng có học sinh giỏi cấp tỉnh

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tích đáng khích lệ thì công tác bồi dưỡngHSG của Nhà trường cũng gặp khiều khó khăn, bất cập: số lượng, chất lượng HSđược chọn lựa để bồi dưỡng còn thiếu và còn yếu (thiếu về số lượng, yếu về chấtlượng đầu vào); đa số giáo viên dạy bồi dưỡng vừa phải bảo đảm chất lượng đạitrà, vừa phải hoàn thành chỉ tiêu chất lượng mũi nhọn, vừa phải đảm bảo chấtlượng ôn thi tốt nghiệp lớp 12, do vậy cường độ làm việc tương đối căng thẳng,việc đầu tư cho công tác bồi dưỡng HSG cũng có phần bị hạn chế

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy và ôn thi HSG môn địa lí nhiều năm qua,tôi luôn băn khoăn, trăn trở để tìm giải pháp góp phần nâng cao chất lượng HSGcủa nhà trường nói chung và bộ môn địa lí nói riêng Tôi đã thành lập CLB yêuthích môn địa lí để thu hút học sinh tham gia, tổ chức nhiều hoạt động để các emđược trải nghiệm gắn với thực tế cuộc sống, vừa chơi lại vừa học; tạo hứng thúcho các em từ đó đưa các em tiếp cận dần với khoa học địa lí; Ngoài ra, tôi còn tổchức cho các thành viên CLB Địa lí tham gia giao lưu, học tập với các đội tuyểnHSG môn địa lí ở các trường THPT trên địa bàn tỉnh Sơn La, những trường cóchất lượng cao và có bề dày thành tích trong công tác bồi dưỡng HSG Từ nhữngcách làm trên, trong những năm qua và đặc biệt là năm học 2019-2020, đội tuyểnHSG môn địa lí tham gia 3 học sinh và đều đạt giải trong kì thi HSG cấp tỉnh

Từ những kinh nghiệm và những kết quả trên, tôi lựa chọn nghiên cứu, áp

dụng và viết sáng kiến: “Một số biện pháp nâng cao chất lượng ôn tập và thi học sinh giỏi cấp tỉnh môn Địa lí tại trường THPT Mường Lầm.”

III Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

- Phạm vi áp dụng sáng kiến: trường THPT Mường Lầm, năm học 2019 –

2020, học kì I năm học 2020-2021

- Giới hạn lĩnh vực nghiên cứu: Chương trình Địa lí lớp 10 và 12

- Đối tượng nghiên cứu: Học sinh đang học khối 10, khối 12

IV Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận và thực tiễn, đánh giá hiệu quả công tác bồi dưỡngHSG và chất lượng qua kì thi HSG cấp tỉnh; xác định những khó khăn của thầy

và trò trong quá trình thành lập đội tuyển, quá trình ôn luyện và tham gia thiHSG Trên cơ sở đó, lựa chọn những giải pháp, biện pháp nhằm nâng cao chấtlượng giáo dục mũi nhọn mà trọng tâm là chất lượng đội tuyển HSG môn địa lítrường THPT Mường Lầm

- Sáng kiến sẽ giúp cho bản thân tôi và các đồng nghiệp có thêm nhiềukinh nghiệm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, đồng thời cũng góp phầnnâng cao năng lực, nghiệp vụ và kiến thức chuyên môn đáp ứng nhu cầu của sựphát triển giáo dục và đào tạo, nhu cầu phát triển phẩm chất và năng lực của họcsinh nói chung và phẩm chất năng lực đặc thù môn địa lí nói riêng

PHẦN NỘI DUNG

I Thực trạng của giải pháp đã biết

Trường THPT Mường Lầm thành lập cách đây hơn 15 năm (ngày

13/9/2005), trường đóng trên địa bàn xã đặc biệt khó khăn, tuy nhiên thầy và trò

nhà trường luôn không ngừng nổ lực, phấn đấu, vượt qua mọi khó khăn, thửthách để vươn lên Trường THPT Mường Lầm đang ngày càng khẳng định được

ý nghĩa của ngôi trường đối với sự phát triển kinh tế-xã hội nói chung và tầmquan trọng trong việc nâng cao dân trí, đào tạo và bồi dưỡng nhân tài cho quê

hương Sông Mã nói riêng

Thực tế cho thấy, từ những năm đầu mới thành lập, trường THPT MườngLầm chưa thành lập được đội tuyển để tham gia thi HSG cấp tỉnh do Sở giáo dục

và đào tạo tổ chức Tuy nhiên, năm học 2014-2015, gần 10 năm sau khi thànhlập, nhà trường lần đầu tiên đã có học sinh đạt giải cấp tỉnh với 4 giải (2 giải 3môn Sinh và 1 giải khuyến khích môn Địa lí và 1 giải khuyến khích môn ngữvăn); đây là động lực to lớn cho những cố gắng và nổ lực của các thế hệ thầy côgiáo và học sinh của nhà trường Kể từ năm học 2014-2015 đến nay, hầu nhưnăm nào nhà trường cũng có đội tuyển tham gia và đạt thành tích trong kỳ thiHSG cấp tỉnh (môn ngữ văn: 2 giải KK, môn sinh: 2 giải (1 giải ba, 1 giải KK),môn Sử: 1 giải KK, môn Toán: 1 giải KK, riêng môn Địa lí: 8 giải (2 giải Ba, 6giải KK)

Có được kết quả trên là nhờ sự quam tâm sâu sắc và tạo điều kiện của Chi

uỷ, Ban giám hiệu trong việc thành lập đội tuyển và tổ chức xây dựng kế hoạch

ôn luyện ngay từ đầu năm học, tích cực tuyên truyền, động viên những học sinh

nghiệm bồi dưỡng học sinh giỏi, quan tâm tạo mọi điều kiện tốt nhất có thể đểphục vụ cho thầy và trò trong quá trình ôn tập.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tích đáng khích lệ, công tác bồi dưỡnghọc sinh giỏi nói chung và môn địa lí nói riêng còn gặp một số khó khăn nhưsau:

Thứ nhất, số lượng và chất lượng HS được chọn lựa để bồi bồi dưỡng

HSG môn địa lí còn thiếu và còn yếu (thiếu về số lượng, yếu về chất lượng đầuvào)

Năm học 2017-2018 Năm học 2018-2019 Năm học 2019-2020

gia thi tuyển

Số HS vào đội tuyển

Điểm đầu vào Số HStham

gia thi tuyển

Số HS vào đội tuyển

Điểm đầu vào

Thứ hai, một bộ phận học sinh thiếu tinh thần tự giác trong học tập và ôn

luyện, chỉ khi giáo viên nhắc nhở, đôn đốc thường xuyên mới ôn tập

Thứ ba, đa số các giáo viên không muốn tham gia bồi dưỡng học sinh giỏi

với các lý do: không có nhiều tài liệu, sức ép phải có học sinh giỏi luôn đè nặngtrên vai và tâm trí của người Thầy khi tham gia dạy bồi dưỡng học sinh giỏi, sựđầu tư chuyên môn và công sức bỏ ra rất tốn kém thời gian và trí lực

Thứ tư, bồi dưỡng học sinh giỏi ở bậc Trung học phổ thông (THPT) là

một quá trình mang tính khoa học nghiêm túc, không thể giao khoán cho giáoviên dạy bồi dưỡng, nó phải có tính chiến lược dài hơi trong suốt cả ba nămhọc từ lớp 10, lớp 11 và lớp 12 Vì vậy, phải có sự chỉ đạo thống nhất, đồng bộcủa đội ngũ cán bộ quản lý nhà trường

- Nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do:

+ Một số học sinh tham gia học bồi dưỡng chưa có nhiều cố gắng, phươngpháp ôn tập chưa thực sự phù hợp, tình trạng sử dụng điện thoại, face book, jalo

để làm việc riêng, gây mất tập trung và chiếm rất nhiều thời gian và tâm trí trongquá trình học tập và bồi dưỡng HSG, ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả thi HSGcủa các em

+ Đa số giáo viên dạy bồi dưỡng vừa phải bảo đảm chất lượng đại trà, vừa

phải hoàn thành chỉ tiêu chất lượng mũi nhọn, vừa phải đảm bảo chất lượng ônthi tốt nghiệp lớp 12, do vậy cường độ làm việc tương đối căng thẳng, việc đầu tưcho công tác bồi dưỡng HSG cũng có phần bị hạn chế

+ Học sinh vừa phải hoàn thành chương trình chính khóa, tham gia các

hoạt động ngoại khoá như: sức khoẻ sinh sản vị thành niên; mất cân bằng giớitính; chúng em với an toàn giao thông; chúng em là chiến sĩ; Ngoại khoá ngàyPháp Luật Việt Nam…; các hoạt động giáo dục NGLL theo chủ đề từng tháng;các phong trào thi đua do Đoàn thanh niên phát động và tổ chức; hoạt động lao

động hàng tuần, đồng thời các em phải hoàn thành nội dung bồi dưỡng HSG vớikhối lượng kiến thức và kĩ năng rất nhiều nên đã ảnh hưởng không nhỏ đến quátrình học tập, ôn luyện đội tuyển HSG.

+ Nhiều phụ huynh chưa thực sự quan tâm, tạo điều kiện đến học tập củacon em mình, đặc biệt là dành thời gian để các em tập trung cho ôn thi HSG

+ Kinh phí đầu tư cho công tác bồi dưỡng học sinh giỏi còn nhiều bất

cập; chế độ chính sách, kinh phí bồi dưỡng cho giáo viên ôn thi HSG còn chưathực sự phù hợp; chưa thoả đáng, chưa tương xứng với thời gian, công sức củagiáo viên nên nhiều giáo viên không muốn ôn thi hoặc có tham gia ôn thi chỉ

để hoàn thành trách nhiệm

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN

1 Bản chất của giải pháp mới

Sáng kiến về các biện pháp nâng cao chất lượng ôn tập và thi HSG là lĩnhvực không xa lạ đối với các nhà trường và giáo viên phụ trách công tác ôn thi họcsinh giỏi, đặc biệt là đối với các trường THPT Chuyên trên địa bàn tỉnh Sơn Lacũng như cả nước Tuy nhiên, việc áp dụng đồng thời các biện pháp, hình thức ápdụng cũng như tính hiệu quả thì mỗi trường lại khác nhau

Tính mới trong sáng kiến của tôi là việc biện pháp thành lập câu lạc bộ yêuthích môn địa lí (là nền tảng cho bồi dưỡng học sinh giỏi bộ môn địa lí), tổ chứcsinh hoạt định kỳ 1 tuần 1 lần, nội dung tập trung các hoạt động rèn luyện kĩ năngđịa lí và phát triển năng lực địa lí (năng lực nhận thức khoa học địa lí); tính mớithứ hai mà sáng kiến của tôi đã áp dụng là: biện pháp tổ chức các hoạt động giaolưu, học tập kinh nghiệm giữa Giáo viên và học sinh thuộc đội tuyển HSG mônđịa lí trường THPT Mường Lầm với GV và đội tuyển HSG môn địa lí các trườngTHPT có bề dạy thành tích trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi trên địa bàntỉnh Sơn La thì chưa có sáng kiến nào trong tỉnh đề cập đến

Để nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác bồi dưỡng HSG môn địa lí, tôi

đã áp dụng các biện pháp sau:

1.1 Đẩy mạnh công tác tham mưu cho nhà trường thực hiện đồng bộ các giải pháp nâng cao chất lượng mũi nhọn (chất lượng học sinh giỏi) của nhà trường nói chung và môn địa lí nói riêng.

Từ đầu năm học, trong các phiên họp chi bộ, họp hội đồng, tôi đã có ý kiếntham mưu, đề xuất với nhà trường sớm thành lập đội tuyển HSG, tổ chức thi HSGcấp trường để sớm hình thành đội tuyển, phân công giáo viên có kinh nghiệm vàtâm huyết để ôn tập cho học sinh

Trong hội nghị cán bộ công chức, viên chức đầu năm, tôi đã trình bày thamluận về công tác bồi dưỡng và nâng cao hiệu quả ôn tập và thi HSG cấp tỉnh nămhọc 2020-2021, với các giải pháp đồng bộ như sau:

Thứ nhất: đối với Nhà trường

- Nhà trường cần tích cực tuyên truyền, động viên những học sinh có nănglực tham gia CLB yêu thích môn học; sớm tổ chức cuộc thi chọn đội tuyển HSGcấp trường để GV và HS có khí thế dạy và học

- Hội đồng thi đua nhà trường xây dựng quy chế thi đua, gắn kết quả bồidưỡng học sinh giỏi thành tiêu chí quan trọng để đánh giá thi đua đối với giáoviên và cán bộ quản lí

- Nhà trường thực hiện quy đổi tiết dạy của GV được phân công bồi dưỡngHSG để tính tiết giảm định mức giờ dạy như sau: 1 tiết bồi dưỡng HSG = 1,5 tiếtđịnh mức (theo quy định tại điểm b, khoản 2, điều 11, thông tư 28 Ban hành quyđịnh chế độ làm việc của giáo viên phổ thông)

- Tạo điều kiện về kinh phí và thời gian để giáo viên và học sinh nhàtrường tham gia giao lưu, học tập kinh nghiệm với các trường có kinh nghiệm vàthành tích trong bồi dưỡng HSG trên địa bàn tỉnh

-Tiếp tục đẩy mạnh công tác xã hội hoá giáo dục và tăng cường được sựủng hộ của các bậc phụ huynh, của các ngành, các cấp cho công tác bồi dưỡnghọc sinh giỏi góp phần mang lại hiệu quả

Thứ hai: đối với giáo viên bồi dưỡng đội tuyển.

- Người giáo viên phải có kiến thức chuyên môn thực sự vững vàng, khôngchỉ nắm chắc nội dung chương trình mà phải biết mở rộng, vận dụng kiến thức,

hệ thống hoá kiến thức theo tư duy logic, tạo ra sự tin tưởng, yêu thích, nể phụcthầy cô giáo (Vì học sinh thời 4.0 rất năng động, nhiều HS có kiến thức tốt, hamhiểu biết, tìm hiểu thông tin trên mạng Internet) Khi giải đáp những thắc mắc củacác em, chỉ cần học sinh không thoả mãn là người thầy sẽ mất đi sự tự tin trướchọc sinh

Bên cạnh đó, các thầy cô giáo đặc biệt là các thầy cô giáo trẻ phải thườngxuyên tích luỹ kiến thức, học hỏi phương pháp, kinh nghiệm từ đồng nghiệp lànhững người đi trước, tự học, tự bồi dưỡng nâng cao trình độ bản thân

- Trong công tác bồi dưỡng HSG khâu đầu tiên là khâu tuyển chọn họcsinh, thông qua việc trao đổi với GV giảng dạy trước đó để lựa chọn những em cókhả năng, tư chất, trí tuệ, lòng đam mê, tính sáng tạo vào đội tuyển

- Bước tiếp theo, chúng ta lập kế hoạch và xây dựng phân phối chươngtrình Dạy theo chuyên đề, bám sát ma trận là biện pháp mà cá nhân tôi thấy đó làhữu hiệu nhất

- GV tham gia bồi dưỡng HSG cần phối hợp chặt chẽ với giáo viên chủnhiệm trong việc dạy học đúng đối tượng để tạo mọi điều kiện giúp các em pháthuy hết năng lực của mình

- Thực hiện phương châm: dạy chắc, dạy bền rồi mới dạy sâu, cơ bản rồidạy nâng cao; dạy từ dễ đến khó, từ trong SGK vận dụng ra ngoài cuộc sống

- Sau mỗi chuyên đề cần có bài kiểm tra đánh giá theo các mức độ nhậnthức của HS, để nắm ngay được tình hình học sinh bị hổng phần nào để kịp thờiđiều chỉnh, bổ sung.

- Giáo viên sưu tầm bộ đề thi đa dạng nhằm giúp HS tiếp xúc làm quen vớicác dạng đề, luôn tìm đọc, tham khảo các tài liệu hay, định hướng cho học sinh

- Để chương trình bồi dưỡng học sinh giỏi có hiệu quả cần có kế hoạch bồidưỡng liên tục và đều đặn, không dồn ép ở thời gian cuối cùng trước khi thi, vừaquá tải đối với học sinh vừa ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu kiến thức ở mônhọc khác của học sinh

Thứ ba: đối với tổ chuyên môn.

- Giới thiệu và đề xuất giáo viên có năng lực chuyên môn vững, có tâmhuyết, nhiệt huyết trong công tác bồi dưỡng HSG để Nhà trường phân công giảngdạy và phụ trách đội tuyển

- Cùng với nhà trường thường xuyên quan tâm, động viên, khích lệ giáoviên ôn thi bằng tinh thần, tạo điều kiện để GV có thời gian nghiên cứu sâu về tàiliệu, bài giảng trước khi lên lớp

- Có chế độ khen thưởng, khuyến khích đối với giáo viên trực tiếp ôn thi và

Năm học 2017-2018 tôi đã tổ chức 2 đợt học tập tại thực địa: đợt 1 thamgia học tập và nghiên cứu về các thành phần tự nhiên thuộc chương trình địa líđại cương (lớp 10) tại khu vực bãi đá ven Sông Mã (Bản Mường Nưa, xã MườngLầm, huyện Sông Mã) với 30 thành viên tham gia; HS được trực tiếp quan sát cácyếu tố tự nhiên dưới sự định hướng, hướng dẫn của giáo viên, sau khi quan sát,trao đổi và thảo luận, các nhóm tiến hành báo cáo kết quả tại thực địa và tiếp tụchoàn thành báo cáo sau đợt thực tế;

Đợt 2: tôi đã tổ chức cho 12 thành viên CLB địa lí là HS lớp 12 đi nghiêncứu các vấn đề kinh tế-xã hội gắn với thực tế tại địa phương, CLB đã lựa chọn đitham quan thực tế tại xã Mường Và, huyện Sốp Cộp - nơi có những điều kiện kháthuận lợi về tự nhiên và các yếu tố văn hoá, xã hội phù hợp và thúc đẩy sự pháttriển kinh tế, xã hội của địa phương

Qua các sinh hoạt CLB và các hình thức trải nghiệm thực tế, học sinh đượckiểm nghiệm lại nọi dung bài học, gắn lí thuyết và thực tiễn cuộc sống; khắc sâuhơn kiến thức của bài học, đồng thời rèn luyện kĩ năng giao tiếp, hợp tác và tươngtác với nhau trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.

1.3 Phát hiện và bồi dưỡng nhân tố ngay từ đầu năm học và từ đầu cấp học, bồi dưỡng lòng đam mê và yêu thích khoa học địa lí.

1.3.1 Về phía giáo viên

- Trước hết, giáo viên ôn thi phải có phẩm chất đạo đức, lối sống tốt, có uytín với đồng nghiệp và học sinh, đặc biệt là năng lực của người thầy có ảnhhưởng trực tiếp đến quá trình học tập và rèn luyện của học sinh

- Có những điều quý giá hơn, tốt đẹp hơn, khó kiếm hơn cả tài năng Đó là

có thể nhận ra tài năng Cho nên cần phát hiện sớm các em có năng lực và bồidưỡng cho các em về kiến thức, niềm đam mê và lòng yêu thích khoa học địa língay từ lớp 10

- Muốn có trò giỏi trước hết phải có thầy giỏi, người thầy ngoài kiến thức,

PPDH còn phải biết “truyền lửa” cho học trò, tạo sự say mê, hứng thú, ham học

hỏi, biết tìm tòi, tự giác và tự tin; mặt khác thầy cũng phải biết cách học ở trò

- Cách tốt nhất bồi dưỡng cho học sinh là hướng dẫn dìu dắt cho các emđạt được những thành công từ thấp lên cao Nhiều học sinh lúc đầu chưa bộc lộ rõnăng khiếu nhưng sau quá trình được dìu dắt đã trưởng thành rất vững chắc và đạtthành tích cao

- Để đạt hiệu quả cao, cần phải tăng cường hướng dẫn học sinh tự tìm đọccác tài liệu có định hướng theo những chuyên đề

- Giáo viên trực tiếp giảng dạy tích cực tìm tòi trau rồi kinh nghiệm bồidưỡng, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng theo tuần, tháng, tích cực sưu tầm tài liệu,

bộ đề liên quan Thực hiện đúng theo lịch đề ra, cần đầu tư thích đáng và hiệuquả trong các giờ dạy, có kế hoạch và đề ra được mục tiêu yêu cầu cần đạt tới,phấn đấu trong quá trình bồi dưỡng phải có học sinh giỏi các cấp theo chỉ tiêu đềra

- Ngoài sự chuẩn mực về đạo đức, kiến thức, người thầy còn phải là nhàtâm lý bên cạnh học sinh

1.3.2 Về chương trình bồi dưỡng

- Chỉ đạo tổ chuyên môn, giáo viên trực tiếp ôn luyện biên soạn chương trình, nội dung bồi dưỡng rõ ràng, cụ thể, chi tiết cho từng mảng kiến thức,rèn các kỹ năng làm bài

- Luyện các kĩ năng làm bài ngay từ đầu chương trình

- Về tài liệu bồi dưỡng: tìm tòi, sưu tầm, bổ sung dựa vào nội dung kiến thức trong các đề thi HSG, thông qua trao đổi chuyên môn giữa thầy cô trong trường và các GV có chuyên môn trong tỉnh,…

1.4 Tổ chức dạy học, ôn tập kiến thức nâng cao, giải bài tập địa lí hàng tuần.

Đây là nhiệm vụ trọng tâm trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi ở Nhàtrường, có vai trò đặc biệt quan trong, quyết định đến chất lượng và hiệu quả củaviệc ôn tập và thi HSG Cho dù có tham mưu tốt, phát hiện kịp thời những tàinăng và bồi dưỡng niềm đam mê và yêu thích môn học nhưng nội dung ôn tậpkhông đúng trọng tâm, không bám sát cấu trúc ma trận đề, chất lượng các bài tập

và kĩ năng địa lí không tốt thì sẽ không đạt được hiệu quả và kết quả cao

Trải qua gần 10 năm trực tiếp giảng dạy và ôn thi HSG môn địa lí, tôi đãsưu tầm, tích luỹ và xây dựng được khá nhiều các tài liệu liên quan đến ôn tập vàthi HSG Sắp xếp theo từng chủ đề, từng mạch kiến thức, từng kĩ năng, từng nănglực đặc thù của môn địa lí, với các dạng bài tập và chủ đề sau:

1.4.1 Phần địa lí đại cương (địa lí tự nhiên đại cương và kinh tế xã hội đại cương).

Chủ đề 1: Vũ trụ – Hệ quả các chuyển động của trái đất.

a Đặt tên cho hình vẽ.

b Lập bảng so sánh độ dài ngày, đêm của 5 vị trí đặc biệt (vòng cực bắc, chí tuyến bắc, xích đạo, chí tuyến nam, vòng cực nam) trong 2 ngày: 22/6 (hạ chí ) và ngày 22/12 (đông chí).

Gợi ý trả lời:

a Đặt tên cho hình vẽ: Ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ tại 2ngày 22/6 và 22/12

b Lập bảng so sánh độ dài ngày, đêm của 5 vị trí đặc biệt

Chí tuyến bắc Ngày dài hơn đêm Đêm dài hơn ngày

Chí tuyến nam Ngày ngắn hơn đếm Ngày dài hơn đêm

19) vào hồi 9h ngày 2/3/2017, một giờ sau thì trao cho người nhận, hỏi lúc ấy là mấy giờ, ngày nào ở New York?

Gợi ý trả lời:

New York cách Hà Nội: 19-7=12 múi giờ

Khi Hà Nội là 9h ngày 2/3/2007 thì New York là: 9+12=21h ngày1/3/2017

1h sau thì trao cho người nhận, lúc đó sẽ là 21h+1h=22h ngày 1/3/2017

Chủ đề 2: Khí quyển.

người ta chia thành các khối khí khác nhau? Các khối khí đó hình thành ở đâu và tính chất của chúng? Cho biết tên gọi các khối khí: Em, NPc, Tm, TBg.

Gợi ý trả lời:

a) Các khối khí hình thành: Không khí ở tầng đối lưu chịu ảnh hưởng của

bề mặt tiếp xúc (lục địa, hải dương, lạnh, nóng,…) nên hình thành các khối khíkhác nhau về nhiệt độ, độ ẩm

b) Căn cứ để chia thành các khối khí khác nhau và tính chất của chúng Căn cứ vào nhiệt độ: người ta chia thành khối khí nóng (hình thành trên các vùng

vĩ độ thấp, có nhiệt độ tương đối cao), khối khí lạnh (hình thành trên các vùng vĩ

độ cao, có nhiệt độ tương đối thấp)

Căn cứ vào mặt tiếp xúc bên dưới là đại dương hay đất liền người ta chia ra: khốikhí đại dương (hình thành trên các biển và đại dương, có độ ẩm lớn), khối khí lụcđịa (hình thành trên các vùng đất liền, với tính chất tương đối khô)

c) Tên gọi các khối khí: Em, NPc, Tm, TBg

+ Em: khối khí xích đạo hải dương

+ NPc: khối khí cực lục địa phương Bắc

+ Tm: khối khí chí tuyến hải dương

+ TBg: khối khí chí tuyến vịnh Bengal

Ví dụ minh hoạ 4: Tại sao không khí trên mặt đất không nóng nhất vào lúc 12 giờ trưa (lúc bức xạ mặt trời mạnh nhất) mà lại nóng nhất lúc 13 giờ?

Gợi ý trả lời:

- Lúc 12 giờ Mặt Trời chiếu trực diện vào Trái Đất tạo ra nhiệt lớn nhất của

sự truyền nhiệt Tuy nhiên, vào lúc 13 giờ sự truyền nhiệt của Mặt Trời có phầngiảm thì Trái Đất tỏa nhiệt theo nguyên lí “khi các tia bức xạ của Mặt Trời chiếuvào Trái Đất, chúng chưa trực tiếp làm cho không khí nóng lên Mặt đất hấp thụlượng nhiệt của Mặt Trời, rồi bức xạ vào không khí”

- Do đó không khí mới nóng lên Vì vậy, chúng ta thường thấy nhiệt độnóng nhất trong ngày vào lúc 13 giờ

Chủ đề 3: Thủy quyển.

Ví dụ minh hoạ 5: Tại sao nói sự tuần hoàn của nước thực chất là sự trao đổi nhiệt, ẩm giữa đại dương và lục địa?

Gợi ý trả lời: Vì: khi nước từ đại dương chuyển thành hơi nước nó hấp thụ

một lượng nhiệt rất lớn trên mặt các đại dương, đến khi chuyển vào lúc địa gặpđiều kiện thuận lợi tạo thành mưa, nó lại tỏa ra một lượng nhiệt bằng lượng nhiệt

đã hấp thụ ở đại dương Thông qua hiện tượng bốc hơi và ngưng tụ nước đã vậnchuyển một lượng nhiệt vào lục địa, nên vòng tuần hoàn nước giữa đại dương vàlục địa là một quá trình trao đổi nhiệt ẩm (vì để bốc hơi 1 gram nước phải cần

600 calo, khi nước rơi sẽ trả lại đúng một lượng nhiệt như vậy cho khí quyển)

Ví dụ minh hoạ 6: Lũ ở sông Hồng, sông Đà Rằng, sông Cửu Long khác nhau như thế nào? Vì sao có sự khác nhau đó? Tại sao mực nước lũ ở các sông miền Trung thường lên rất nhanh?

Gợi ý trả lời:

- Ở sông Hồng: lũ lên nhanh, đột ngột, rút chậm

- Ở sông Đà Rằng: lũ lên nhanh, rút nhanh

- Ở sông Cửu Long: lũ lên chậm, rút chậm

+ Lớp phủ thực vật, địa chất, hồ đầm hai bên bờ sông

+ Biến trình mưa trong lưu vực sông

* Lũ miền Trung thường lên rất nhanh vì:

+ Địa hình núi lan ra sát biển, sông ngòi ngắn và dốc

+ Mưa tập trung với lượng mưa lớn và trong thởi gian ngắn

Chủ đề 4: Thổ nhưỡng quyển và sinh quyển.

Ví dụ minh hoạ 7: Trình bày tóm tắt vai trò của từng nhân tố trong quá trình hình thành đất.

Gợi ý trả lời:

- Đá mẹ là nguồn cung cấp vật chất vô cơ cho đất, quyết định thành phầnkhoáng vật

- Khí hậu làm phá huỷ đá gốc và tạo điều kiện để sinh vật hình thành đất

- Sinh vật đóng vai trò chủ đạo trong việc cung cấp vật chất hữu cơ và thayđổi tính chất đất

- Địa hình ảnh hưởng đến quá trình hình thành đất nhanh hay chậm

- Thời gian là điều kiện để đất được hình thành

- Hoạt động của con người có thể làm thay đổi tính chất đất