“ tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vận dụng vào việc phát triển ý thức cộng đồng của người việt nam hiện nay

Sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay, một mặt phải coi trọng cuộc cách mạng tư tưởng văn hóa; phát huy vai trò tích cực của đời sống tinh thần đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại

TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐẠI NAM

KHOA …….

Tiểu luận môn:

Đề tài

GV hướng dẫn:

SV thực hiện:

MSV:

HÀ NỘI

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 2

I.CƠ SỞ LÝ LUẬN 2

1.1.Khái niêm tồn tại xã hội 2

1.2.Khái niệm ý thức xã hội 2

1.3.Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội 3

II ĐIỂM MẠNH VÀ ĐIỂM HẠN CHẾ TRONG Ý THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY 7

III GIẢI PHÁP 9

KẾT LUẬN 11

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong đời sống xã hội, vật chất và tinh thần là hai mặt cơ bản Nếu kinh tế là nền tảng vật chất của đời sống xã hội, thì ý thức xã hội với tính cách là một mặt của đời sống tinh thần xã hội Thiếu điều kiện vật chất thì không có sự tồn tại của con người, nhưng thiếu điều kiện tinh thần thì xã hội không thể phát triển được Trong quá trình tồn tại và phát triển của lịch sử, cơ sở vật chất và tinh thần thường xuyên thấm lẫn vào nhau và hỗ trợ lẫn nhau Chừng nào nền tảng tinh thần suy yếu, chừng

đó xã hội sẽ lâm vào khủng hoảng, các tệ nạn xã hội xuất hiện và sự phát triển kinh

tế sẽ gặp khó khăn Nền tảng tinh thần của xã hội có vai trò quan trọng trong nuôi dưỡng, định hướng, tạo ra điều kiện, môi trường cho mỗi người phát triển Nền tảng tinh thần lành mạnh, tiến bộ sẽ góp phần hình thành ở con người lý tưởng, lối sống, phẩm chất, đạo đức, quan niệm chân – thiện – mỹ đúng đắn, là động lực của phát nền tảng tinh thần của xã hội Sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay, một mặt phải coi trọng cuộc cách mạng tư tưởng văn hóa; phát huy vai trò tích cực của đời sống tinh thần đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, mặt khác phải tránh duy ý chí trong xây dựng văn hóa, xây dựng con người mới; cần chăm loi xây dựng ý thức xã hội mới tốt đẹp, lành mạnh tạo điều kiện tác động trở lại đối với phát triển kinh tế, thực hiện mục tiêu xây dựng một xã hội Việt Nam: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Với ý nghĩa đó, bản thân chọn vấn đề

đề “ Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội và vận dụng vào việc phát triển ý thức cộng đồng của người Việt Nam hiện nay”

PHẦN NỘI DUNG

I.CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1.Khái niêm tồn tại xã hội

Tồn tại xã hội là khái niệm dùng để chỉ sinh hoạt vật chất và những điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, là những mối quan hệ vật chất – xã hội giữa con người với

tự nhiên và giữa con người với nhau; trong đó, quan hệ giữa con người với tự nhiên

và quan hệ vật chất, kinh tế giữa con người với nhau là hai quan hệ cơ bản Những mối quan hệ này xuất hiện trong quá trình hình thành xã hội loài người

và tồn tại không phụ thuộc vào ý thức xã hội

Tồn tại xã hội gồm các thành phần chính như phương thức sản xuất vật chất; điều kiện tự nhiên-môi trường địa lý; dân số và mật độ dân số v.v, trong đó phương thức sản xuất vật chất là thành phần cơ bản nhất Các quan hệ vật chất khác giữa gia đình, giai cấp, dân tộc v.v cũng có vai trò nhất định đối với tồn tại xã hội Như vậy, tồn tại xã hội là mặt vật chất xã hội mỗi giai đoạn phát triển của loài người có một đời sống vật chất riêng-một tồn tại xã hội riêng Mặt khác các yếu tố của tồn tại xã hội thường xuyên thay đổi nên tồn tại xã hội có tính lịch sử

1.2.Khái niệm ý thức xã hội

Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, bao gồm tình cảm, tập quán, truyền thống, quan điểm, tư tưởng, lý luận v.v nảy sinh từ tồn tại xã hội và phản ánh tồn tại xã hội trong những giai đoạn phát triển khác nhau Nói cách khác, ý thức xã hội là những quan hệ tinh thần giữa con người với nhau, là mặt tinh thần trong quá trình lịch sử Ý thức xã hội có cấu trúc bên trong xác định, bao gồm những mức độ khác nhau (ý thức xã hội thông thường và ý thức lý luận (khoa học); tâm lý xã hội và hệ tư tưởng) và các hình thái của ý thức xã hội (ý thức chính trị, pháp luật, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, triết học, khoa học v.v)

Khi nghiên cứu khái niệm về ý thức xã hội cũng cần thấy rõ sự khác nhau tương đối giữu ý thức xã hội và ý thức cá nhân Ý thức cá nhân là thế giới tinh thần của những con người riêng biệt, cụ thể, Ý thức cá nhân đều phản ánh tồn tại xã hội ở nhwungx mức độ khác nhau, do đó nó không mang tính xã hội Song ý thức cá nhân không phải bao giờ cũng thể hiện qan điểm tư tưởng, tình cảm phổ biến của một cộng đồng, một tập thể, một xã hội, một thời đại nhất định Ý thức xã hội và ý thức cá nhân cũng phản ánh tồn tại xã hội, chúng tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, biện chứng, xâm nhập vào nhau và làm phong phú cho nhau

Kết cấu của ý thức xã hội: ý thức xã hội gồm các hiện tượng tinh thần, những bộ phận, những hình thái khác nhau phản ánh tồn tại xã hội bằng những phương thức khác nhau Tùy theo gốc độ xem xét, chúng ta có thể chia ý thức xã hội thành các dạng khác nhau

1.3.Tính độc lập tương đối của ý thức xã hội

Khi khẳng định vai trò quyết định của tồn tại xã hội đối với ý thức xã hội, chủ nghĩa duy vật lịch sử không xem ý thức xã hội như một yếu tố thụ động, trái lại còn nhấn mạnh tác dụng tích cực của ý thức xã hội đối với đời sống kinh tế - xã hội, nhấn mạnh tính độc lập tương đối của ý thức xã hội trong mối quan hệ với tồn tại

xã hội Tính độc lập tương đối biểu hiện ở những điểm sau đây:

-Ý thức xã hội thường lạc hậu so với tồn tại xã hội

Lịch sử xã hội cho thấy, nhiều khi tồn tại xã hội cũ đã mất đi, nhưng ý thức xã hội

cũ tương ứng vẫn còn tồn tại dai dẳng; điều đó biểu hiện ý thức xã hội muốn thoát

ly khỏi sự ràng buộc của tồn tại xã hội, biểu hiện tính độc lập tương đối Sở dĩ có biểu hiện đó là do những nguyên nhân sau:

Một là, sự biến đổi của tồn tại xã hội thường diễn ra với tốc độ nhanh mà ý thức xã hội không phản ánh kịp sự thay đổi đó và trở nên lạc hậu Hơn nữa, ý thức xã hội là

cái phản ánh tồn tại xã hội nên nói chung chỉ biến đổi sau khi có sự biến đổi của tồn tại xã hội

Hai là, do sức mạnh của thói quen, truyền thống, tập quán cũng như do tính lạc hậu, bảo thủ của một số hình thái ý thức xã hội

Ba là, trong xã hội có giai cấp, các giai cấp và lực lượng phản tiến bộ thường lưu giữ một số tư tưởng có lợi cho họ nhằm chống lại các lực lượng xã hội tiến bộ Như vậy ý thức lạc hậu, tiêu cực không mất đi một cách dễ dàng Cho nên trong sự nghiệp xây dựng xã hội mới phải thường xuyên tăng cường công tác tư tưởng, đấu tranh chống lại âm mưu và hành động phá hoại những lực lượng thù địch về mặt tư tưởng, kiên trì xoá bỏ những tàn dư ý thức cũ

-Ý thức xã hội có thể vượt trước tồn tại xã hội

Khi khẳng định tính lạc hậu hơn của ý thức xã hội so với tồn tại xã hội, triết học Mác - Lênin đồng thời thừa nhận rằng, trong những điều kiện nhất định tư tưởng của con người, đặc biệt những tư tưởng khoa học tiên tiến có thể vượt trước sự phát triển của tồn tại xã hội, dự báo được tương lai và có tác dụng tổ chức, chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người Sở dĩ có thể vượt trước được là do đặc điểm của tư tưởng khoa học quy định Tư tưởng khoa học thường khái quát tồn tại xã hội đã có

và hiện có để rút ra những quy luật phát triển chung của xã hội, quy luật đó không những phản ánh đúng quá khứ, hiện tại mà còn dự báo đúng tồn tại xã hội mai sau Chẳng hạn, ngay từ khi quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa đang ở trong thời kỳ phát triển tự do cạnh tranh, Các Mác đã dự báo quan hệ sản xuất đó nhất định sẽ bị quan hệ sản xuất tiến bộ hơn thay thế

Khi nói, tư tưởng tiên tiến có thể vượt trước tồn tại xã hội thì không có nghĩa ý thức

xã hội không còn bị tồn tại xã hội quyết định Mà là, cho đến cùng nó luôn bị tồn tại xã hội quy định

-Ý thức xã hội có tính kế thừa trong sự phát triển

Lịch sử phát triển của đời sống tinh thần xã hội cho thấy rằng, những quan điểm lý luận của mỗi thời đại không xuất hiện trên mảnh đất trống không mà được tạo ra trên cơ sở kế thừa những tài liệu lý luận của các thời đại trước Thí dụ, chủ nghĩa Mác đã kế thừa những tinh hoa tư tưởng của loài người mà trực tiếp là nền triết học Đức, kinh tế học cổ điển Anh và chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp

Trong xã hội có giai cấp, tính chất kế thừa của ý thức xã hội gắn với tính chất giai cấp của nó Những giai cấp khác nhau kế thừa những nội dung ý thức khác nhau của các thời đại trước, Các giai cấp tiên tiến thường kế thừa những di sản tư tưởng tiến bộ của xã hội cũ để lại Thí dụ, khi làm cuộc cách mạng tư sản chống phong kiến, các nhà tư tưởng của giai cấp tư sản đã khôi phục những tư tưởng duy vật và nhân bản của thời đại cổ đại Ngược lại, những giai cấp lỗi thời thì tiếp thu, khôi phục những tư tưởng, lý thuyết phản tiến bộ của thời kỳ lịch sử trước Thí dụ, vào nửa sau thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, các thế lực tư sản phản động đã khôi phục

và phát triển những trào lưu triết học duy tâm, tôn giáo dưới những cái tên mới như chủ nghĩa Cantơ mới, chủ nghĩa Tômát mới, để chống lại phong trào cách mạng của giai cấp công nhân

Vì vậy, khi tiến hành cuộc đấu tranh trên lĩnh vực ý thức hệ thì không những phải vạch ra tính chất phản khoa học của những trào lưu tư tưởng phản động trong điều kiện tại, mà còn phải chỉ ra những nguồn gốc lý luận của chúng trong lịch sử

-Sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội trong sự phát triển của chúng

Ý thức xã hội bao gồm nhiều bộ phận, nhiều hình thái khác nhau, theo nguyên lý mối liên hệ thì giữa các bộ phận không tách rời nhau, mà thường xuyên tác động qua lại lẫn nhau Sự tác động đó làm cho ở mỗi hình thái ý thức có những mặt, những tính chất không phải là kết quả phản ánh một cách trực tiếp của tồn tại xã hội

Lịch sử phát triển của ý thức xã hội cho thấy, thông thường ở mỗi thời đại tuỳ theo hoàn cảnh lịch sử cụ thể có những hình thái ý thức nào đó nổi lên hàng đầu sẽ tác động mạnh đến các hình thái khác Chẳng hạn ở thời cổ đại Tây Âu thì triết học và nghệ thuật đóng vai trò đặc biệt Thời Trung Cổ ở Tây Âu thì tôn giáo ảnh hưởng mạnh mẽ đến triết học, nghệ thuật, pháp quyền Ngày nay thì hệ tư tưởng chính trị

và khoa học đang tác động đến các lĩnh vực của đời sống tinh thần xã hội

-Ý thức xã hội tác động trở tồn tại xã hội

Chủ nghĩa duy vật lịch sử không những chống lại quan điểm duy tâm tuyệt đối hoá vai trò của ý thức xã hội mà còn bác bỏ quan điểm duy vật tầm thường khi phủ nhận tác động tích cực của ý thức xã hội đối với tồn tại xã hội Ph.Ăng ghen viết:

“Sự phát triển về mặt chính trị, pháp luật, triết học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật v.v đều dựa vào sự phát triển kinh tế Nhưng tất cả chúng cũng có ảnh hưởng lẫn nhau và ảnh hưởng đến cơ sở kinh tế”

Sự tác động của ý thức xã hội tới tồn tại xã hội biểu hiện qua hai chiều hướng Nếu

ý thức xã hội tiến bộ thì tác động thúc đẩy tồn tại xã hội phát triển, nếu ý thức xã hội lạc hậu sẽ cản trở sự phát triển của tồn tại xã hội

II ĐIỂM MẠNH VÀ ĐIỂM HẠN CHẾ TRONG Ý THỨC CỦA NGƯỜI

VIỆT NAM HIỆN NAY

-Điểm mạnh:

Được nhìn nhận là một đặc điểm nổi bật trong hệ thống căn tính của người Việt, suốt chiều dài lịch sử dân tộc, ý thức đã trở thành thứ “vũ khí” đặc biệt giúp dân tộc Việt Nam đứng vững trước bao thách thức của thiên nhiên, và chiến thắng bao cuộc xâm lăng của ngoại bang Đối mặt đại dịch, tính cộng đồng một lần nữa tỏa sáng rực rỡ, trở thành yếu tố cốt lõi, nguyên nhân sâu xa cho sự thành công đặc biệt của đất nước Việt Nam trong nỗ lực khống chế dịch bệnh

Trên thực tế, ý thức xã hội mới đó biểu hiện rất phong phú, đa dạng Ngoài hệ tư tưởng, nó còn được biểu hiện ra ở tâm trạng, tình cảm, nhu cầu và cả thói quen, phong tục, tập quán của cộng đồng xã hội Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ

X, Đảng ta đã xác định: "Xã hội xã hội chủ nghĩa mà Đảng, Nhà nước và nhân dân

ta xây dựng là một xã hội dân giàu, nước mạnh, công bằng, dân chủ, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người được giải phóng khỏi áp bức, bất công, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, giúp nhau cùng tiến bộ; có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới”

Lối sống đề cao tính tập thể, cộng đồng của người Việt có mặt tích cực là coi trọng tình làng nghĩa xóm, đề cao tinh thần đoàn kết, hòathuận, tương thân tương ái, lá lành đùm lá rách, không chấp nhận lối sống hờ hững, vô trách nhiệm Lối sống cộng đồng này góp phần kìm hãm và hạn chế những biểu hiện của bệnh vô cảm,

của sự cạnh tranh một cách ghẻ lạnh trong bối cảnh của nền kinh tế thị trường hiện nay, đồng thời tạo nên sức mạnh của sự thống nhất cùng nhau xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc Ý nghĩa của sức mạnh đoàn kết, của tính cộng đồng đã đượcChủ tịchHồ Chí Minh khái quát lại trong một nhận định về người Việt Nam như sau: “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành mô ̣t làn sóng

vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước

Có thể nói, mô hình xã hội xã hội chủ nghĩa mà Đảng ta đã xác định đó là định hướng có tính chiến lược trong việc xây dựng ý thức xã hội mới ở nước ta hiện nay Cùng với định hướng cơ bản trong việc phát triển các lĩnh vực của đời sống xã hội, Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X cũng tiếp tục khẳng định một số định hướng lớn trong quá trình xây dựng ý thức xã hội mới

-Điểm yếu

Ảnh hưởng tư tưởng lạc hậu còn có nguyên nhân do một bộ phận cán bộ, đảng viên

và nhân dân chưa chú trọng nâng cao năng lực tư duy, đẩy lùi ảnh hưởng của tư tưởng lạc hậu cho nên trong quyết sách, chủ trương, trong hành động còn chịu ràng buộc bởi những tư tưởng lạc hậu và tự họ trở nên chậm chạp đối với sự phát triển thực tiễn nhiệm vụ

Ý thức cộng đồng, tính gắn kết, cố kết cộng đồng là một trong những đặc điểm truyền thống nổi bật của người Việt Nam Song, mặt trái của tính cộng đồng dẫn tới tính cục bộ, kéo bè kéo cánh, ê kíp – đây cũng là một trong những hạn chế khiến người Việt rất khó hòanhập được với nền kinh tế toàn cầu hóavì nếu tham gia vào quá trình kinh tế toàn cầu với một đầu óc cục bộ, vì lợi ích của cá nhân, đơn vị, địa phương thì chính người Việt lại tự hại mình và hại lẫn nhau

III GIẢI PHÁP

Các cấp, các ngành, gia đình, nhà trường và toàn xã hội cần tiếp tục làm tốt hơn nữa việc giáo dục đạo đức, lối sống, văn hóa, văn minh trong đời sống xã hội bằng nhiều hình thức, biện pháp khác nhau; trong đó, có nhiệm vụ giáo dục đạo đức trong nhà trường vì nhân cách con người chủ yếu hình thành trong giai đoạn đầu đời, sau lớn lên sẽ hoàn thiện dần nhưng về cơ bản đã có nền tảng trước đó Đồng thời xây dựng môi trường văn hóa, nơi con người sống và chịu sự tác động của nó Môi trường văn hóa lành mạnh là những cái nôi để nuôi dưỡng nhân cách mà ở đó lãnh đạo làm gương cho cán bộ, nhân viên; thầy, cô giáo là tấm gương cho học sinh; ông bà, bố, mẹ làm gương cho con, cháu…môi trường văn hóa tốt do con người tạo nên sẽ tác động tích cực trở lại đối với việc xây dựng nhân cách con người Đặc biệt, việc rèn luyện nhân cách phải xuất phát từ nhu cầu tự thân của mỗi người, phải gắn với hoạt động thực tiễn, luôn thống nhất giữa lời nói với việc làm, phải nêu gương về đạo đức, thực hiện tốt vai trò, bổn phận với gia đình, tập thể và

xã hội

Xây dựng ý thức xã hội mới trên cơ sở đẩy mạnh sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, làm cho văn hóa thực sự trở thành mục tiêu, động lực của phát triển, thành nền tảng tinh thần của xã hội

Xây dựng ý thức xã hội mới gắn với việc tăng cường học tập lý luận, tuyên truyền, giáo dục, vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, làm cho hệ tư tưởng của Đảng trở thành nền tảng và kim chỉ nam cho nhận thức, hành động của toàn Đảng và nhân dân

Tạo ra một môi trường văn hóa lành mạnh cho công chúng, đồng thời nâng cao trình độ nhận thức và thị hiếu nghệ thuật của công chúng; định hướng tích cực cho công chúng thông qua nghệ thuật, hoạt động phê bình là những nhiệm vụ quan trọng của văn hóa thẩm mỹ và văn hóa nghệ thuật…