Tài liệu Vận dụng kiến thức địa lí địa phương trong dạy học Địa lí 10 nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh_2

Lý do chọn đề tài Tại Điều 28 của luật giáo dục đã quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS phù hợp với đặc điểm của từ

MỤC LỤC Trang

MỞ ĐẦU……… 1

1 Lý do chọn đề tài……… 1

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu……… 1

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu……… 2

4 Phương pháp nghiên cứu……… 2

5 Lịch sử nghiên cứu đề tài……… 2

PHẦN NỘI DUNG……… 4

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn về việc vận dụng kiến thức địa lí địa phương……… 4

1.1 Cơ sở lý luận……… 4

1.2 Cơ sở thực tiễn……… 4

Chương 2 Vận dụng kiến thức địa lí địa phương trong dạy học Địa lí 10 nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh……… 6

2.1 Vì sao vận dụng kiến thức địa lí địa phương tạo hứng thú trong học tập 6 2.2 Xác định mức độ cần vận dụng kiến thức địa lí địa phương vào bài dạy 6 2.3 Quy trình vận dụng kiến thức địa lí địa phương trong dạy học Địa lí 10 7 2.4 Một số phương pháp vận dụng kiến thức địa lí địa phương……… 7

2.4.1 Phương pháp đàm thoại ……… 8

2.4.2 Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan……… 9

2.4.3 Phương pháp điều tra, sưu tầm……… 11

2.4.4 Phương pháp cho bài tập vận dụng và nghiên cứu……… 12

2.4.5 Sử dụng trò chơi trong dạy học……… 14

2.4.6 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo……… 15

2.5 Kết quả thực hiện……… 17

PHẦN KẾT LUẬN ……… 19

1 Ý nghĩa của đề tài……… 19

2 Một số kiến nghị……… 19

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 21

PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tại Điều 28 của luật giáo dục đã quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh” Với phương hướng đổi mới phương pháp

trên, trong dạy học nói chung và dạy địa lý nói riêng, giáo viên không chỉ chú ý đến việc truyền thụ kiến thức mà phải rèn luyện được kĩ năng và các năng lực hoạt động cho học sinh, đặc biệt kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn

Địa lí là bộ môn khoa học thực nghiệm, có nhiều nội dung kiến thức g n liền với thực tiễn đ i sống Vì vậy trong dạy học việc rèn luyện và n ng cao cho HS kĩ năng vận dụng kiến thức đ giải quyết một số v n đề thực tiễn là r t thiết thực và cần phải đặc biệt quan t m Việc học bộ môn Địa lí 10 của học sinh vẫn còn nặng về lí thuyết, khả năng vận dụng vào thực tế của các em còn r t hạn chế Có nhiều cách đ tạo hứng thú học tập cho học sinh trong gi học Địa lí, riêng đối với bản th n tôi đã áp dụng một trong những biện pháp đó là vận dụng kiến thức địa lí địa phương đ dạy học

Do đó thay vì chỉ nói những nội dung cơ bản trong chương trình và sách giáo khoa thì giáo viên liên hệ trực tiếp ngay ở địa phương học sinh giúp các em vừa nhanh

hi u bài vừa có th vận dụng kiến thức bài học vào thực tế quanh mình

Xu t phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài “Vận dụng kiến thức địa lí địa phương trong dạy học Địa lí 10 nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh” đ nghiên

- Nghiên cứu, chọn lọc, hệ thống hoá cơ sở lý luận của v n đề vận dụng kiến thức thực tiễn dạy học địa lý

- Điều tra, ph n tích hiện trạng giảng dạy của giáo viên địa lý ở trư ng THPT

- Nghiên cứu x y dựng các phương pháp vận dụng thực tiễn địa phương

- Tiến hành thực nghiệm sư phạm ki m chứng những kết quả đã nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Vận dụng kiến thức thực tế Hà Tĩnh vào dạy học Địa lý 10

- Học sinh lớp 10

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Áp dụng cho chương trình lớp 10

- Giới hạn trong việc giáo viên x y dựng và vận dụng kiến thức thực tế địa lí địa

phương vào một số bài dạy

+ Th i gian: Tiến hành từ tháng 10/2018 đến tháng 4/2019

+ Không gian: Tại một số lớp 10 trư ng THPT

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài

4.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

- Thu thập tài liệu về lý luận dạy học Địa lí, giáo dục học, t m lý học, SGK, một số tạp chí, báo, tin tức th i sự, Internet trên cơ sở tổng hợp, chọn lọc, ph n tích

đ đúc kết, hệ thống hóa kiến thức

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra, phỏng v n

- Phương pháp thực nghiệm

- Phương pháp thống kê toán học

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

5 Lịch sử nghiên cứu đề tài

5.1 Điểm mới của đề tài

Đề tài đã được sự quan t m của nhiều nhà khoa học và sư phạm địa lý nhưng chủ yếu đề cập đến nội dung còn chung chung và ở các vùng miền khác nhau, chưa

nh n mạnh đến Hà Tĩnh Đề tài mà tôi trình bày ngoài việc đề cập đến v n đề nghiên

cứu các kiến thức địa lí địa phương tỉnh Hà Tĩnh đ giảng dạy phần kiến thức liên quan cụ th còn đề cập đến một số phương pháp vận dụng kiến thức địa lí địa phương này góp phần tạo hứng thú học tập cho HS

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG KIẾN

THỨC THỰC TẾ ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG 1.1 Cơ sở lý luận

Kiến thức địa lý địa phương bao gồm kiến thức địa lý một tỉnh (hoặc thành phố trực thuộc Trung ương), thành phố trực thuộc tỉnh, quận, huyện, phư ng, xã, thôn, xóm của tỉnh đó

Trên thế giới, có những nước trang bị kiến thức địa lý địa phương cho học sinh

từ lớp ti u học và soạn thành một giáo trình riêng, sau đó tiếp tục được nâng cao ở các lớp trên Trong khi ở nước ta kiến thức địa lý địa phương còn quá ít, chỉ được dạy một số tiết ở lớp 9 - THCS và lớp 12 – THPT b ở i có nhiều khó khăn như: khó

s p xếp về mặt th i gian giảng dạy, tài liệu tham khảo thiếu, đồ dùng dạy học không đủ…Tuy nhiên, giáo viên vẫn có th linh động, sáng tạo bằng cách ngoài các tiết dạy địa lý địa phương theo quy định của Bộ GD&ĐT, chúng ta có th cung c p và bổ sung kiến thức đó vào các tiết dạy địa lý ở lớp thông qua các ví dụ, các chứng minh, các câu hỏi gợi mở, thậm chí là các bài tập, các bài ki m tra có liên hệ đến địa phương Giáo viên không chỉ yêu cầu HS l y các kiến thức địa lý địa phươn g ở phạm vi c p tỉn h (huyện) mà còn khuyến khích l y các ví dụ gần nơi các em sinh sống càng tốt Điều đó sẽ giúp cho việc dạy và học địa lý trở nên h p dẫn, hiệu quả, thiết thực hơn nh vào tính tích cực học tập của HS khi GV biết khơi dậy vốn kiến thức thực tế

- Đối với những nội dung khó phải vận dụng, tư duy ở mức độ cao hơn thì hầu như học sinh r t khó hi u bài nếu như giáo viên chỉ giảng những đơn vị kiến thức có trong sách giáo khoa mà không l y ví dụ mở rộng hoặc liên hệ thực tế

- Hà Tĩnh là địa phương thuộc vùng B c Trung Bộ có đặc đi m tự nhiên, kinh tế

- xã hội khá đa dạng vì vậy việc vận dụng vào bài dạy địa lí là không khó Tuy nhiên, qua thực tế khi đi dự gi đồng nghiệp tôi th y giáo viên ít khai thác lợi thế địa lí địa phương, làm cho bài dạy nặng về lí thuyết học sinh tiếp thu bài khó và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế còn hạn chế

Việc vận dụng kiến thức địa lí địa phương vào giảng dạy địa lí trong nhà trư ng không phải là quá mới mẻ, xa lạ Hiện nay với chủ trương đổi mới nền giáo dục, việc vận dụng giáo dục địa lí địa phương vào dạy học Địa lí 10 có vai trò quan trọng, không chỉ vì nó bổ sung, hoàn chỉnh chương trình tổng th mà nó còn th hiện rõ nh t, cụ th

nh t các xu hướng tích hợp liên môn, xu hướng dạy học g n với thực tiễn

CHƯƠNG 2 VẬN DỤNG KIẾN THỨC ĐỊA LÍ ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 10 NHẰM TẠO HỨNG THÚ HỌC TẬP CHO HỌC SINH

2.1 Vì sao vận dụng kiến thức địa lí địa phương tạo hứng thú trong học tập

Usinxki cho rằng: “Trong học tập không có hứng thú mà chỉ dùng sức mạnh của

sự cưỡng ép, nó sẽ làm cho óc sáng tạo của ngư i ta ngày thêm mai một, nó sẽ làm cho

ngư i ta ngày một th ơ với loại hình hoạt động này” Sự hứng thú bi u hiện trước hết

ở sự tập trung chú ý cao độ, sự say mê của ngư i học sinh Trong b t cứ lúc nào nếu có hứng thú học tập học sinh sẽ có cảm giác dễ chịu với hoạt động học của mình, làm nẩy

sinh sự mong muốn hoạt động một cách sáng tạo

Vậy làm thế nào đ tạo ra được hứng thú cho ngư i học? Trong dạy học Địa lí

có r t nhiều cách, còn bản th n tôi nhận th y khi dạy phần nội dung kiến thức địa lí mà giáo viên lồng ghép với kiến thức địa lí địa phương thì trong quá trình tư duy học sinh

sẽ có sự g n kết các kiến thức vừa dễ hi u và vừa dễ nhớ, tăng thêm phần thuyết phục cho bài học, tạo hứng thú học tập cho HS

2.2 Xác định mức độ cần vận dụng kiến thức địa lí địa phương vào bài dạy

- Trước hết, giáo viên cần xác định nội dung cần vận dụng địa lí địa phương vào từng bài dạy phù hợp vừa đảm bảo nội dung, th i gian hợp lí vừa giúp học sinh dễ hi u

- Các kiến thức địa lý địa phương đưa vào bài phải phản ánh đúng thực tế của địa phương, cập nhật được tình hình mới nh t, giáo dục được t m lòng yêu quê hương, đ t nước đ h ọ c s i n h th y được trách nhiệm của mình trong sự nghiệp xây dựng quê hương, đ t nước giàu đẹp

2.3 Quy trình cụ thể về vận dụng kiến thức địa lí địa phương trong dạy học Địa lí

10

Đ mang lại hiệu quả cao nh t việc vận dụng các kiến thức địa lí địa phương

vào bài học, giáo viên có th sử dụng các bước sau:

- Bước 1: Nghiên cứu kĩ sách giáo khoa Địa lí 10 và ph n loại bài học có nội dung có th vận dụng kiến thức địa lí địa phương

- Bước 2: Xác định các kiến thức địa lí địa phương sẽ được vận dụng vào trong bài học

- Bước 3: Xác định các hình thức tổ chức và phương pháp dạy học đ vận dụng kiến thức địa lí địa phương vào bài học Tùy từng nội dung bài học, từng đối tượng HS

và điều kiện học tập cụ th của từng lớp mà giáo viên có th lựa chọn các hình thức và phương pháp dạy học cho phù hợp nh t

- Bước 4 (nếu cần): Chủ động chuẩn bị thiết bị, đồ dùng dạy học trực quan về địa

lí địa phương khi lên lớp đ n ng cao hiệu quả học tập cho học sinh

2.4 Một số phương pháp vận dụng kiến thức địa lí địa phương trong dạy học địa lí 10 nhằm tạo hứng thú học tập cho học sinh

Trong phạm vi sáng kiến kinh nghiệm này tôi chỉ giới thiệu một số phương pháp cơ bản đ vận dụng kiến thức địa lí địa phương Hà Tĩnh vào một số bài học Địa lí

10 với tính ch t gợi ý còn trong quá trình dạy học tùy theo trình độ và nghệ thuật của mỗi giáo viên, tuỳ theo đối tượng HS có th sử dụng nhiều hình thức và phương pháp

- Mức độ vận dụng: HS vận dụng kiến thức đã học, đưa ra được một số giải pháp phát huy thế mạnh, kh c phục những hạn chế, khó khăn còn tồn tại ở Hà Tĩnh

Ví dụ 1 Bài 9: “Tác động của ngoại lực đến địa hình bề mặt Trái Đất”

Khi dạy xong, giáo viên có th đặt c u hỏi liên hệ: “Hãy kể tên những dạng địa hình ở Hà Tĩnh Ở tỉnh chúng ta, khu vực ven biển phổ biến nhất dạng địa hình nào? Vì sao?”

- HS trả l i và GV chuẩn kiến thức: Hà Tĩnh có 4 dạng địa hình: vùng núi cao ở phía Tây, vùng trung du và bán sơn địa, vùng đồng bằng, vùng ven bi n GV nh n mạnh vùng ven bi n Hà Tĩnh địa hình được tạo bởi những đụn cát, các vùng trũng được l p đầy trầm tích hay phù sa được hình thành do các dãy đụn cát chạy dài ngăn cách bãi

bi n Ngoài ra vùng này còn xu t hiện các dãy đồi núi sót chạy dọc ven bi n do kiến tạo của dãy Trư ng Sơn B c, nhiều bãi ngập mặn được tạo ra từ nhiều cửa sông, lạch

Ví dụ 2 Bài 12: “Khí áp Một số loại gió chính”

Khi dạy mục II (Một số loại gió chính), giáo viên có th nêu c u hỏi liên hệ:

- Hãy cho biết ở địa phương em có những loại gió nào hoạt động?

- Khi dạy nội dung gió mùa, giáo viên đặt c u hỏi “Tại sao về mùa hè Hà Tĩnh thường có thời tiết khô nóng và oi bức?” sau đó hỏi: “Tại sao cùng thuộc tỉnh Hà Tĩnh nhưng vùng biển Lộc Hà luôn có mưa nhiều hơn vùng Hương Khê, Hương Sơn?” Học

sinh dựa vào kiến thức về gió mùa trả l i, đặc biệt là việc xác định hướng gió mùa mùa

hạ, gió mùa mùa đông đ giải thích c u hỏi liên hệ thực tế của giáo viên

- Khi dạy phần gió địa phương, GV có th nêu v n đề: “Em hãy cho biết các ngư dân ven biển Lộc Hà, Kỳ Anh, Nghi Xuân… đã lợi dụng gió để ra khơi đánh bắt hải sản như thế nào?” HS dựa vào kiến thức được học và thực tế đ trả l i

Ví dụ 3 Bài 15: “Thủy quyển Một số nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông

Một số sông lớn trên Trái Đất”

Khi học xong mục II (Một số nhân tố ảnh hưởng tới chế độ nước sông), Giáo viên nêu c u hỏi: “Kể tên các con sông ở Hà Tĩnh mà em biết? Hãy cho biết chế độ nước sông của Hà Tĩnh chịu ảnh hưởng bởi nhân tố nào? Vì sao?”

HS trả l i và GV bổ sung thêm: Một số sông ở Hà Tĩnh: sông La, sông Ngàn Sâu, sông Ngàn Phố, sông Rào Cái, sông Rào Trổ… chế độ nước sông chịu tác động trực tiếp của chế độ mưa Vị trí Hà Tĩnh nằm ở B c Trung Bộ, mùa mưa diễn ra chủ yếu vào mùa thu đông nên sông thư ng đầy nước, g y lũ lụt

2.4.2 Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan

Là phương pháp mà GV sử dụng các phương tiện trực quan như: bản đồ, bi u

đồ, sơ đồ, tranh ảnh, video đ dạy học Phương tiện trực quan bao gi cũng có hai chức năng: nguồn tri thức và đồ dùng minh hoạ Có hai cách sử dụng phương tiện trực quan đ liên hệ và lồng ghép kiến thức địa lí địa phương:

- Giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức về địa lí địa phương từ phương tiện trực quan thông qua hệ thống c u hỏi gợi mở

- Giáo viên dùng phương tiện trực quan đ minh hoạ và chứng minh cho một hiện

tượng, một v n đề thực tế xảy ra ở địa phương

Ví dụ 1 Bài 24: “Phân bố dân cư Các loại hình quần cư Đô thị hóa”

Khi dạy mục I (Phân bố dân cư), giáo viên có th sử dụng bản đồ ph n bố d n

cư tỉnh Hà Tĩnh (2018) và yêu cầu HS khai thác kiến thức thông qua các c u hỏi như:

- D n cư Hà Tĩnh ph n bố như thế nào?

- Đ đánh giá sự ph n bố d n cư ngư i ta thư ng sử dụng tiêu chí nào? Tiêu chí đó có ý nghĩa tuyệt đối hay tương đối, vì sao? Nêu dẫn chứng cụ th theo bản đồ

- Tại sao sự ph n bố d n cư ở Hà Tĩnh có đặc đi m như vậy?

Học sinh quan sát bản đồ và trả l i các c u hỏi của giáo viên D n số Hà Tĩnh hiện nay ph n bố không đều D n cư tập trung đông nh t ở thành phố Hà Tĩnh (chiếm khoảng 1/3 d n số toàn tỉnh), trung t m chính trị, kinh tế, văn hóa của tỉnh Các huyện miền núi có mật độ d n số tương đối th p là Vũ Quang, Hương Sơn, Hương Khê…

Ví dụ 2 Bài 28: “Địa lí ngành trồng trọt”

Khi dạy bài này ở phần khởi động, giáo viên sử dụng một số mẫu vật là các loại nông sản của Hà Tĩnh như: gạo, ngô, khoai lang, mía, lạc, đậu, s n, ổi, cam, bưởi Sau đó, giáo viên yêu cầu học sinh:

- S p xếp các loại nông sản theo nhóm c y lương thực, c y ăn quả và c y công nghiệp

- Cho biết vì sao Hà Tĩnh có th trồng được những loại c y trồng đó?

- Giá trị kinh tế của từng nhóm sản phẩm là gì?

Học sinh s p xếp các sản phẩm theo yêu cầu của giáo viên Các em trả l i c u hỏi và bước đầu hình dung được mỗi loại c y trồng đều có vai trò, đặc đi m sinh thái

và sự ph n bố khác nhau

Hình ảnh về việc sử dụng mẫu vật tại lớp học

Ví dụ 3 Bài 37: “Địa lí các ngành giao thông vận tải”

Khi dạy bài này, giáo viên có th sử dụng một số hình ảnh minh họa về các loại hình giao thông vận tải ở Hà Tĩnh như: Quốc lộ 1A, Đư ng Hồ Chí Minh, Cảng nước

s u Vũng Áng, Đèo Ngang, Cửa khẩu quốc tế Cầu Treo…

Qua đó học sinh th y được những điều kiện thuận lợi, khó khăn đối với sự phát tri n giao thông vận tải đồng th i đề xu t một số giải pháp kh c phục khó khăn, phát huy thế mạnh đối với ngành giao thông vận tải Hà Tĩnh

2.4.3 Phương pháp điều tra, sưu tầm

Phương pháp điều tra, sưu tầm là phương pháp phổ biến ở các lớp bậc THPT, đặc biệt là đối với môn Địa lí, GV có th sử dụng phương pháp mô tả hoặc trích dẫn