Tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tự học trong dạy học phần sinh học tế bào, sinh học 10 11 2.. Thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho
Trang 1III Phạm vi nghiên cứu thực hiện
PHẦN 2 NỘI DUNG
1 Thực trạng rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học
2 Thực trạng học Sinh học của HS ở một số trường Trung học phổ thông 10 III Tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho học sinh kỹ năng
tự học trong dạy học phần sinh học tế bào, sinh học 10 11
2 Thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho học sinh
kỹ năng tự học trong dạy học phần Sinh học tế bào, Sinh học 10 12
3 Tiêu chí đánh giá kỹ năng tự học thông qua thiết kế và tổ chức các
IV Hiệu quả thu đƣợc do áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 16 PHẦN 3 KẾT LUẬN
PHỤ LỤC
Trang 2DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
Trang 3PHẦN I MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong Nghị quyết trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc ” Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) được triển khai theo hướng phát triển năng lực (NL), đổi mới từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận NL Trong đó
NL tự học là một trong những NL quan trọng và cốt lõi cần phải có ở mỗi cá nhân Lớp 10 là giai đoạn chuyển tiếp từ thiếu niên đến trưởng thành Các em đã phát triển khá hoàn thiện về sinh lý và có những suy nghĩ tư duy thể hiện “cái tôi” của mình Trí nhớ của học sinh (HS) lứa tuổi này cũng tăng cường tính chất chủ định, có tổ chức; vì vậy, đây là lứa tuổi thích hợp cho việc rèn luyện và phát triển
kỹ năng tự học (KNTH) Xây dựng được kiến thức, KNTH và thái độ là nền tảng cấu thành NL tự học để có thể tự nghiên cứu trong một xã hội học tập suốt đời Nội dung phần Sinh học Tế bào (SHTB), Sinh học 10 nghiên cứu đơn vị tổ chức cơ bản của sự sống Thành phần kiến thức chủ yếu là các kiến thức đại cương
về cấu trúc và chức năng của các thành phần cấu trúc của tế bào, về các quá trình sống cơ bản ở cấp độ Hệ tế bào như chuyển hóa vật chất và năng lượng, sinh trưởng, sinh sản Nhằm phát huy tính tích cực của HS trong học tập nên sách giáo khoa (SGK) đã biên soạn theo cách tiếp cận mới, đó là có nhiều câu lệnh để HS hoạt động Tuy nhiên, các hoạt động học tập (HĐHT) trong SGK còn đơn giản, chưa rèn luyện được KNTH Do đó, việc nghiên cứu thiết kế và tổ chức các HĐHT
để rèn luyện cho HS KN học tập, đặc biệt là KNTH là vấn đề thiết thực, đáp ứng được chủ trương đổi mới dạy học theo định hướng phát triển NL của HS của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD & ĐT)
Xuất phát từ những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài : "Tổ chức các hoạt
động học tập để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tự học trong dạy học phần Sinh học Tế bào, Sinh học 10 "
II ĐIỂM MỚI TRONG NGHIÊN CỨU
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về rèn luyện KNTH và HĐHT để rèn luyện cho
HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
- Đề xuất quy trình thiết kế các HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
- Xây dựng 1 vài HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần
SHTB, Sinh học 10(trong phụ lục) Đồng thời đề xuất quy trình tổ chức các HĐHT
để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
- Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá mức độ rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
Trang 4III PHẠM VI NGHIÊN CỨU THỰC HIỆN
Thiết kế và sử dụng các HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH (tập trung rèn luyện
KN thực hiện kế hoạch học tập (KHHT)) trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, khâu củng
cố hoàn thiện kiến thức trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
PHẦN II NỘI DUNG
Theo Trần Bá Hoành (1996), KN là khả năng vận dụng những tri thức thu nhận đượctrong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn KN đạt tới mức hết sức thành thạo, khéo léo trở thành kỹ xảo[10]
Từ các định nghĩa trên có thể hiểu KN như một hoạt động trí tuệ, là khả năng vận dụng những tri thức thu nhận được vào thực tiễn Trong KN có cả những
KN nhận thức và những KN hoạt động chân tay
b Vai trò của kỹ năng
- KN của HS có vai trò trong quá trình dạy học, KN là một trong ba tiêu chí
để đo thành quả của quá trình giáo dục và chất lượng đào tạo
- Trong quá trình dạy học, đối với bộ môn Sinh học nói riêng và các môn học khác nói chung việc rèn luyện KN có tầm quan trọng rất lớn Nó vừa đáp ứng tính đặc thù của môn học vừa là công cụ để người học đi sâu khám phá bản chất của hiện tượng, quá trình, quy luật sinh học
1.2 Tự học
a Khái niệm
Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn: Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các NL trí tuệ và có cả cơ bắp cùng các phẩm chất của mình, cả động cơ tình cảm, nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình Việc tự học sẽ được tiến hành khi người học muốn hiểu biết một kiến thức nào đó và bằng nổ lực của bản thân cố gắng chiếm lĩnh được kiến thức nào đó [14]
Từ điển giáo dục học đã định nghĩa:“Tự học là quá trình tự mình lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện KN thực hành không có sự hướng dẫn của GV và sự quản lý trực tiếp của cơ sở giáo dục đào tạo”[9]
Trang 5Từ những quan điểm trên cho thấy khái niệm tự học luôn đi kèm với sự
tự giác, chủ động luyện tập các thao tác, hành động để hình thành kiến thức KN, kỹ xảo trong học tập để tiếp thu tri thức Tự học không chỉ đơn thuần là tiếp nhận kiến thức từ thầy cô mà là còn học hỏi ở bạn bè, tìm tòi nghiên cứu sách vở hay học hỏi, quan sát từ thực tế Tự học đóng một vai trò rất quan trọng trên con đường học vấn của mỗi người Như vậy, để tự học thật sự có hiệu quả người học cần sự tự giác, tích cực và độc lập để rèn luyện KNTH ở mọi lúc mọi nơi
b Các hình thức tự học
Tự học có nhiều hình thức khác nhau khi xét về bản chất của HĐHT, ta có thể chia tự học thành 2 hình thức:
- Tự học dưới sự hướng dẫn của GV:gồm tự học ở nhà và tự học trên lớp
- Tự học hoàn toàn (không có GV): Hình thức này thì người học sẽ không có
kế hoạch học phù hợp, có nhiều vấn đề vướng mắc của bản thân nhưng không có ai giúp giải quyết…
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này tôi chỉ đề cập đến hoạt động tự học
có sự hướng dẫn của GV Để hoạt động này mang lại hiệu quả cao và thiết thực thì
GV phải hướng dẫn HS cách tìm ra và làm chủ kiến thức bằng những yêu cầu dứt khoát, rõ ràng và phù hợp với NL của từng đối tượng HS
c Vai trò
- Tự học là mục tiêu cơ bản của quá trình dạy học
- Phát huy tính tự học là nhân tố tốt nhất tạo ra động lực mạnh mẽ cho quá trình học tập, góp phần hình thành nhân cách cho người học
- Tự học giúp cho mọi người có thể chủ động học tập suốt đời
1.3 Kỹ năng tự học
a Khái niệm
Theo Nguyễn Cảnh Toàn (2001), KNTH là khả năng thực hiện một cách có kết quả các hành động tự học, các thao tác tự học bằng cách lựa chọn và thực hiện các phương thức hành động phù hợp với hoàn cảnh nhất định nhằm đạt được mục
đích nhiệm vụ học tập đặt ra [15]
Theo Nguyễn Thị Hà (2008), KNTH cũng có thể được hiểu là khả năng nhận thức, vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề đặt ra trong học tập cũng như trong cuộc sống [8, tr 35 – 37]
Từ nghiên cứu về tự học, về KN tôi xác định: KNTH là khả năng thực hiện một hệ thống các thao tác tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động tự học trên cơ sở vận dụng các kinh nghiệm có liên quan đến hoạt động đó nhằm đạt được mục đích nhiệm vụ học tập đặt ra
b Các kỹ năng tự học cần rèn luyện cho học sinh
Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn đã xác định KNTH gồm có 4 nhóm KN đó là nhóm KN định hướng, nhóm KN lập kế hoạch, nhóm KN thực hiện kế hoạch và nhóm KN tự kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm [14]
Trang 6Từ nghiên cứu của tác giả, tôi xác định cấu trúc của KNTH bao gồm các nhóm KN thành phần sau (hình 1.):
Hình 1 Cấu trúc của KNTH Qua thực tiễn dạy học hiện nay, trong đề tài của mình tôi xác định việc tập trung rèn luyện cho HS KN thực hiện KHHT, nhóm KN này gồm 3 KN thành phần, đó là được thể hiện ở hình 2
Hình 2 Cấu trúc của KN thực hiện KHHT
2 Hoạt động học tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh
Tự đặt mục tiêu học tập
KN lập kế hoạch và thực hiện cách học
Lập kế hoạch học
tập
Thực hiện kế hoạch học tập
KN đánh giá và điều chỉnh
việc học
Tự đánh giá
Chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ của người khác
KN xử lý thông tin Thực hiện KHHT
KN tiếp cận thông tin
Thực hiện KHHT
KN THỰC HIỆN KẾ HOẠCH
KN vận dụng tri thức thông tin vào thực tiễn
- Chủ động tiếp nhận
thông tin từ nhiều
nguồn khác nhau
- Lựa chọn thông tin từ
nhiều nguồn khác nhau
- KN trả lời câu hỏi;
- KN đọc và phân tích bảng biểu, đồ thị, sơ đồ; tranh vẽ
- KN lập bảng; lập sơ đồ; lập bản đồ tư duy;
- KN phân tích lý giải kết quả TN; KN thực hành TN
- KN xử lý các tình huống
- KN viết bài thu hoạch
- KN thực hiện dự án
Trang 7Theo Lê Văn Hồng (2001) khi nghiên cứu về HĐHT đã cho rằng HĐHT là hoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác và lĩnh hội những tri thức, kỹ xảo mới, những phương thức hành vi và những dạng hoạt động nhất định [12, tr.106.]
Theo Trần Bá Hoành (2006), HĐHT là một chuỗi hành động và thao tác trí
tuệ hoặc cơ bắp hướng tới mục tiêu xác định của bài học [11]
Tóm lại có thể khái quát: HĐHT là một hoạt động có chủ đích của chủ thể nhằm lĩnh hội, tiếp thu những tri thức, KN, kỹ xảo, qua đó giúp chủ thể phát triển
và hoàn thiện bản thân
2.2.Hoạt động học tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh
a Khái niệm
Dựa theo định nghĩa về KNTH, có thể hiểu HĐHT rèn luyện KNTH là HĐHT nhằm rèn luyện các KN xác định mục tiêu học tập, KN lập kế hoạch và thực hiện KHHT, KN tự kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm về việc học của mình
b Các dạng hoạt động học tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh
Có thể chia HĐHT thành nhiều dạng khác nhautùy theo NL tư duy của người học và tùy theo mục đích dạy học Nhưng do giới hạn về thời gian nên tôi chỉ chú trọng vào dạng hoạt động giải bài tập, bài tập tình huống trong quá trình thực nghiệm
- Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện Trong bài tập chứa đựng các dữ kiện và yêu cầu cần tìm
- Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian, buộc người ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịu đựng Theo Nguyễn Ngọc Quang tình huống dạy học là đơn vị của bài lên lớp chứa đựng mối liên hệ giữa mục đích – nội dung và phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểm với nội dung là một đơn vị kiến thức Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà HS đó trở thành chủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học nhằm một mục đích dạy học cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức
- Bài tập tình huống là những tình huống xảy ra trong quá trình dạy học, hoặc xảy ra trong thực tiễn đời sống được cấu trúc dưới dạng BT Trong dạy học các môn học, những tình huống được đưa ra là tình huống giả định hay tình huống thực
đã xảy ra trong thực tiễn dạy học môn học ở phổ thông HS giải quyết được những tình huống trên, một mặt vừa giúp HS hình thành kiến thức mới, vừa củng cố và khắc sâu kiến thức Trong rèn luyện KNTH, BT tình huống vừa là phương tiện, vừa là công cụ, đồng thời cũng là cầu nối giữa GV và HS [3, 4]
II CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
Trang 81 Thực trạng rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học Sinh học của giáo viên ở một số trường THPT
Để thực hiện được nội dung này, tôi đã tiến hành thăm dò ý kiến về thực trạng rèn luyện KNTH cho HS trong dạy học Sinh học của 14 GV dạy môn Sinh học thuộc các trường THPT Nguyễn Khuyến, trường THPT Vĩnh Trạch và trường THPT Long Xuyên trên địa bàn huyện Thoại Sơn và thành phố Long Xuyên, tỉnh
An Giang, kết quả thu được như sau:
* Nhận thức của GV về rèn luyện KNTH của HS trong dạy học Sinh học ở THPT
Bảng 1 Kết quả điều tra nhận thức của GV về rèn KNTH của HS
Qua kết quả điều tra ở bảng 1 tôi nhận thấy rằng, đa số GV đều nhận thức được trong việc đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển NL, đặc biệt là NL tự học của Bộ GD & ĐT đề ra, thì việc rèn luyện KNTH cho HS là cần thiết (rất cần thiết 85.72%, cần thiết là 14.28%) Phần lớn GV đều khẳng định được khả năng tự học của HS là HS tích cực, chủ động, độc lập nhận thức dưới sự hướng dẫn của GV (71.43%) Bên cạnh đó, đa phần GV đều xác định được cấu trúc KNTH của HS, điều đó chứng tỏ GV nắm khá vững về KNTH
Câu 1 Với xu hướng đổi mới
đồng bộ phương pháp dạy học,
kiểm tra đánh giá theo định
hướngphát triển NL của HS, đặc
biệt là KNTH, theo Thầy (Cô) việc
rèn luyện KNTH cho HS trong
HS tích cực, chủ động, độc lập nhận thức dưới sự hướng dẫn của GV
Ý kiến khác Câu 3 Theo Thầy (Cô), cấu trúc
KNTH của học sinh bao gồm các
Trang 9Đây là 1 điểm khởi đầu khả quan cho việc nghiên cứu việc thiết kế và tổ chức các HĐHT nhằm rèn luyện KNTH cho HS ở SHTB
* Thuận lợi và khó khăn khi thiết kế và tổ chức các HĐHT để rèn luyện
KNTH trong dạy học Sinh học ở trường THPT
Bảng 2 Kết quả điều tra về thuận lợi và khó khăn khi thiết kế và tổ chức các HĐHT để rèn luyện KNTH cho HS trong dạy phần SHTB nói riêng và dạy Sinh học nói chung ở trường THPT
Câu 1 Theo Thầy,
Cô những thuận lợi
HS năng động, ham học hỏi có thể thích
Phương tiện dạy học đảm bảo cho việc
tế Hơn nữa đa số GV (64.29%) còn lúng túng, gặp khó khăn vì chưa có KN, kinh nghiệm để thiết kế và sử dụng các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS và cũng không có thời gian để thiết kế các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS (85.71%)
Trang 10Từ những kết quả điều tra, thăm dò ý kiến của GV dạy bộ môn Sinh học cấp THPT tôi nhận thấy rằng, đa số GV chưa có KN, kinh nghiệm để thiết kế và sử dụng các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS Đồng thời GV cũng không có thời gian để thiết kế các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS Vì vậy, việc thiết kế và tổ chức các HĐHT để rèn luyện KNTH cho HS phần SHTB, Sinh học 10 là thật sự cần thiết trong giai đoạn hiện nay
2 Thực trạng học Sinh học của HS ở một số trường Trung học phổ thông
Nhằm thực hiện mục tiêu đề ra có hiệu quả thiết thực đồng thời thu được kết quả khách quan trong quá trình nghiên cứu, tôi đã tiến hành điều tra về thái độ và động cơ học tập về việc tự học của 321 HS tại 2 trường THPT Nguyễn Khuyến và THPT Vĩnh Trạch trên địa bàn huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang Kết quả cụ thể được thể hiện qua bảng 3 như sau:
Bảng 3 Kết quả điều tra về việc tự học trong học tập môn Sinh học của
HS ở trường THPT hiện nay
Nội dung
câu hỏi
Kết quả điều tra
Câu 1
Theo em, tự
học là gì?
Là tự nghiên cứu SGK, tài liệu tham khảo và
tự bản thân học tập mà không cần phải nhắc nhở 205 63.86
Là tự học lại bài cũ và chuẩn bị bài mới trước
Tìm hiểu được các vấn đề chưa biết, khắc sâu
Không tìm được phương pháp tự học phù hợp 127 39.56
Không có các hoạt động hướng dẫn tự học của