Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử của học sinh được thể hiện dưới hình thức ngôn ngữ nói và viết.. Để hình thành được năng lực này cho học sinh, giáo viên cần hướng
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – tự do – Hạnh phúc
BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH NĂNG LỰC CHUYÊN BIỆT TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THCS NGÃI HÙNG
I Thông tin cá nhân
- Họ và tên: Phan Thị Huê Năm sinh: 25.10.1978
- Trình độ chuyên môn: GDCD – Sử Thâm niên công tác: 11 năm
- Nhiệm vụ được giao: Dạy khối 6, 8, 9 lịch sử - Khối 7, 9 GDCD
- Kiêm nhiệm: chủ nhiệm lớp 9
- Đơn vị công tác: Trường THCS Ngãi Hùng
II Nội dung biện pháp
1 Lí do chọn biện pháp
Hiện nay, việc dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh được đặt ra như một yêu cầu bức thiết đối với tất cả các môn học, trong đó có môn Lịch sử
Lịch sử có vai trò vô cùng quan trọng trong hệ thống giáo dục, là “Thầy dạy của cuộc sống”, giúp định hướng hành động, giáo dục học sinh bằng những kinh nghiệm của quá khứ, cung cấp cho học sinh những bài học về sự thành công, thất bại, về cái tốt, cái xấu, về tiến bộ, lạc hậu Đặc biệt, trong bối cảnh mở rộng giao lưu, hội nhập quốc tế và khu vực, thì việc giáo dục tình yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào và giữ vững bản sắc dân tộc, có thái độ trân trọng đối với các di sản lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc càng phải được đề cao hơn bao giờ hết
Tuy nhiên trong thời gian qua, việc học Lịch sử lại trở thành nỗi ám ảnh đối với học sinh, dẫn đến thái độ hời hợt, chán ghét môn học của học sinh Điều đó, vô hình chúng gây khó khăn cho giáo viên trong việc hình thành và phát triển những năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử cho học sinh
Trang 2Qua thực tế cho thấy, việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của học sinh đã được thực hiện nhưng còn chậm, chưa mang lại hiệu quả cao, chưa chú ý hình thành các năng lực cần thiết cho học sinh Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức lí thuyết, việc rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn chưa thực sự được quan tâm
Vậy làm thế nào để việc dạy và học Lịch sử trở nên hấp dẫn và thú vị hơn, giảm bớt áp lực nặng nề kiến thức, đồng thời đáp ứng được mục tiêu hình thành năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử cho học sinh? Câu hỏi này trở thành nỗi trăn trở của các giáo viên dạy Lịch sử nói chung và bản thân tôi nói riêng
Chính vì thế, trong quá trình giảng dạy của bản thân và căn cứ vào tình hình thực tế, bản thân tôinhận thức được phải luôn tìm tòi, sáng tạo giúp các em tích cực
chủ động học tập Kết quả, tôi đã đúc rút được một số “Biện pháp hình thành năng lực chuyên biệt trong môn Lịch sử ở Trường THCS ngãi Hùng”.
2 Nội dung biện pháp.
Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng, thái
độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của việc học tập và cuộc sống
Năng lực gồm có năng lực chung và năng lực chuyên biệt Các năng lực chung cùng với năng lực chuyên môn tạo thành nền tảng chung cho công việc giáo dục và dạy học
Năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử được hình thành trên cơ sở những năng lực chung, kết hợp với đặc thù môn Lịch sử và chương trình giáo dục phổ thông
Năng lực chuyên biệt cần hình thành và phát triển cho học sinh trong môn Lịch sử ở cấp THCS là:
- Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử
- Năng lực xác định và giải quyết mối liên hệ, ảnh hưởng tác động giữa các
sự kiện lịch sử với nhau
- Năng lực thực hành bộ môn
- Năng lực so sánh, phân tích, phản biện, khái quát hóa
Trang 3- Năng lực nhận xét, đánh giá rút ra bài học lịch sử từ những sự kiện, hiện tượng, vấn đề, nhân vật lịch sử
- Năng lực vận dụng, liên hệ kiến thức lịch sử đã học để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra
Có rất nhiều năng lực chuyên biệt của môn Lịch sử, ở phần trình bày này tôi chi tập trung tìm hiểu một số năng lực chuyên biệt cần được hình thành và phát triển cho học sinh:
2.1 Biện pháp hình thành“Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử”:
Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử là khả năng củahọc sinh tái hiện lại các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đến lịch sử thế giới và dân tộc
Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử của học sinh được thể hiện dưới hình thức ngôn ngữ nói và viết Trong dạy- học lịch sử hiện nay, nhiều giáo viên còn coi nhẹ việc hình thành năng lực này cho học sinh Nhiều học sinh rất lúng túng trong việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử Do đó giáo viên phải hướng dẫn cụ thể cho các em, động viên các em tự tin, bình tĩnh trình bày vấn
đề một cách rõ ràng, mạch lạc
Để hình thành được năng lực này cho học sinh, giáo viên cần hướng dẫn học sinh:
+ Thứ nhất, học sinh phải nắm vững các sự kiện, hiện tượng hay nhân vật lịch sử Muốn làm được điều này các em có thể đọc tư liệu trong sách giáo khoa, tài liệu tham khảo từ một số trang Web uy tínnhư trang: Wikipedia Tiếng việt (Bách khoa toàn thư)…
+ Thứ hai, khi trình bày các em phải sử dụng ngôn ngữ trong sáng, dùng từ chính xác
+ Thứ ba, có thể kết hợp với sử dụng đồ dùng trực quan Đồ dùng trực quan này giáo viên có thể phân công nhiệm vụ, cho các em học sinh chia nhóm sáng tạo, thiết kế ra sản phẩm chung và đại diện nhóm lên báo cáo
Trang 4Ví dụ: Khi dạy tới bài 12 Lịch sử 8: Nhật Bản giữa thế kỉ XIX- đầu thế kỉ
XX, khi tìm hiểu phần II: Nhật Bản chuyển sang chủ nghĩa đế quốc, giáo viên đặt
câu hỏi:
?Trình bày quá trình xâm lược và bành trướng của Nhật Bản cuối thế kỉ XIX- đầu thế kỉ XX?
Để hình thành năng lực tái hiện lịch sử cho học sinh, giáo viên chiếu lược đồ H.49 và hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ, kết hợp với phần kênh chữ ở sách giáo khoa trang 69 để tìm hiểu về quá trình xâm lược của Nhật Bản
Hình 49 Lược đồ đế quốc Nhật cuối thế kỉ XIX- đầu thế kỉ XX.
Giáo viên có câu hỏi gợi ý cho học sinh:
Kể tên các vùng đất mà Nhật chiếm được qua các năm? Việc đó nói lên điều gì? Đối tượng xâm lược chính của Nhật Bản là nước nào? Tại sao?
Học sinh có thời gian 2 phút để chuẩn bị Sau đó, giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng trình bày chi trên lược đồ để thấy được quá trình bành trướng của giới cầm quyền Nhật Bản
Với biện pháp dạy và học này, tôi nhận thấy các em rất hào hứng, sôi nổi và hợp tác nhiệt tình với nhau để tạo ra sản phẩm Khi đó, các em là người chủ động
Trang 5tìm hiểu bài học để có thể thiết kế sản phẩm, đồng thời cũng rất tự tin để trình bày sản phẩm của chính mình
Sau khi học sinh trình bày xong, HS khác nhận xét sau đó giáo viên sẽ nhận xét và có thể cho điểm miệng đối với học sinh trình bày tốt Với những học sinh trình bày chưa tốt, giáo viên động viên rút kinh nghiệm cho các em về cách dùng từ, cách chi trên lược đồ Với cách làm như vậy, giáo viên sẽ hình thành năng lực tái hiện lịch sử cho học sinh, giúp các em tự tin để trình bày tốt vấn đề lịch sử
1 Biện pháp hình thành“Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử”.
Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử là khả năng của học sinh tái hiện lại các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử có ảnh hưởng đến lịch sử thế giới và dân tộc
Năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử của học sinh được thể hiện dưới hình thức ngôn ngữ nói và viết Trong dạy - học lịch sử hiện nay, nhiều giáo viên còn coi nhẹ việc hình thành năng lực này cho học sinh Nhiều học sinh rất lúng túng trong việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử Do đó giáo viên phải hướng dẫn cụ thể cho các em, động viên các em tự tin, bình tĩnh trình bày vấn
đề một cách rõ ràng, mạch lạc
Để hình thành được năng lực này cho học sinh, giáo viên cần hướng dẫn học sinh:
+ Thứ nhất, học sinh phải nắm vững các sự kiện, hiện tượng hay nhân vật lịch sử Muốn làm được điều này các em có thể đọc tư liệu trong sách giáo khoa, tài liệu tham khảo từ một số trang Web uy tín như trang: Wikipedia Tiếng việt (Bách khoa toàn thư)…
+ Thứ hai, khi trình bày các em phải sử dụng ngôn ngữ trong sáng, gãy gọn, dùng từ chính xác và bằng ngôn ngữ của mình
+ Thứ ba, có thể kết hợp với sử dụng đồ dùng trực quan, tài liệu tham khảo
Đồ dùng trực quan này giáo viên có thể phân công nhiệm vụ, cho các em học sinh chia nhóm sáng tạo, thiết kế ra sản phẩm chung và đại diện nhóm lên báo cáo Qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy, việc giúp học sinh hình thành năng lực tái hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử không phải là dễ vì nội dung lịch sử quá nhiều, trước khối lượng kiến thức quá lớn từ năm, tháng, địa danh, nhân vật, diễn biến, kết quả, ý nghĩa…, học sinh khó có thể nhớ nổi và học thuộc các kiến thức đó, nhiều học sinh rất lúng túng trong việc trình bày các sự kiện, hiện tượng lịch sử
Do đó giáo viên phải hướng dẫn cụ thể cho các em ghi nhớ thời gian xảy ra sự kiện lịch sử: Mỗi bài, mỗi chương, mỗi quá trình đều có những sự kiện gắn liền với thời
Trang 6gian nhất định; cần dạy cho các em kỹ năng ghi nhớ lôgic biết tìm ra điểm tựa để nhớ, lập dàn ý, lập bảng hệ thống hóa Ghi nhớ nhân vật lịch sử:
Thông thường mỗi sự kiện đều gắn liền với những nhân vật nhất định Giáo viên cần cân nhắc trong các sự kiện lịch sử, có
những nhân vật lịch sử quan trọng nào, cần
làm nổi bật những nhân vật nào? Nhằm đạt
yêu cầu giáo dục nào? Và luôn động viên các
em tự tin, bình tĩnh trình bày vấn đề một cách
rõ ràng, mạch lạc Với cách làm như vậy dần
sẽ hình hình thành cho các em năng lực tái
hiện sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử một
cách tốt nhất
Ví dụ: Bài 23: Tổng khởi nghĩa tháng tám
1945 và sự thành lập nước Việt Nam dân
chủ cộng hòa – trang 92 lịch sử 9
Để hình thành năng lực tái hiện lịch sử cho học sinh, giáo viên treo tranh và hướng dẫn học sinh quan sát, kết hợp với phần
kênh chữ ở sách giáo khoa để tìm hiểu về
Cách mạng tháng 8 năm 1945 (ở Hà Nội, Huế,
Sài Gòn) + Hướng dẫn học sinh khai thác kiến
thức qua ảnh: “Cách mạng tháng 8 năm 1945
(ở Hà Nội, Huế, Sài Gòn)
+ Kiến thức học sinh cần khai thác qua
ảnh: Giúp HS thấy được khí thế cách mạng
của quần chúng khi nổi dậy cướp chính
quyền; lòng yêu nước, sức mạnh to lớn của
quần chúng nhân dân Mặt khác là những minh chứng về
thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa qua việc cướp
chính quyền tại ba trung tâm chính trị - kinh
tế - xã hội lớn nhất đất nước, đặc biệt là thủ
đô Hà Nội
+ Có thể khai thác các bức ảnh để
minh họa cho lời giảng của giáo viên khi dạy
về diễn biến và ý nghĩa của Cách mạng tháng
tám năm 1945
- Trước hết cần giới thiệu cho học sinh
biết những địa danh trong các bức ảnh, giáo
viên nhấn mạnh tính tiêu biểu, điển hình của
không khí ngày 2/9/1945 tại Hà Nội không khí tổng khởi nghĩa ở Sài Gòn.
Trang 7các địa danh đó (Ví dụ: Phủ Khâm sai là trụ sơ bộ máy chính quyền địch ) Giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh để khai thác tư liệu như: Hãy
nhận xét về khí thế cách mạng của quần chúng
nhân dân được thể hiện qua các bức ảnh Sau
khi học sinh trình bày xong, HS khác nhận xét
sau đó giáo viên sẽ nhận xét Với những học sinh trình bày chưa tốt, giáo viên
động viên rút kinh nghiệm cho các em về cách dùng từ Với cách làm như vậy,
giáo viên sẽ hình thành năng lực tái hiện lịch sử cho học sinh, giúp các em tự tin để trình bày tốt vấn đề lịch sử
2.2 Biện pháp hình thành “Năng lực thực hành bộ môn lịch sử”:
Năng lực này được thể hiện ở chỗ học sinh biết quan sát, đọc, khai thác nội dung lịch sử thông qua bản đồ, lược đồ, tranh ảnh Các em còn biết lập niên biểu các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, các chiến dịch, các phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, thành tựu về kinh tế, văn hóa
Bản đồ, lược đồ và tranh ảnh là một kênh thông tin cần thiết, trực quan để cung cấp kiến thức cho học sinh giúp các em dễ nhận biết và nhớ lâu kiến thức lịch sử
* Hình thành cho học sinh năng lực quan sát, đọc và trình bày diễn biến trên bản đồ, lược đồ và biết khai thác nội dung cần thiết thông qua bản đồ, lược đồ, giáo viên cần chú ý:
+ Thứ nhất, giáo viên hướng dẫn cho học sinh biết tên của bản đồ, lược đồ + Thứ hai, hướng dẫn học sinh đọc bản chú giải để hiểu rõ nội dung các kí hiệu thể hiện trên bản đồ, lược đồ
+ Thứ ba, giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác nội dung các sự kiện lịch
sử, kiến thức lịch sử được diễn đạt bằng ngôn ngữ bản đồ, từ đó rút ra những kết luận cần thiết
Giáo viên cần hướng dẫn học sinh đứng ở bên phải bản đồ, lược đồ, tay phải dùng thước chi các địa điểm cho thật chính xác Đối với việc trình bày diễn biếnmột trận đánh trên bản đồ hay lược đồ, giáo viên còn hướng dẫn học sinh kết hợp với phần kênh chữ trong sách giáo khoa để tường thuật được đầy đủ hơn
Đặc biệt là giáo viên nên cho học sinh chuẩn bị và sử dụng lược đồ trống khi trình bày cuộc kháng chiến hay khởi nghĩa, khi đó học sinh sử dụng các mũi tên
không khí ngày 2/9/1945 tại Hà Nội
Trang 8với các màu khác nhau thể hiện bên ta và bên giặc (thường thì “mũi tên màu đỏ” – đại diện cho quân ta, còn “mũi tên màu xanh” đại diện cho quân giặc) dán trực tiếp
lên lược đồ, trình bày tới đâu thì dán đến đó, giúp các em tự tin, chủ động và trình bày đúng tiến trình của sự kiện lịch sử, tránh được sự lúng túng chi sai hướng tiến công…
Ví dụ 1: Khi dạy lịch sử lớp 6 bài 4 – Các quốc gia cổ đại phương Đông, giáo viên
đặt câu hỏi:
? Trình bày sự hình thành các quốc gia cổ đại phương Đông?
Để hình thành năng lực tái hiện lịch sử cho học sinh, giáo viên sử dụng lược
đồ H.10 – Các quốc gia cổ đại và hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ, kết hợp với phần kênh chữ ở sách giáo khoa trang 11 để tìm hiểu về sự hình thành các quốc gia
cổ đại phương Đông
Giáo viên có câu hỏi gợi ý cho học sinh:
?Xác định được các con sông lớn trên lược đồ? Giải thích vì sao cư dân phương Đông lại tập trung sống ven các con sông lớn?
Kết hợp với hình 8 -Tranh khắc trên tường đá một lăng mộ ở Ai Cập thế ki XIV TCN để biết được đó là những hoạt động của nông dân, kinh tế chính là nông nghiệp
Trang 9Học sinh trình bày được: cuối thời nguyên thủy cư dân phương Đông tập trung ven các con sông lớn như: sông Nin ở Ai Cập, sông Ơ-phơ-rát và Ti-gơ-rơ ở Lưỡng Hà, sông Ấn và sông Hằng ở Ấn Độ, sông Hoàng Hà và sông Trường Giang
ở Trung Quốc Đất đai màu mỡ thuận lợi cho nông nghiệp phát triển=> các quốc gia cổ đại đầu tiên ra đời: Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc
Học sinh có thời gian 2 phút để chuẩn bị Sau đó, giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng trình bày chi trên lược đồ, để thấy được quá trình hình thành các quốc gia
cổ đại phương Đông
Ví dụ 2:Khi dạy lịch sử lớp 8 – bài 10 Trung Quốc cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ
XX cho học sinh tìm hiểu nội dung phần I Trung Quốc bị các nước đế quốc chia
xẻ, tôi đã tiến hành như sau:
Để tìm hiểu “Vì sao các nước đế quốc tranh nhau xâm chiếm Trung Quốc”, tôi
sử dụng bản đồ châu Á, hướng dẫn HS quan sát và yêu cầu học sinh lên xác định vị trí, giới hạn của Trung Quốc trên bản đồ
Bản đồ các nước châu Á.
Từ việc quan sát và xác định vị trí của Trung Quốc trên bản đồ, học sinh sẽ thấy được Trung Quốc là một nước có diện tích rộng lớn, đông dân, giàu tài nguyên Đó cũng chính là một trong những nguyên nhân để các nước đế quốc tranh
Trang 10nhau xâm chiếm Trung Quốc Tiếp theo, tôi hướng dẫn học sinh quan sát Lược đồ Trung Quốc bị các nước đế quốc chia xẻ
:Anh : Pháp : Nga- Nhật
: Đức : Nhật
Sau đó yêu cầu học sinh lên xác định trên lược đồ những khu vực của Trung Quốc bị các nước đế quốc xâm chiếm Ngoài ra còn kết hợp cho học sinh quan sát Hình 42- Các nước đế quốc xâu xé “cái bánh ngọt” Trung Quốc
Quảng Đông
Phúc Kiến Sông Dương Tư
Sơn Đông
Quảng Tây
Mãn Châu Mông Cổ
Bắc Kinh