Ở lứa tuổi học sinhtiểu học, tư duy của các em còn hạn chế về mặt suy luận, phân tích việc dạy“các yếu tố hình học” ở Tiểu học sẽ góp phần giúp học sinh phát triển được năng lực tư duy,
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN QUẬN THANH XUÂN
TRƯỜNG TIỂU HỌC THANH XUÂN TRUNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HÌNH HỌC CHO HỌC SINH LỚP 2
Lĩnh vực : Toán
Cấp học : Tiểu học
Tên Tác giả : Trần Hoàng Linh Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Thanh Xuân Trung Chức vụ : Giáo viên cơ bản
NĂM HỌC 2019 -2020
Trang 3PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lý do chọn đề tài
Cùng với các môn học khác ở tiểu học, môn Toán có một vị trí hết sức quan
trọng Các kiến thức, kĩ năng của môn toán ở tiểu học có nhiều ứng dụng quantrọng cuộc sống thực tiễn, chúng rất cần thiết cho người lao động, cần thiết chocác môn học khác và để giúp học sinh nhận thức thế giới xung quanh
Khả năng giáo dục nhiều mặt của môn Toán rất to lớn, nó có khả năng pháttriển tư duy, lôgic, phát triển trí tuệ cao Nó có vai trò to lớn trong việc rèn luyệnphương pháp suy nghĩ, phương pháp suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề,khoa học toàn diện chính xác… có nhiều tác dụng phát triển trí thông minh, tưduy độc lập, sáng tạo góp phần giáo dục ý trí nhẫn nại, ý trí vượt khó khăn
Vì môn Toán có nhiệm vụ vô cùng quan trọng, nên một người dạy phải làmthế nào để một giờ dạy – học toán đạt hiệu quả cao, học sinh được phát triển tíchcực, phát huy tính sáng tạo Để nâng cao hiệu quả và chất lượng trong công tácgiáo dục dạy – học, đòi hỏi mỗi người giáo viên phải có phương pháp dạy họctốt nhất Đối với giáo viên, sự tìm tòi, nghiên cứu tìm ra những điều mới hay lànhững sáng kiến kinh nghiệm được rút ra từ quá trình dạy là không thể thiếu
1 Cơ sở lí luận:
Môn Toán là một trong những môn học có vị trí quan trọng ở bậc Tiểu học.
Trong những năm gần đây, xu thế chung của thế giới là đổi mới phương phápdạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinhtrong quá trình dạy học Một trong những bộ phận cấu thành chương trình toánTiểu học mang ý nghĩa chuẩn bị cho việc học môn hình học ở các cấp học trên,đồng thời giúp học sinh những hiểu biết cần thiết khi tiếp xúc với những “tìnhhuống toán học” trong cuộc sống hàng ngày
Trang 4Tôi nhận thấy việc dạy các yếu tố hình học trong chương trình toán ở bậctiểu học nói chung và ở lớp 2 nói riêng là hết sức cần thiết Ở lứa tuổi học sinhtiểu học, tư duy của các em còn hạn chế về mặt suy luận, phân tích việc dạy
“các yếu tố hình học” ở Tiểu học sẽ góp phần giúp học sinh phát triển được
năng lực tư duy, khả năng quan sát, trí tưởng tượng cao và kỹ năng thực hànhhình học đặt nền móng vững chắc cho các em học tốt môn hình học sau này ởcấp học phổ thông cơ sở
2 Cơ sở thực tiễn:
* Ưu điểm:
- Nhà trường luôn tạo điều kiện cho giáo viên dự giờ thăm lớp đồng nghiệp,họp tổ trao đổi chuyên môn vào chiều thứ năm hàng tuần để giáo viên học hỏikinh nghiệm của đồng nghiệp
- Để phát huy hết khả năng, năng lực của từng giáo viên nhằm phát triểntoàn diện nhân cách của học sinh, nhà trường đã chia thành các tổ chuyên môn.Bản thân tôi được nhà trường phân công chủ nhiệm lớp 2A8 và trực tiếp giảngdạy các môn học trong đó có môn Toán Bản thân tôi luôn luôn cố gắng đổi mớicác phương pháp dạy học để học sinh nắm được bài, cuối năm thu được kết quảtốt
* Nhược điểm:
- Môn toán là môn học khô khan, cứng nhắc khó đạt kết quả cao Trình độnhận thức của học sinh không đồng đều Học sinh chỉ sôi nổi với những phéptính thông thường, còn những bài toán khó về hình học, học sinh chưa có thóiquen đọc và tìm hiểu kĩ về các dạng hình học và đường gấp khúc, vậy đòi hỏihọc sinh phải tư duy suy nghĩ lâu
II Mục đích nghiên cứu
Trong những năm gần đây, phong trào đổi mới phương pháp dạy học trongtrường Tiểu học được quan tâm và đẩy mạnh không ngừng để ngay từ cấp Tiểuhọc, mỗi học sinh đều cần và có thể đạt được trình độ học vấn toàn diện, đồngthời phát triển được khả năng của mình về một môn nào đó nhằm chuẩn bị ngay
từ bậc Tiểu học, những con người chủ động, sáng tạo đáp ứng được mục tiêuchung của cấp học và phù hợp với yêu cầu phát triển của đất nước
Dạy toán ở tiểu học đảm bảo tính hệ thống chính xác của toán học vừaphải đảm bảo tính vừa sức của học sinh Kết hợp yêu cầu đó là một việc làmkhó, đòi hỏi tính khoa học và nhận thức, tốt cả về nôi dung lẫn phương pháp.Trong chương trình dạy toán 2 các yếu tố hình học được đề cập dưới những hìnhthức hoạt động hình học như: Nhận dạng và gọi đúng tên các hình, đường thẳng,
Trang 5đường gấp khúc, biết tính độ dài đường gấp khúc, tính chu vi hình tam giác,hình tứ giác, biết thực hành vẽ hình.
III.Nhiệm vụ nghiên cứu
Hiện nay, toàn ngành giáo dục nói chung và giáo dục tiểu học nói riêngđang thực hiện yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tínhtích cực của học sinh và vận dụng phương pháp dạy học “Lấy học sinh làmtrung tâm” Để dạt được yêu cầu đó giáo viên phải có phương pháp và hình thứcdạy học để nâng cao hiệu quả cho học sinh, vừa phù hợp với đặc điểm tâm sinh
lí của lứa tuổi tiểu học và trình độ nhận thức của học sinh
Việc dạy học các yếu tố hình học ở lớp 2 là cung cấp cho học sinh nhữngbiểu tượng hình học đơn giản, bước đầu làm quen với các thao tác lựa chọn,phân tích, tổng hợp hình, phát triển tư duy, trí tưởng tượng không gian Nộidung các yếu tố hình học không nhiều, các quan hệ hình học ít, có lẽ vì phạm vikiến thức các yếu tố hình học như vậy đã làm cho việc nghiên cứu nội dung dạyhọc ngày càng lý thú
IV Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 2A8 – Trường Tiểu học Thanh Xuân Trung
- Thời gian năm học 2019 – 2020
Số liệu khảo sát trước khi thực hiện giải pháp
Tôi đã lập ra những hệ thống câu hỏi, xây dựng phiếu trắc nghiệm để điềutra hứng thú và việc học các yếu tố hình học của học sinh lớp 2A8 (sĩ số 56 em)năm học 2019 - 2020
Em hãy điền dấu (x) vào ô trống mà em cho là hợp với em nhất:
Câu 1: Em có thích học Toán phần hình học không?
- Chưa hoàn thành được hết: 16/56 em = 28,57%
* Qua khảo sát tôi thấy:
- Mặc dù phần này không gây nhiều hứng thú đối với các em nhưng tronggiờ học các em vẫn luôn chú ý nghe bài, hăng hái giơ tay phát biểu ý kiến xâydựng bài, phần lớn các em đều tự học và tự làm bài, làm đầy đủ các bài tập ởlớp, có thái độ tích cực trong việc làm các bài tập
V Phương pháp nghiên cứu
Trong quá trình nghiên cứu đề tài tôi đã sử dụng các phương pháp sau:
Trang 6- Phương pháp khảo sát: Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã vận dụngphương pháp này để tìm hiểu và rà soát toàn bộ các yếu tố hình học lớp 2.
- Phương pháp nghiên cứu lí luận: Phương pháp này giúp tôi có cơ sở khoahọc về toán học để nhận định quan niệm xây dựng nội dung chương trình sáchgiáo khoa môn toán và phương pháp dạy học môn toán ở lớp 2
- Phương pháp phân loại: Phương pháp này giúp tôi phân loại các bài dạycác yếu tố hình học trong môn toán lớp 2
Ngoài những phương pháp trên tôi còn vận dụng một số phương pháp khácnhư: phương pháp trắc nghiệm, phương pháp thực hành, phương pháp trò chơi,
…
Với những lí do nêu trên, bản thân tôi đã suy nghĩ, trăn trở, mạnh dạn đưa
ra một số kinh nghiệm nhằm hướng dẫn hoc sinh hoc tốt mảng kiến thức về cácyếu tố hình học Việc dạy các yếu tố hình học lớp 2 như thế nào để đạt đượchiệu quả cao nhất phát huy được tính chủ động tích cực của học sinh phù hợpvới yêu cầu đổi mới của phương pháp dạy học là lí do mà tôi đã chọn đề tài
“Một số kinh nghiệm dạy học hình học ở lớp 2”
Trang 7PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Những nội dung lý luận liên quan trực tiếp đến vấn đề nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm
1 Khảo sát nội dung chương trình SGK:
Nội dung dạy học các yếu tố hình học lớp 2 phong phú, đa dạng, được giớithiệu đầy đủ về đường thẳng, ba điểm thẳng hàng
- Đường gấp khúc, tính độ dài đường gấp khúc
- Giới thiệu hình tứ giác, hình chữ nhật Vẽ hình trên giấy ô vuông
- Giới thiệu khái niệm ban đầu về chu vi của hình học
Cấu trúc, nội dung các yếu tố hình học trong sách giáo khoa toán 2 đượcsắp xếp đan xen với các mạch kiến thức khác phù hợp với sự phát triển theotừng giai đoạn của học sinh
Yêu cầu cơ bản về kiến thức và kỹ năng:
- Học sinh biết nhận biết dạng và gọi đúng tên hình chữ nhật, hình tứ giác,đường thẳng, đường gấp khúc Đặc biệt lưu ý học sinh (nhận dạng hình “tổngthể”), chưa yêu cầu nhận ra hình chữ nhật cũng là hình tứ giác, hình vuông cũng
Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
- Trong việc dạy học việc dạy các yếu tố hình học là khó so với các phần
khác vì tư duy trừu tượng của học sinh lớp 2 còn hạn chế, nên xác định và chốtlại cho học sinh là khó
- Giờ học các yếu tố hình học thường trầm, không sôi nổi và khô khan Họcsinh ít chú ý vào bài, giáo viên phải chuẩn bị nhiều đồ dùng cho một tiết dạynhư: thước, hình mẫu, vật mẫu …
- Giáo viên phải làm đồ dùng trực quan rất nhiều như: com pa, hình mẫu, vậtmẫu phù hợp với các tiết dạy để hướng dẫn học sinh nắm được bài Ngoài ra còn
sử dụng bảng phụ để vẽ hình mẫu cho học sinh quan sát và ghi các bài tập
- Phần lớn học sinh không thích học phần này, số học sinh thích là rất ít vàcác em đều là những học sinh học khá môn học này cũng như các môn khác
- Mặc dù phần này không gây nhiều hứng thú đối với các em nhưng trong giờhọc các em vẫn luôn chú ý nghe bài, hăng hái giơ tay phát biểu ý kiến xây dựngbài
- Phần lớn các em đều tự học và tự làm bài, làm đầy đủ các bài tập ở lớp
Trang 8- Mặc dù chưa gây được hứng thú nhiều nhưng hầu hết học sinh đều có thái
độ tích cực trong việc làm các bài tập
II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN
Ngay từ đầu năm học, tôi đã chú ý tìm hiểu về tình hình của lớp và thấy
rằng trong môn Toán đặc biệt ở phân dạy học các yếu tố hình học chất lượnghọc của học sinh còn chưa cao Chính vì thế mà tôi đã chọn đề tài: Dạy các yếu
tố hình học trong môn toán lớp 2 Trên thực tế học sinh còn có mặt hạn chế vàthiếu sót nhất định so với yêu cầu chung đưa ra
Hiểu được tầm quan trọng của việc dạy học các yếu tố hình học và so sánhvới thực trạng tình hình học tập của lớp tôi, tôi rất băn khoăn và lo lắng, tìm ramột biện pháp giải quyết kịp thời trước mắt và rèn luyện lâu dài để hướng dẫncác em những biện pháp học tập có hiệu quả
1 Kế hoạch nghiên cứu
1 Khảo sát hứng thú học tập và giảng dạy môn Toán phần các yếu tố hình họccủa giáo viên và học sinh thông qua các bài học và trao đổi giữa giáo viên vàhọc sinh
2 Tìm đọc các tài liệu có liên quan tới việc dạy học các yếu tố hình học của họcsinh tiểu học xung quanh môn Toán
3 Dự giờ thăm lớp đồng nghiệp để rút kinh nghiệm
4 Khảo sát thực trạng việc dạy và học môn Toán phần các yếu tố hình học củagiáo viên và học sinh để thu thập số liệu, phân tích đối chiếu và so sánh…
- Tìm ra những sai sót và dự đoán những nguyên nhân dẫn đến sai lầm đó
- Đề ra biện pháp khắc phục những sai lầm một cách chính xác và khoahọc
5 Đề xuất ý kiến để có những biện pháp cải thiện việc dạy và học mônToánphần các yếu tố hình học Phát huy khả năng tư duy và tưởng tượng của học sinhtiểu học thông qua các bài tập của môn học này Từ đó, đề xuất những biện pháp
cụ thể, thiết thực để nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán phần các yếu tốhình học, phát huy khả năng tư duy của học sinh
2 Tác dụng của môn Toán – phần các yếu tố hình học
Xuất phát từ nhiệm vụ của môn Toán – phần các yếu tố hình học đã được
trình bày ở trên, giúp học sinh nắm được các yêu cầu cơ bản về kiến thức và kỹ
năng mà học sinh cần đạt được, phù hợp với mức độ ở lớp 2 như nhận dạng hìnhtổng thể, các bài thực hành, luyện tập đơn giản, bài tập xếp, ghép hình, dễ thựchiện…) Với hệ thống các bài tập đa dạng đã gây hứng thú học tập của học sinh
Ở lớp 2, chưa yêu cầu học sinh nắm được các khái niệm, được những hìnhhọc dựa trên các đặc điểm quan hệ các yếu tố của hình (chẳng hạn chưa yêu cầu
Trang 9học sinh biết hình chữ nhật là hình tứ giác có 4 góc vuông, hoặc có 2 cạnh đốidiện bằng nhau) chỉ yêu cầu học sinh nhận biết được hình ở dạng “tổng thể”phân biệt được hình này với hình khác và gọi đúng tên hình của nó Bước đầu vẽđược hình đó bằng cách nối các điểm hoặc vẽ dựa trên các đường kẻ ô vuông(giấy kẻ ô ly,…).
Một cách khác nữa, khi dạy thì giáo viên cần lưu ý cho học sinh có thóiquen đặt câu hỏi “tại sao” và tự suy nghĩ để trả lời các câu hỏi đó Trong nhiềutình huống giáo viên còn có thể đặt ra câu hỏi “Tại sao làm như vậy? Có cáchnào khác không? Có cách nào hay hơn không?” Các câu hỏi của giáo viên như
“tại sao”, “vì sao” đã thôi thúc học sinh phải suy nghĩ tìm tòi giải thích Đó làchỗ dựa để đưa ra cách làm hoặc cách giải sự lựa chọn trong vốn kiến thức đãhọc để trả lời
Khi dạy các yếu tố hình học cho học sinh lớp 2, việc tập cho học sinh cóthói quen đặt ra câu hỏi “tại sao” và tìm cách giải thích làm cho vấn đề đượcsáng tỏ là nhiệm vụ của người giáo viên Từ thói quen trong suy nghĩ ta hìnhthành và rèn luyện thói quen đó trong diễn đạt, trong trình bày
Ví dụ: Bài chu vi hình tam giác Khi dạy tôi đã phải vẽ hình trên bảng phụ
và cho học sinh nhắc lại cách tính chu vi của hình tam giác
Học sinh có thể tính chu vi tam giác bằng các cách:
+ Cách 1:
Chu vi hình tam giác là:
4 + 4 + 4 = 12 (cm) Đáp số: 12cm
+ Cách 2:
Chu vi hình tam giác là:
4 x 3 = 12 (cm)Cho học sinh so sánh các kết quả khẳng định là làm đúng
Lúc đó giáo viên hỏi: Tại sao con lại lấy 4 x 3 để tính chu vi hình tam giác(vì 3 cạnh hình tam giác có số đo bằng nhau = 4 cm)
- So sánh 2 cách làm trên con thấy cách nào làm nhanh hơn? (cách 2).+ Tổng độ dài các cạnh của hình tam giác là chu vi của hình tam giác đó
* Trong SGK toán 2, hệ thống các bài tập thực hành về yếu tố hình học
có mấy dạng cơ bản sau:
Trang 102.1 Về “nhận biết hình”:
a Về “đoạn thẳng, đường thẳng”.
Vấn đề “đoạn thẳng, đường thẳng” được giới thiệu ở tiểu học có thể cónhiều cách khác nhau Trong sách toán 2, khái niệm “đường thẳng” được giớithiệu bắt đầu từ “đoạn thẳng” (đã được học ở lớp 1) như sau:
- Cho điểm A và điểm B, lấy thước và bút nối hai điểm đó ta được đoạnthẳng AB
- Kéo dài đoạn thẳng AB về hai phía, ta được đường thẳng AB
- Lưu ý: Khái niệm đường thẳng không định nghĩa được, học sinh làm
quen với “ biểu tượng” về đường thẳng thông qua hoạt động thực hành: Vẽđường thẳng qua 2 điểm, vẽ đường thẳng qua 1 điểm
b Nhận biết giao điểm của hai đoạn thẳng:
Ví dụ bài 4 trang 49Đoạn thẳng AB cắt đoạn thẳng CD tại điểm nào?
- Khi chữa bài giáo viên cho học sinh tập diễn đạt kết quả bài làm Chẳnghạn học sinh nêu lại “Đoạn thẳng AB cắt đoạn thẳng CD tại điểm O”
Hoặc giáo viên hỏi: Có cách nào khác không? Học sinh suy nghĩ trả lời:
“Hai đoạn thẳng AB và CD cắt nhau tại điểm O” Hoặc “O là điểm cắt nhau củađường thẳng AB và CD”
D
Trang 11Nêu tên 3 điểm thẳng hàng (dùng thước thẳng để kiểm tra):
Ví dụ: dạy học bài “Hình chữ nhật” theo yêu cầu trên, có thể như sau:
- Giới thiệu hình chữ nhật (học sinh được quan sát vật chất có dạng hìnhchữ nhật, là các miếng bìa hoặc nhựa trong hộp đồ dùng học tập, để nhận biếtdạng tổng thể “đây là hình chữ nhật”)
- Vẽ và ghi tên hình chữ nhật (nối 4 điểm trên giấy kẻ ô vuông để đượchình chữ nhật, chẳng hạn hình chữ nhật ABCH, hình chữ nhật MNPQ)
D O
A
Trang 12- Nhận biết được hình chữ nhật trong tập hợp một số hình (có cả hìnhkhông phải là hình chữ nhật), chẳng hạn:
Tô màu (hoặc đánh dấu x ) vào hình chữ nhật có trong mỗi hình sau:
Độ dài đường gấp khúc ABCD là tổng
độ dài các đoạn thẳng của đường gấp
Trang 13Giáo viên giới thiệu:
Đây là đương gấp khúc ABCD (chỉ vào hình vẽ) Học sinh lần lượt nhắclại: “Đường gấp khúc ABCD”
Giáo viên hỏi: Đường gấp khúc này gồm mấy đoạn thẳng? Học sinh nêu:Gồm 3 đoạn thẳng AB, BC, CD (B là điểm chung của hai đoạn thẳng AB và BC,
C là điểm chung của hai đoạn thẳng BC và CD)
Học sinh được thực hành ở tiếp bài tập 3 (trang 104)
Ghi tên các đường gấp khúc có trong hình vẽ sau, biết:
+ Đường gấp khúc đó gồm 3 đoạn thẳng
+ Đường gấp khúc đó gồm 2 đoạn thẳng
Yêu cầu cầu sinh ghi tên đọc tên đường gấp khúc
Giáo viên cho học sinh dùng bút chì màu và phân biệt các đường gấp khúc
a Vẽ hình không yêu cầu có số đo các kích thước
Vẽ hình trên giấy ô vuông
Q