Định hướng đổi mới phương pháp dạy - học đã xác định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng
Trang 1ỦY BAN NHÂN DÂN QUẬN THANH XUÂN
TRƯỜNG TIỂU HỌC THANH XUÂN TRUNG
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC
MÔN ĐỊA LÍ LỚP 5
Lĩnh vực : Địa lí
Cấp học : Tiểu học
Tên Tác giả : Nguyễn Thị Thanh Việt
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Thanh Xuân Trung
Chức vụ : Giáo viên cơ bản
NĂM HỌC 2019 -2020
Trang 2A ĐẶT VẤN ĐỀ
1 Lí do chọn đề tài:
1.1 Lí do khách quan
Hiện nay Đảng và Nhà nước ta đang tiến hành đổi mới toàn diện về giáo dục ở các cấp học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo Công cuộc đổi mới này liên quan đến rất nhiều lĩnh vực như đổi mới chương trình, đổi mới sách giáo khoa, đổi mới thiết bị dạy học, đổi mới cơ chế quản lý, đổi mới quan niệm và cách thức kiểm tra đánh giá…
Tuy nhiên những đổi mới này có đem lại hiệu quả hay không phụ thuộc rất nhiều vào người giáo viên, những người trực tiếp thể hiện tinh thần đổi mới nói trên trong từng tiết học Vì vậy, việc đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy - học trở thành vấn đề quan trọng và cấp bách Chỉ có đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy - học, chúng ta mới có thể tạo được sự đổi mới thực sự trong giáo dục, mới có thể đào tạo được lớp người năng động, sáng tạo,
có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức
Định hướng đổi mới phương pháp dạy - học đã xác định: “Phương pháp
giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
Mục tiêu của phần Địa lí (trong môn Lịch sử và Địa lí lớp 5) nhằm cung cấp cho học sinh một số kiến thức và kĩ năng địa lí cơ bản, thiết thực về các sự vật, hiện tượng Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự vật, hiện tượng địa lí trên bề mặt Trái đất mà còn giải thích, phân tích, so sánh tổng hợp các yếu tố địa
lý cũng như giúp HS thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau Đồng thời nó còn giáo dục các em việc phát hiện, khai thác, sử dụng, bảo vệ và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi trường một cách hợp lí nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế - xã hội, quốc phòng an ninh của Tổ quốc
1.2 Lí do chủ quan
Qua thực tế nhiều năm giảng dạy chương trình lớp 5, trong đó có phân môn Địa lí Tôi nhận thấy một số giáo viên và nhiều học sinh còn cho rằng phân môn địa lí là môn phụ, môn học thuộc lòng, chỉ cần cho các em tìm hiểu kiến thức thông qua các câu hỏi trong SGK và cho học sinh đọc nhiều lần để rút ra kết luận của bài học Với phương pháp dạy - học như vậy dẫn đến các em có thói quen ghi nhớ kiến thức một cách máy móc Chính vì thế, việc ghi nhớ các
Trang 3kiến thức của các em không lâu bền, các em dễ nhầm lẫn các kiến thức và quan trọng hơn là các em sẽ thấy nhàm chán, dẫn đến không yêu thích môn học
Chính vì vậy để giúp các em học sinh hứng thú với môn học, có niềm đam
mê tìm hiểu kiến thức địa lí, tôi đã mạnh dạn chọn đề tài “Một số biện pháp
nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí 5”.
2 Mục đích nghiên cứu:
Nghiên cứu thực trạng và đưa ra một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy
học môn Địa lí lớp 5
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
3.1 Đối tượng nghiên cứu:
Học sinh lớp 5A6 năn học 2019 - 2020, trường Tiểu học Thanh Xuân Trung
3.2 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp điều tra
- Phương pháp thử nghiệm, rút kinh nghiệm
- Phương pháp trao đổi với đồng nghiệp
- Phương pháp nghiên cứu
Trang 4B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1 Cơ sở lí luận:
Cùng với các môn học khác, môn Địa lí đã góp phần không nhỏ cho việc giúp học sinh phát triển toàn diện Ở lớp 1, 2, 3 các em đã được biết thế giới xung quanh qua môn học Tự nhiên xã hội Từ nền móng đó, lên lớp 4, các em đã được biết thêm về thế giới tự nhiên xã hội xung quanh qua các môn học Khoa - Lịch
sử và Địa lý Môn Địa ở Tiểu học là một trong những môn rất quan trọng Nó giúp học sinh hiểu biết hơn về thế giới xung quanh, các sự vật, hiện tượng và mối quan hệ địa lý đơn giản ở những vùng miền chính trên đất nước ta Bước đầu rèn luyện và hình thành cho học sinh kỹ năng quan sát sự vật, hiện tượng, thu thập, tìm hiểu thông tin Từ đó góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen ham học hỏi, tìm hiểu về môi trường xung quanh, yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước Với học sinh, đặc biệt là học sinh Tiểu học được khám phá thế giới tự nhiên xung quanh "du lịch" tới những vùng miền của đất nước qua câu chữ, hình ảnh là một điều vô cùng lý thú
Vậy người giáo viên tiểu học chúng ta làm thế nào để giúp các em hiểu biết, khám phá thế giới ấy sâu sắc, tường tận, kĩ càng, chỉ có thể là dùng các phương pháp dạy học theo hướng đổi mới sao cho học sinh được tham gia vào các hoạt động tìm tòi, phát hiện ra kiến thức mới một cách chủ động
2 Thực trạng vấn đề:
Trường Tiểu học tôi đang giảng dạy là một trường mới thành lập, nằm trên địa bàn phường Thanh Xuân Trung nhưng lại giáp với nhiều khu chung cư, dân cư, con phố lớn nên có nhiều ảnh hưởng tích cực đến các em học sinh trong trường Nhà trường cũng hiểu giáo dục học sinh phát triển toàn diện là xu thế tất yếu của xã hội và vấn đề chung của toàn cầu Tuy vậy việc giáo dục toàn diện cho học sinh tiểu học đặc biệt là học sinh cuối cấp (Lớp 4, 5) còn là vấn đề cần bàn Học sinh lớp 5 kém hứng thú môn Địa lí Các em thường lơ đễnh, ít tập trung học Đồng thời, các em tỏ ra xa lạ với điều giáo viên nêu ra, hầu hết các
em nhìn vào sách giáo khoa, nêu lại những gì đọc được trong sách để tả lời các câu hỏi của giáo viên Các tiết học thường khô cứng, gượng ép và không khí lớp trầm lắng Qua điều tra vào đầu năm học 2019 - 2020, tôi đã có kết quả như sau:
- Tổng số học sinh được điều tra: 50 em (toàn bộ HS lớp 5A6 )
Trang 5PHIẾU ĐIỀU TRA
Họ và tên………
Lớp……… trường Tiểu học Thanh Xuân Trung
Tổng số học sinh trong lớp 50 em 100%
Số học sinh thích môn Địa lí 18 36%
Số học sinh không thích môn Địa lí 32 64%
Qua điều tra, thực tế kết quả thu được: số học sinh yêu thích môn Địa lí
là quá thấp
3 Các biện pháp cụ thể:
3.1 Nghiên cứu tìm hiểu SGK, SGV để nắm bắt chương trình nội dung phần địa lý 5.
Sách giáo khoa, sách giáo viên môn Địa lý đã định hướng cho giáo viên rất nhiều về kiến thức, kỹ năng cần đạt được mỗi bài trong phần mục tiêu Nhưng nếu người giáo viên không xây dựng cho mình một kế hoạch giảng dạy cụ thể thì chắc chắn tiết học sẽ nhàm chán, đơn điệu, rời rạc, trùng lặp kiến thức (giảng
cả những điều học sinh đã biết) không gây hứng thú cho học sinh, mục tiêu giờ học không đạt được Học sinh chỉ học "vẹt" mà không hiểu sâu kiến thức bài học đó vào cuộc sống Chính vì vậy, trước khi bước vào năm học tôi đã nghiên cứu nắm vững chương trình môn địa lý lớp 5 về quan điểm xây dựng chương trình, hệ thống kiến thức, mức độ yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, tính hệ thống
và mối liên hệ giữa các bài, giữa kiến thức lớp 5 với kiến thức học sinh tiếp thu được ở các lớp trước Nghiên cứu sự thể hiện cụ thể của chương trình ở các bài học trong sách giáo khoa, sách giáo viên, sau đó lên kế hoạch, bố trí thời gian cho các hoạt động dạy học đã xác định Trước mỗi bài học, tôi cố gắng đọc, tìm hiểu kỹ càng để xây dựng các hoạt động phù hợp với mục tiêu của bài, phù hợp với đặc thù học sinh của trường tôi
Nhờ đọc kỹ mục tiêu, tôi rút ra được nội dung địa lý lớp 5 gồm các bài về 2 phần; Địa lí Việt Nam và Địa lí Thế giới
Trong phần lại chia thành các nhóm đó là:
- Phần 1: Địa lí Việt Nam
+ Nhóm 1: Các bài về các đặc điểm thiên nhiên và tài nguyên; địa hình;
khí hậu; sông ngòi; đất và rừng, vùng biển (chỉ chọn và trình bày một số đặc điểm tiêu biểu nhất)
Bài 1: Việt Nam – đất nước chúng ta Bài 2: Địa hình và khoáng sản
Bài 3: Khí hậu Bài 4: Sông ngòi
Trang 6Bài 5: Vùng biển nước ta Bài 6: Đất và rừng
Bài 7: Ôn tập
+ Nhóm 2: Các bài về con người và hoạt động kinh tế, đề cập tới dân cư,
dân tộc, kiểu quần cư và các hoạt động sinh hoạt, sản xuất
Bài 8: Dân số nước ta Bài 9: Các dân tộc, sự phân bố dân cư Bài 10: Nông nghiệp
Bài 11: Lâm nghiệp và thủy sản Bài 12: Công nghiệp
Bài 13: Công nghiệp (tiếp theo) Bài 14: Giao thông vận tải Bài 15: Thương mại và du lịch Bài 16: Ôn tập
Phần II – Địa lí Thế giới
+ Nhóm 1: Các bài tìm hiểu về địa lí tự nhiên, đặc điểm và con người châu Á
Bài 17: Châu Á Bài 18: Châu Á ( tiếp theo ) Bài 19: Các nước láng giềng của Việt Nam
+ Nhóm 2: Các bài tìm hiểu về địa lí tự nhiên, đặc điểm và con người châu Âu
Bài 20: Châu Âu Bài 21: Một số nước ở châu Âu
+ Nhóm 3: Các bài tìm hiểu về địa lí tự nhiên, đặc điểm và con người châu Phi
Bài 23: Châu Phi Bài 24: Châu Phi ( tiếp theo )
+ Nhóm 4: Các bài tìm hiểu về địa lí tự nhiên, đặc điểm và con người châu Mĩ
Bài 25: Châu Mĩ Bài 26: Châu Mĩ ( tiếp theo )
+ Nhóm 5: Các bài tìm hiểu về địa lí tự nhiên, đặc điểm và con người châu Đại
Dương, châu Nam Cực
Bài 27: Châu Đại Dương và châu Nam Cực
+ Nhóm 6: bài tìm hiểu về các đại dương trên thế giới
Bài 29: Các đại dương trên thế giới Đặc điểm chung cho các dạng bài là cần phải xác định vị trí trên bản đồ; vùng đó; thành phố đó nằm ở đâu? Xác định phạm vi; giới hạn; sau đó tiếp tục nghiên cứu các đặc điểm khác
Trang 7Qua nghiên cứu tìm hiểu tài liệu, bằng thực tế giảng dạy bước đầu tôi đã rút
ra một số phương pháp trong khi dạy các nhóm bài trên
* Nhóm các bài về đặc điểm thiên nhiên và tài nguyên:
- Tôi kết hợp đồ dùng dạy học trực quan với mô tả, hướng dẫn học sinh khai thác tri thức qua bản đồ, lược đồ, tranh ảnh kèm theo bài viết để hình thành các biểu tượng địa lý Nếu bản đồ hoặc tranh ảnh không thể hiện được hết các sự vật và hiện tượng địa lý, tôi sử dụng phương pháp truyền đạt để mô tả, giải thích
VD: Sông ở đồng bằng nước chảy hiền hoà, bờ thấp, khúc uốn lượn, hai bền bờ có các bãi bồi phù sa
Để học sinh hứng thú học tập, ở nhiều bài, tôi cho học sinh hoạt động theo các nhóm nhỏ với phiếu học tập; các em sẽ cùng nhau đọc SGK; hoặc khai thác tri thức qua bản đồ; tranh ảnh rồi cùng nhau trao đổi thống nhất ý kiến, rồi cử đại diện báo cáo trước lớp
Khi ôn tập hay khi học sang một vùng mới tôi còn hướng dẫn học sinh so sánh giữa các vùng rút ra những điểm chung, riêng để bài học không nhàm chán
và bị lặp lại
* Nhóm bài về con người và hoạt động kinh tế: vì nội dung các bài này
thường có các nội dung gắn với thực tiễn và hiện thực của các bài ở lớp dưới (chủ đề xã hội) vì vậy tôi thường đặt các câu hỏi khai thác các kiến thức đã có ở học sinh, kết hợp với việc quan sát tranh ảnh SGK hoặc tranh ảnh sưu tầm để hình thành các biểu tượng về hoạt động sản xuất và phong tục, tập quán của nhân dân ở vùng mà bài học đề cập Để học sinh nắm bài chắc ở nhiều bài tôi còn liên hệ với địa phương và học sinh đang sinh sống hoặc so sánh giữa các vùng khác nhau để học sinh nắm bài chắc hơn
VD: Dạy bài "Công nghiệp”
Khi dạy tôi liên hệ thêm các làng nghề và sản phẩm thủ công nổi tiếng của người dân ở Bắc Bộ rất gần gũi với các em như gốm Bát Tràng; dát vàng Kiêu
Kỵ (những làng nghề có nghề sản xuất thủ công nổi tiếng ở huyện Gia Lâm) bằng các câu hỏi trước giờ học, về sưu tầm tìm hiểu các làng nghề truyền thống của quê em hay gần nơi em ở, sưu tầm một số sản phẩm của làng nghề đó … (hiện vật hoặc tranh ảnh) Ngoài ra tôi còn hướng dẫn học sinh bước đầu xây dựng mối liên hệ giữa các sự vật và hiện tượng địa lý để giải thích một số hiện tượng, sự vật như:
Vì sao trồng cây công nghiệp ở các vùng đồi hoặc cao nguyên?
Vì sao trâu bò được nuôi nhiều ở vùng núi, lợn và gia cầm được nuôi nhiều
ở đồng bằng?
Trang 8* Nhóm bài về các châu lục: Sau khi học sinh xác định vị trí trên bản đồ,
xem châu lục đó nằm ở đâu? cho HS đọc bài viết, kết hợp với tranh ảnh học sinh sưu tầm được để rút ra những thông tin cần thiết về những đặc điểm đặc trưng của châu lục đó
Bên cạnh đó, tôi còn phát huy sự tìm tòi ham học của học sinh trong việc tự khám phá kiến thức, bằng điều tra, quan sát các điều kiện địa lý gắn liền với quê hương nhằm giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, tinh thần ham hiểu biết về mọi vật xung quanh và các ý thức tham gia quản lý, bảo vệ, cải tạo môi trường
và phát triển kinh tế xã hội của học sinh Để làm được điều này giáo viên cần thiết kế phiếu
bài dạy Nội dung gắn phù hợp khả năng học sinh
phù hợp đặc điểm địa phương
Ví dụ: dạy bài địa lý "Công nghiệp"
Tôi định hướng cho HS nghiên cứu tìm hiểu trước, chuẩn bị trước các thông tin về ngành Công nghiệp
Phiếu:
- Em hiểu Công nghiệp là: ……….………
- Công nghiệp bao gồm những ngành: ………
- Nêu tên một số ngành công nghiệp mà em biết:………
- Vị trí của quận Thanh Xuân trên bản đồ Hà Nội
- Tìm và ghi lại tên các nhà máy xí nghiệp lớn ở khu vực nơi em ở
- Nhà máy đó sản xuất gì?
* Bài: "Các đại dương trên thế giới"
-Trên thế giới có mấy đại dương?
3 4 5
- Đại dương nào lớn nhất thế giới?
Ấn Độ Dương Đại Tây Dương
Thái Bình Dương Bắc Băng Dương
- Sắp xếp các đại dương theo thứ tự có diện tích từ bé đến lớn:
Ấn Độ Dương, Đại Tây Dương, Thái Bình Dương, Bắc Băng Dương
………
Ở các nhóm bài tôi tổ chức trò chơi cho HS dưới hình thức thi hướng dẫn viên du lịch giỏi
Kết luận: Nhờ tìm hiểu kỹ SGK, SGV tôi đã nắm bắt được rõ chương trình, phương pháp, kỹ năng và chủ động xây dựng được kế hoạch dạy học cho môn học
Trang 93.2 Sử dụng đồ dùng dạy học trong dạy Địa lý:
Đồ dùng có vai trò quan trọng trong dạy học ở tất cả các phân môn, góp phần quyết định sự đổi mới phương pháp dạy học Đặc biệt trong môn Địa lý, đồ dùng không chỉ là phương tiện khai thác kiến thức (hoàn thành biểu tượng, kiến khái niệm địa lý) mà còn có tác dụng gây hứng thú học tập cho HS Vì vậy khâu chuẩn bị - lựa chọn đồ dùng phù hợp với mỗi bài dạy và sử dụng sao cho có hiệu quả là điều rất cần thiết tạo nên sự thành công của tiết học
* Chuẩn bị - lựa chọn đồ dùng phù hợp.
Đồ dùng dạy học môn Địa lý 5 rất đa dạng, có từ nhiều nguồn: đồ dùng do
Bộ GD cấp, tranh ảnh đồ dùng do GV - HS sưu tầm, tự làm Tranh ảnh, lược đồ trong SGK Ngay từ đầu năm học, tôi đã lập kế hoạch chuẩn bị lựa chọn cho từng bài học qua bảng thống kê đồ dùng:
TT Tên bài
Thời gian sử dụng
Đồ dùng đã có
Kế hoạch tự sưu tầm
1 Việt Nam – đất
nước chúng ta Tuần…
Bản đồ địa lý tự nhiên Việt Nam Bản đồ châu lục Bản đồ hành chính
Việt Nam
2 Địa hình và
khoáng sản Tuần….
Lược đồ địa hình Việt Nam
Hình ảnh khai thác các loại khoáng sản
Video hoạt động khai thác khoáng sản Lược đồ một số
khoáng sản Việt Nam
3 Khí hậu Tuần… Lược đồ khí hậu Tranh ảnh về
các mùa
Tranh, ảnh lũ lụt, hạn hán
4 Sông ngòi Tuần Lược đồ sông ngòi Tranh ảnh các
con sông
Hình ảnh, video
về các con sông vào mùa lũ, vào mùa sông cạn
5 Vùng biển
nước ta Tuần
Lược đồ khu vực Biển Đông
Tranh ảnh về các vùng biển Việt Nam
Tranh ảnh, video
về hoạt động làm muối
6 Đất và rừng Tuần Lược đồ phân bố
rừng ở Việt Nam
tranh ảnh về các khu rừng nổi tiếng : Cúc Phương, Bạch Mã…
Tranh ảnh phân biệt các loại rừng
Trang 10- Chuẩn bị và lựa chọn đồ dùng cho từng môn học là một việc làm tốn nhiều thời gian, công sức Nhưng nếu người giáo viên dành nhiều thời gian tâm huyết thì sẽ mang lại hiệu quả rất cao cho môn học
3.3 Hướng dẫn sử dụng bản đồ, lược đồ, bảng thống kê, tranh ảnh:
Sau khi đã chuẩn bị và lựa chọn đồ dùng cho phù hợp, công việc tiếp theo
là phải biết khai thác và sử dụng đồ dùng thật tốt một cách tối đa Điều này tôi luôn quan tâm, chú trọng
3.3.1 Hướng dẫn học sinh sử dụng bản đồ:
- Bản đồ: Là hình vẽ thu nhỏ bề mặt trái đất hay bộ phận bề mặt trái đất trên mặt phẳng theo một tỷ lệ nhất định
- Bản đồ là ngôn ngữ, là công cụ đặc biệt sử dụng phổ biến trong dạy học địa lý
- Lược đồ: Mang tính ước lệ, khái quát cao, xong lại giúp học sinh nghiên cứu - đọc - hiểu khá cụ thể các kiến thức trong bài
Bản đồ, lược đồ được sử dụng nhiều đối với việc giảng dạy địa lý lãnh thổ
ở lớp 5 Nếu học sinh biết cách sử dụng bản đồ để khai thác, tìm tòi kiến thức sẽ giúp kiến thức thu nhận được bền vững hơn Đồng thời trong quá trình tìm tòi kiến thức, kỹ năng học Địa lý của học sinh cũng được rèn luyện và củng cố Vì vậy tôi luôn chú ý thực hiện
a Chọn lược đồ, bản đồ phù hợp vào nội dung từng bài:
VD: Dạy bài "Châu Á ( tiếp theo )", tôi chuẩn bị các Lược đồ: Lược đồ các châu lục và đại dương (để học sinh chỉ trên bản đồ - tìm được vị tríchâu Á), lược đồ các khu vực châu Á(để học sinh tìm ra những điều kiện tự nhiên để châu
Á phát triển nông nghiệp)
b Hướng dẫn học sinh cách sử dụng
Ngay từ nhưng bài học đầu tiên tôi đã dạy rất kỹ và sâu nhằm trang bị cho học sinh một số hiểu biết về những yếu tố cơ bản của bản đồ, cách sử dụng bản
đồ để tìm kiến thức như: Tên bản đồ, phương hướng trên bản đồ, nắm ký hiệu trong bảng chú giải, các bước sử dụng bản đồ)
Khi soạn bài, tôi soạn kỹ các hệ thống câu hỏi, yêu cầu học sinh khai thác kiến thức trên bản đồ, lược đồ Trên lớp, tôi luôn đưa "lệnh" theo 3 bước sử dụng bản đồ để học sinh dần dần hình thành kỹ năng kỹ xảo xem bản đồ
- Đọc tên bản đồ để biết bản đồ đó thể hiện nội dung gì
- Xem bảng chú giải để biết ký hiệu đối tượng lịch sử hoặc địa lý
- Tìm đối tượng lịch sử hoặc địa lý trên bản đồ dựa vào ký hiệu
VD: Bài "Việt Nam – đất nước chúng ta"