Hoàn cảnh ra đời, nội dung, ý nghĩa của học thuyết pháp trị

Nội dung thuyết Pháp Trị Trên cơ sở các luận điểm triết học về bản thể luận, về con người, Hàn Phi đã đề ra học thuyết “Pháp trị” để nhấn mạnh sự cần thiết của việc dùng pháp luật cai tr

MỤC LỤC

A Phần Mở Đầu

Kinh tế toàn cầu luôn vận động, phát triển và không ngừng thay đổi, nhất là trong thế kỷ 21 Chu trình toàn cầu hóa là nhu cầu tất yếu và khách quan của sự tặng trưởng, tạo ra những khó khăn và thách thức không nhỏ đến các doanh nghiệp trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Do đó, việc quản lý tốt hay không vẫn luôn là đề tài ảnh hưởng đến sự phát triển của doanh nghiệp Nhưng, một người quản lý tốt cần phải có những yếu tố nào? Áp dụng yếu tố truyền thống hay yếu tố hiện đại? Quá trình hình thành và phát triển các học thuyết quản lý đã trải qua hàng nghìn năm, là những tích lũy của quá khứ dành cho tương lai phát triển Đặc biệt là các học thuyết quản lý của phương Đông – phong thái quản lý vô cùng gần gũi với Việt Nam, vẫn đứng vững trong thời đại 4.0 hiện nay Nổi bật nhất là phương pháp cai trị bằng luật pháp trong Pháp trị

Pháp trị là một nội dung trọng điểm của Pháp gia, là lý luận về quản lý có ảnh hưởng sâu sắc trong xã hội từ thời cổ đại đến nay, không chỉ ớ Trung Hoa - nơi nó sinh ra - mà còn ở cả một số nước khác trong khu vực Là một quốc gia có chung đường biên giới với Trung Hoa, Việt Nam không thể không chịu sự ảnh hưởng Từ khi du nhập cho đến nay, Pháp trị đã có những bước thăng trầm biến đổi, từ chỗ bị phản kháng mãnh liệt trong đời sống cộng đồng dân cư người Việt ngay buổi ban đầu, tuy nhiên đã dần dần chiếm lĩnh, dần dần khẳng định vị trí của mình từ trong đời sống nhân dân làng xã, cho đến các triều đại phong kiến của Việt Nam Ngày nay, trước những biến đổi lớn lao của xã hội, Pháp trị không còn độc tôn là một công cụ cai trị, quản lý xã hội, song nó vẫn chứa đựng những giá trị bền vững cần được áp dụng và sáng tạo thêm trong cuộc sống thực tế

Người viết chọn đề tài “Hoàn cảnh ra đời, nội dung và ý nghĩa của học thuyết Pháp trị” nhằm mục đích giới thiệu, giải thích về học thuyết quản lý Pháp trị

B Phần Nội Dung

1 Hoàn cảnh ra đời

Lịch sử Trung Hoa cổ đại có hai thời kỳ được nhắc đến nhiều nhất là thời kỳ Xuân Thu (770-403 TCN) và thời kỳ Chiến Quốc (551-479 TCN) So với Xuân Thu thì Chiến Quốc loạn lạc và bất ổn về chính trị nhưng kinh tế lại phát triển Trong thời Xuân Thu, công cụ sản xuất và khí giới chủ yếu được làm bằng đồng Sắt bắt đầu được dùng ở cuối thời kỳ này và thông dụng vào thời Chiến Quốc, vì thế việc thúc đẩy, mở rộng canh tác nông nghiệp ngày càng phát triển Chế độ chính trị - xã hội của các nhà nước phong kiến thời Chiến Quốc đã có nhiều thay đổi rõ rệt Ngôi vua của nhà Chu chỉ còn trên danh nghĩa Các nước chư hầu thôn tính lẫn nhau, tranh đua nhau xưng bá, nhưng mạnh nhất là các nhà Tần, Sở, Tề, Giai Các cấp quý tộc

cũ lần lượt tan rã, mất đi thực quyền, những người khai phá được vùng đất mới, những thương nhân giàu có mua đất và trở thành địa chủ sống như tầng lớp quý tộc Một số người thuộc tầng lớp tri thức ra làm chính trị và được vua phong cho các chức danh lớn trong triều đình

Trong thời Chiến Quốc, vua chúa đã nhận thấy tư tưởng Đức Trị, dùng nhân nghĩa

để cai trị của Khổng Tử mất rất lâu để có kết quả Vì vậy mà họ dùng Thuật (kỹ thuật và tâm thuật – thủ đoạn) để làm phương pháp cai trị mới Đây cũng là thời kỳ đạo đức xã hội suy đồi, người người tìm đủ cách để tranh lợi Quan lại tham nhũng, chiến tranh kéo dài làm nhân dân trở nên đói khổ, cùng cực Trước tình cảnh như vậy, tầng lớp quy tộc và tầng lớp tri thức có sự chia rẽ lớn về tư tưởng Một số người muốn khôi phục “Nhân - Nghĩa”, một số người cố gắng đề ra các tư tưởng mới để cải cách Họ phê phán, đả kích lẫn nhau Chính trong quá trình tranh luận

áy, sản sinh những nhà tư tưởng lớn, hình thành các hệ thống triết học, mở đầu cho nền triết học Trung Hoa Trong đó, tư tưởng pháp trị đã được hình thành từ khá

sớm và trải qua nhiều quá trình phát triển nhưng phải đến thời của Hàn Phi, học thuyết Pháp trị mới được hoàn thiện, thống nhất và phát triển lên một tầm cao mới Hàn Phi (280 – 233 TCN) vốn là dòng dõi quý tộc nước Hàn Ông nhận thức khá sâu sắc về quan hệ vua tôi cũng như là vấn đề trị nước Ông theo học Tuân Tử nhưng lại có tư tưởng khác biệt với thầy Nếu Tuân Tử chú trọng về lễ nghĩa thì Hàn Phi chú trọng về pháp chế và quyền thuật, một con đường trái ngược hoàn toàn với Nho giáo Trước Hàn Phi có Thận Đáo đề cao “thế”, Thân Bất Hại đề cao

“thuật” và Thương Ưởng đề cao “Pháp” Hàn Phi đã tiếp thu những tư tưởng cũ, phát triển và hoàn thành đường lối trị nước : hành pháp – chấp thuật – thị thế, viết thành sách 55 thiên, gọi là “Hàn Phi Tử” Học thuyết “Pháp Trị” của ông cũng được bày ra rất cụ thể trong đó, và trở thành học thuyết chính trị quan trọng nhất của chính trị học Trung Hoa

2 Nội dung thuyết Pháp Trị

Trên cơ sở các luận điểm triết học về bản thể luận, về con người, Hàn Phi đã đề ra học thuyết “Pháp trị” để nhấn mạnh sự cần thiết của việc dùng pháp luật cai trị xã hội Hàn Phi cho rằng muốn thu phục được thiên hạ, điều quan trọng nhất là cần có sức mạnh đủ để áp đảo về kinh tế lẫn quân sự, chứ không phải cổ động “nhân – nghĩa – lễ - trí – tín…” Một vị vua muốn có sức mạnh để tập trung mọi quyền lực vào tay mình thì vị vua đó phải dùng pháp trị Trong pháp trị có 3 yếu tố chính là : Thế, Thuật và Pháp Trong đó, Thế là công cụ, là phương tiện tạo nên sức mạnh; Thuật là phương pháp, cách thức để thực hiện các nội dung trong chính sách cai trị; Pháp là sự quy định luật lệ được viết thành một văn bản quốc gia Cả ba yếu tố trên đều là công cụ cai trị của các bậc đế vương

2.1 Yếu tố “Thế” trong Pháp trị

Hàn Phi cho rằng vua phải có thế, phải biết dựa vào thế của mình mà ra lệnh, buôc dân quan phải nghiêm chỉnh chấp hành “Thế” ở đây không liên quan đến các giá trị đạo đức hay tài trí của con người mà “Thế” ở đây nghĩa là là sự cưỡng chế của

quyền lực tối cao “Nho giáo đặt tài đức lên trên địa vị và uy quyền, phải có tài

đức đến một mức nào đó mới xứng đáng với địa vị để tránh làm hại dân Ngược lại, Hàn Phi đặt địa vị, quyền thế lên trên tài đức, miễn là tài đức trung bình mà có quyền thế trị nước được rồi.” 1

Trong yếu tố “Thế”, Hàn Phi chủ trương :

+ Tất cả quyền hành, bao gồm cả lập pháp, hành pháp hay tư pháp đều được tập trung vào vua

+ Mọi người phải tôn kính, tuân theo mọi mệnh lệnh của vua, tuy nhiên nếu vua muốn nhường ngôi cho thì không được nhận

+ Tất cả quyền thưởng phạt đều nằm trong tay vua Chính sách thưởng phạt là phương tiện cơ bản nhất để nhà vua có thể cai trị dân, từ đó mới có thể giữ được

“Thế” của mình

Bên cạnh đó, Hàn Phi cũng cho rằng cách thưởng phạt là nguyên nhân dẫn đến sự thịnh trị hay loạn lạc của một quốc gia Dưới đây là một số nguyên tắc thưởng phạt của ông :

+ Thưởng thì phải “tín”, phạt thì phải “tất” Một khi đã thưởng, thì phải thưởng

hậu hĩnh, cũng như đã phạt thì phải phạt thật nặng Vì Hàn Phi cho rằng, bản chất con người hành động vì lợi ích của bản thân và hình phạt nặng để cho dân thấy phạt nặng mà tránh, không phạm tội đó nữa Ngoài ra, thưởng phạt phải theo đúng phép nước, phải công bằng, có sự rõ ràng giữa chuyện công và chuyện tư; không phân

1 [1,tr.70]

biêt giai cấp quý tộc hay dân thường, làm tốt sẽ được trọng thưởng, làm sai thì sẽ phải chịu phạt

+ Vua phải nắm hết quyền thưởng phạt Như đã đề cập ở trên, chính sách thưởng

phạt là phương tiện cơ bản nhất để nhà vua có thể cai trị dân, từ đó mới có thể giữ được “Thế” của mình Nếu vua bỏ một trong hai quyền đó sẽ dễ bị bề tôi chế ngự 2.2 Yếu tố “Pháp” trong Pháp trị

Trong tư tưởng Trung Hoa cổ đại thì “Pháp” là phạm trù triết học được hiểu theo hai nghĩa, nếu hiểu theo nghĩa rộng thì “Pháp” là thể chế quốc gia, là chế độ chính trị của một đất nước, còn hiểu theo nghĩa hẹp thì “Pháp” là những điều luật hay luật

lệ mang tính nguyên tắc và khuôn mẫu, kế thừa và phát triển lý luận pháp trị của những pháp gia đời trước Hàn Phi so sánh pháp luật với dây mực, cái quy, cái củ… là những đồ vật dùng để làm tiêu chuẩn để có thể phân biệt phải trái, đúng sai Pháp luật là điều kiện để điều khiển hảnh vi của mỗi con người trong xã hội, tuy

nhiên “Pháp không tách rời khỏi Thế và Thuật mà cùng tạo nên một cái kiềng ba

chân.” 2 Hàn Phi cho rằng vua có quyền lập pháp nhưng phải theo những nguyên

tắc sau :

+ Pháp luật phải kịp thời Phải thay đổi pháp luật sao cho phù hợp với từng thời,

thời sau không thể dùng chung một bộ luật với thời trước

+ Pháp luật phải soạn thảo sao cho dân dễ biết, dễ thi hành

+ Pháp luật phải công bằng, bênh vực kẻ yếu, thiểu số Chủ trương của Pháp gia là

tất cả mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, không bàn đến giai cấp hay các mối quan hệ

2 [1-tr.72]

+ Pháp luật phải có tính chất phổ biến Sau khi soạn thảo phải công khai pháp luật

và truyền đạt với tất cả mọi người, tránh trường hợp người dân viện cớ là không rõ luật pháp mà phạm tội Hàn Phi cũng yêu cầu các quan muốn dạy dân thì phải biết dùng đến luật pháp, và cũng chính các quan là người truyền bá luật pháp tới dân 2.3 Yếu tố “Thuật” trong Pháp trị

Nếu các nhà Nho nói nhiều đến chuyện tâm và đức của giai cấp thống trị thì các Pháp gia lại nhấn mạnh đến kỹ thuật để cai trị Công việc của một vị vua rất nhiều nên vua phải biết giao việc cai trị người dân cho các quan, còn bản thân vua cai trị trực tiếp các quan lại Chữ “Thuật” ở đây có hai nghĩa, một là kỹ thuật và hai là tâm thuật Kỹ thuật là những cách thức, những biện pháp để tuyển chọn, sử dụng và kiểm tra khả năng của các quan Tâm thuật là những mưu mô, thủ đoạn được dùng

để chế ngực quần thần, không để cho họ biết được tất cả những suy nghĩ, những tình cảm chân thực nhất của mình

Trong kỹ thuật bao gồm 2 nội dung chính như sau :

+ Trừ gian

Trừ gian là những thuật để loại bỏ tất cả bọn gian thần Quan niệm của Hàn Phi về

bản chất của con người là ham lợi, tất cả hành động đều là vì lợi ích của bản thân Vậy nên địa vị cũng như là quyền lực tối cao của nhà vua luôn là mục tiêu để lợi dụng, để giành giật của nhiều người Cũng theo Hàn Phi, có tất cả tám loại gian thần và được chia làm hai hạng người là kẻ thân thích của nhà vua và tất cả các quan lại trong triều Cả hai hạng người đều đánh vào mặt tình cảm, vào những dục vọng và cả những yếu điểm của nhà vua để có thể tự do hành động ngang ngược,

họ còn ngầm ngăn cản, hãm hại nhưng bề tôi một lòng trung thành với vua

Các bề tôi trung thành với nhà vua có lòng muốn giết gian thần nhưng nếu nhà vua lại muốn che chở cho chúng, thành ra nhưng kẻ gian thần càng được nước lấn tới,

mặc sức tung hoành bóc lột của dân, chia bè kéo cánh để che mắt nhà vua để dễ dàng hành động Hàn Phi đưa ra nhiều thuật ngữ, đầu tiên là “cáo gian” – nhận biết được ai là kẻ gian thần trong nhiều Ví dụ, khi có một sự việc xảy ra trong triều, nhà vua nên xem xét đằng sau sự việc đó, ai mới là kẻ được lợi nhiều nhất

Hàn Phi cũng chia những người ham tự lợi mà có địa vị cao ra làm từng loại khác nhau để dễ xử lý Trong trường hợp nếu là người hiền, có thể bắt gia quyến của họ làm con tin Nếu là kẻ tham lam thì có thể dùng tiền của để mua chuộc, tránh trường hợp họ tạo phản Còn nếu trong trường hợp những kẻ gian tà thì phải dùng những hình phạt thật nặng, để cho họ sợ, biết đường mà lui, cũng như là cảnh cáo, răn đe các quan lại trong triều, quan ở các địa phương nhỏ lẻ và những quý tộc Trong trường hợp những gian thần không biết điều, không sợ những hình phạt nặng, nhà vua nên loại trừ họ Nếu vua không muốn tổn thương đến danh tiếng của mình thì có thể đầu độc hoặc liên kết, mượn tay kẻ thù của họ để loại trừ Nói chung, cách đơn giản nhưng hiệu quả nhất là không dùng những người không nên dùng để đỡ tốn công sức và thời gian đề phòng họ

+ Dùng người

Theo Pháp gia, nguyên tắc cơ bản của thuật dùng người là muốn đánh giá con người hay sự vật thì phải xem xét những việc đã làm và tên gọi của công việc của

phù hợp hay không Trong Thiên Nạn Nhi, Hàn Phi đã viết :“ Dùng quy tắc hình

danh hợp nhau mà thu phục bề tôi thì không nghe được lời giới thiệu của người khác mà phải đích danh xét xem người mình muốn dùng có xứng đáng không vì người giới thiệu có thể vì tình riêng, vì tư lợi, vì muốn kéo bè đảng mà đề cử hạng bất tài, vô đức Mà trong đời, kẻ có tài chưa nhất định có tài, cho nên việc bổ nhiệm người, nếu không có thuật thì sẽ bạ.” Theo lời của Hàn Phi, “hình” là những

việc một người đã làm, “danh” nghĩa là tên gọi của công việc Ông nhấn mạnh việc dùng người phải thật cẩn trọng Muốn dùng người phải có nghe bề tôi nói, phải

đích thân khảo sát nhiều khía cạnh để xem lòng dạ của bề tôi, xem lời nói của bề tôi

có đúng thực không, sau cùng là giao chức để kiểm tra năng lực thực tế của họ Mỗi việc đều có những kỹ thuật tỉ mỉ nhằm hướng tới mục đích đạt được hiệu quả quản lý cao Trong việc giao chức vụ, phải bắt đầu từ cấp nhỏ nhất rồi từ từ thăng hạng theo năng lực, không vượt chức, nếu không sẽ rất dễ loạn Không có trường hợp kiêm nhiệm chức vụ, tất cả mọi việc đều phải được phân công rõ ràng, mỗi người một chức vụ để họ hoàn toàn chịu trách nhiệm về chức vụ đó Khi giao việc cho cá nhận nào đó, không can dự hay theo dõi cách thức làm việc của họ,chỉ kiểm tra kết quả cuối cùng

Bên cạnh những thuật trừ gian hay thuật dùng người của kỹ thuật, còn có thuật vô

vi của tâm thuật Trong Nho đạo, Khổng Tử cho rằng “vô vi” là khi nhà vua có tài

có đức, biết làm gương thì dân sẽ tự giác noi theo, Lão Tử lại cho rằng “vô vi” là mong các vua chúa để cho dân sống tự do, được sống với bản chất tự nhiên của mình Hàn Phi đã kế thừa tư tưởng của Nho đạo và biến nó thành thuật cai trị của nhà vua dành cho quan lại “Vô vi” theo quan niệm của Hàn Phi giữ nguyên sự điều hành, nhưng chỉ tập trung vào quan lại – đối tượng gần sát với vua nhất, chứ không dùng để trị dân Ngoài ra, còn phải bắt quan lại làm việc hết khả năng của mình, nhưng vua chỉ cần thưởng phạt công bằng và phải nghiêm khắc chứ không cần chỉ điểm từng công việc cụ thể

3 Ý nghĩa của thuyết Pháp trị

Học thuyết của Hàn Phi được trình bày trên cơ sở tổng kết ba khuynh hướng tư tưởng của Pháp trị, được xây dựng bằng dữ liệu lịch sử của Nho giáo, trở thành một

hệ thống tư tưởng chặt chẽ, có nội dung phong phú và sức hút lớn Ông đã góp phần làm học thuyết quản lý Pháp trị hoàn chỉnh hơn và lên một tầm cao mới Đồng thời vượt qua tư tưởng của các đại biểu pháp gia và của các nhà tư tưởng thuộc các trường phái khác Pháp trị trở thành hệ thống tư tưởng của chế độ phong

kiến Trung Hoa hàng nghìn năm và lúc đó đã trở thành giải pháp thiết thực và phù hợp nhất của Trung Hoa cổ đại

Để quản lý được xã hội và đưa các chính sách vào cuộc sống, các nhà nước đều sử dụng pháp luật như một công cụ hữu dũng Học thuyết Pháp trị có ý nghĩa khách quan bởi nó có thể chỉ ra phương pháp giúp bộ máy nhà nước vận hành một cách thuận lợi, trong điều kiện xã hội còn tồn tại giai cấp thì bất cứ quốc gia nào cũng phải dùng đến Pháp trị Sự tồn tại của nhà nước cùng với Pháp trị là tất yếu Không

có Pháp trị thì mọi quan hệ xã hội sẽ không duy trì được trật tự, kỷ cương Lịch sử

đã cho thấy, trong thời gian đầu mỗi khi một triểu đại mới được lập nên, để nhanh chóng thiết lập được trật tự xã hội, pháp luật thường được xem như công cụ hàng đầu Quan điểm trị nước bằng luật pháp của Pháp trị là đúng đắn vì nó đã phù hợp với thực tế lịch sử và các Pháp gia, đặc biệt là Hàn Phi đã cung cấp cho giai cấp thống trị một phương pháp cai trị hiệu quả

Pháp luật là cái bảo đảm cho sự bình yên của quốc gia: tình trạng vô chính phủ sẽ đem lại biết bao tai họa, đưa một quốc gia tới chỗ diệt vong Chỉ có pháp luật mới thiết lập được trật tự và tạo nên sự thống nhất Sau Hàn Phi hơn 2000 năm, chủ nghĩa thực chứng pháp lý phương Tây đã khẳng định giá trị nền tảng của nó khi cho rằng, nếu pháp luật được xác định bởi sự tồn tại của nhà nước và nhà nước được xác định bởi sự tồn tại của một trật tự pháp định thì mọi nhà nước đều phải được điều hành theo chế độ pháp trị, bất luận nội dung thực chất của chuẩn mực pháp lý ra sao Điều đó cho thấy, nhận thức của Hàn Phi Tử về quản lý xã hội là phù hợp với yêu cầu khách quan của cuộc sống và xu hướng tiến bộ, văn minh của lịch sử Tư duy của ông đã vượt xa những người cùng thời và để lại cho chúng ta nhiều suy nghĩ về vai trò, giá trị của pháp luật trong đời sống hôm nay