TIỂU LUẬN quan hệ dòng họ và vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại

Trong chiến lược phát triển xã hội, dòng họ được coi là một trong những vấn đề cần được quan tâm. Đó là một môi trường có ảnh hưởng và tác động trực tiếp hàng ngày, hàng giờ đến sự phát triển của cá nhân và xã hội. Thực tế cho thấy, trong quá trình chuyển từ xã hội cổ truyền sang xã hội hiện đại, sự biến đổi của dòng họ đã diễn ra một cách sâu sắc, đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là trong quá trình đô thị hóa. Nhiều quốc gia đã phải đối diện với không ít vấn đề liên quan tới dòng họ như nghèo đói, sự bùng nổ dân số, mâu thuẫn thế hệ, lệch lạc trong mô hình dòng họ... Nghiên cứu các vấn đề này, làm rõ vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại và tiếp nối với truyền thống đang được nhiều quốc gia chú ý.

KHOA …



TIỂU LUẬN

Chủ đề: QUAN HỆ DÒNG HỌ VÀ VAI TRÒ CỦA DÒNG HỌ

TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI HIỆN ĐẠI

Họ tên học viên:……….

Lớp:……….,

Vị trí công tác:………

Đơn vị công tác:………

Hà Nội – 2020

MỤC LỤC

Trang

3 Vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại 5

MỞ ĐẦU

Trong chiến lược phát triển xã hội, dòng họ được coi là một trong những vấn đề cần được quan tâm Đó là một môi trường có ảnh hưởng và tác động trực tiếp hàng ngày, hàng giờ đến sự phát triển của cá nhân và xã hội Thực tế cho thấy, trong quá trình chuyển từ xã hội cổ truyền sang xã hội hiện đại, sự biến đổi của dòng họ đã diễn ra một cách sâu sắc, đồng thời cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt là trong quá trình đô thị hóa Nhiều quốc gia đã phải đối diện với không ít vấn đề liên quan tới dòng họ như nghèo đói, sự bùng nổ dân

số, mâu thuẫn thế hệ, lệch lạc trong mô hình dòng họ Nghiên cứu các vấn đề này, làm rõ vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại và tiếp nối với truyền thống đang được nhiều quốc gia chú ý

Ở Việt Nam hiện nay, trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập thế giới, dòng họ đang chứa đựng nhiều quan hệ đa dạng, phức tạp và có nhiều biến đổi Bối cảnh quá trình phát triển đã làm cho dòng họ thay đổi nhanh chóng và đối diện với nhiều thách thức mới để thích nghi, tồn tại

và phát triển Thực tế cho thấy, không ít dòng họ không thích ứng được hoặc không thích ứng kịp với hoàn cảnh mới đã rơi vào khủng hoảng, thậm chí đổ vỡ các mối quan hệ Trước thực tế ấy, việc định hướng đúng sự tác động của xã hội tới dòng họ; nhận diện, khẳng vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện

đại là một đòi hỏi cấp bách Đó là lý do mà em chọn đề tài “Quan hệ dòng họ

và vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại” làm đề tài tiểu luận.

NỘI DUNG

1 Những nét chung về dòng họ

Dòng họ là toàn thể những người cùng huyết thống với nhau Mỗi dòng

họ thường bắt nguồn từ một thủy tổ - thường là người có công “khai sơn phá thạch”, khởi đầu cho dòng họ tại một địa vực nhất định, mặc dù khái niệm “vị thủy tổ” có thể chỉ mang ý nghĩa hết sức tương đối Theo thời gian, dòng họ có thể sinh sôi nảy nở, bao gồm nhiều chi ngành, thế hệ nối tiếp thế hệ

Nhưng dòng họ không chỉ bao gồm những người thuộc thế hệ trước mà

cả người cùng thế hệ và cùng thời với nhau, bắt nguồn từ vị thủy tổ chung Đặc điểm chung nhất của các dòng họ người Việt ở đồng bằng song Hồng là chế độ phụ hệ, nghĩa là quan hệ dòng họ được tính theo người cha

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là người mẹ không được xét đến trong khi tính quan hệ họ hàng Ngoài họ nội, mỗi người còn có và duy trì quan hệ nhất định với họ ngoại Nói cách khác, họ hàng không chỉ bao gồm những người cùng huyết thống, mà cả người có quan hệ thân tộc với nhau thông qua hôn nhân

Do đặc trưng sản xuất nông nghiệp, địa lý khí hậu và cả hệ sinh thái khắc nghiệt, muốn trồng cây lúa người tiểu nông phải trị thuỷ và tạo sinh thái cho cây lúa nước Để phục vụ mục đích này, người nông dân phải liên kết lại Sự liên kết đầu tiên trong làng là dòng họ - dòng họ là toàn thể những người cùng huyết thống với nhau Mỗi dòng họ thường bắt nguồn từ một “vị thuỷ tổ” - thường là người có công “khai sơn phá trạch”, khởi đầu cho dòng họ tại một địa vực nhất định (mặc dù khái niệm “thuỷ tổ” có thể mang ý nghĩa hết sức tương đối) Theo thời gian, dòng họ có thể sinh sôi nảy nở, bao gồm nhiều chi ngành, thế hệ nối

tiếp thế hệ Ở làng xã Việt Nam, quan hệ dòng họ khá chặt chẽ Trải qua hàng

nghìn năm đến những thế kỉ gần đây, dòng họ ngày càng thắt chặt hơn, nó gắn

bó các gia đình tiểu nông thành từng khối Quá trình hình thành của làng quê Việt Nam từ khởi đầu cho đến ngày nay là “sự chuyển đổi và phát triển từ liên kết hộ gia đình, tiến lên liên kết họ hàng và các dòng họ với nhau” [1, tr.118]

Sự cố kết dòng họ đã hỗ trợ đắc lực cho kinh tế tiểu nông, giúp nền kinh tế ấy khắc phục được những trở ngại, khó khăn trong sản xuất và sinh hoạt

Có thể thấy những hiện tượng liên kết dòng họ rất phong phú, đa dạng

Đó là hiện tượng đặt ruộng họ, lập gia phả, xây dựng nhà thờ họ…Có lẽ không sai khi nói rằng tín ngưỡng thờ tổ tiên - tín ngưỡng đặc trưng của người Việt là một trong những yếu tố quan trọng góp phần không nhỏ trong việc thắt chặt các quan hệ họ hàng Con người không phải bỗng dưng được sinh ra, mà phải có gia đình, gia tộc, cảm nhận được bổn phận thiêng liêng của mình với cộng đồng dòng họ Đối với người Việt, tín ngưỡng tổ tiên thật sâu sắc, tín ngưỡng tổ tiên

và dòng họ liên quan chặt chẽ với nhau và liên quan đến vấn đề tâm linh Không mấy ai không nghĩ đến phúc đức mà gia đình, gia tộc để lại cho con cháu, hay

sự linh thiêng của ngôi mộ tổ

Từ xa xưa, tổ chức cư trú của nhiều làng đã theo dòng họ, nhất là từ Nghệ

An - Hà Tĩnh đến đồng bằng Bắc Bộ, những địa danh làng được đặt theo tên họ

có khá nhiều Có thể nói, quan hệ tông tộc được ra đời và củng cố là do cơ chế phong kiến; đồng thời nó được duy trì cũng là để phục vụ cho chế độ phong kiến Theo dòng diễn biến của lịch sử, sự cố kết và củng cố dòng họ ngày càng chặt chẽ hơn, nhất là vào thế kỉ XVIII-XIX Hiện tượng làm tộc phả, tộc ước, diễn ca tộc phả với những qui định chặt chẽ về cách đối xử, về cúng tế tổ tiên, hôn nhân gia đình, đặc biệt là mối liên kết họ hàng sao cho thuận hoà trên dưới được qui định khá rõ ràng, chặt chẽ và đầy đủ Rất nhiều dòng họ, có diễn ca gia phả như họ Hồ ở làng Quỳnh Đôi (Nghệ An) hay họ Nguyễn ở làng Xuân Cầu (Hải Hưng)… [2, tr.278]

Dòng họ trong quan hệ của người Việt Nam một phần có nguồn gốc trực tiếp từ thị tộc nguyên thuỷ, phần khác được sản sinh ra do cơ chế xã hội phong kiến và được chính cơ chế đó duy trì Nhà nước phong kiến dựa vào và lợi dụng dòng họ để thống trị, làm chỗ dựa cho vương quyền Chính sự kết hợp giữa vương quyền và dòng họ đã tạo ra những làng nổi tiếng với những dòng họ nổi tiếng Ở nhiều làng, uy tín các họ cũng làm nên những tiếng tăm vinh dự cho

làng Thông thường, các dòng họ đã có truyền thống thì không chỉ nổi lên nhất thời, mà được tiếp nối từ đời này sang đời khác Phải thừa nhận rằng, chính chế

độ phong kiến đã làm cho các dòng họ thăng hoa - ngoại trừ dòng họ nhà vua, còn các dòng họ khác trở nên có tên tuổi, có thế lực chính là nhờ tác động của chế độ phong kiến Những quyền lợi và vinh dự do chế độ đem lại đã thôi thúc, khuyến khích các dòng họ phát triển và phát huy truyền thống của mình

Ở Việt Nam dòng họ có quan hệ chặt chẽ đến vận mệnh của đất nước Lịch sử Việt Nam trước đây thường chép theo triều đại, tức là chép theo dòng

họ Sự suy thịnh của các dòng họ đã viết cho Việt Nam những trang sử bi hùng

Từ họ Khúc cho đến họ Nguyễn, vận mệnh đất nước phần nào tuỳ thuộc vào các dòng họ Dòng họ cũng là một thành tố xây dựng nên văn hoá làng Từng dòng

họ một, dù lớn hay nhỏ, đều làm cho diện mạo văn hoá làng trở nên sinh động

và phong phú

2 Quan hệ dòng họ

Từ thời xa xưa, các mối quan hệ của các gia đình Việt Nam với bà con họ hàng vẫn còn bảo lưu cho đến tận ngày nay bao gồm nhiều mối liên hệ qua lại với hai phía họ hàng nội ngoại

Ở bất kỳ một quốc gia nào dòng họ đều có những mối liên quan và có những ảnh hưởng nhất định đến các gia đình thuộc các dòng họ đó, nhất là đối với những quốc gia phương Đông theo đạo Khổng Mối quan hệ qua lại giữa gia đình và dòng họ cũng còn tuỳ thuộc vào trình độ phát triển xã hội cụ thể của mỗi quốc gia

Mỗi người Việt Nam đều thuộc về một dòng họ nhất định, như mọi người đều biết, là gia đình lớn, bao gồm trong đó nhiều cặp vợ chồng và những con cái của họ chưa đến tuổi trưởng thành và những bà con họ hàng anh em của người chồng: bố mẹ chồng, anh em trai chưa vợ và chị em gái chưa chồng Cùng với các gia đình của mình, mỗi người cũng thuộc về một tổ chức họ hàng rộng lớn hơn được gọi là dòng họ, là tập hợp của nhiều gia đình lớn, có cùng chung một một mối quan hệ nhất định bên vợ hoặc chồng, hay nói theo cách khác, có

chung một ông tổ tính theo dòng cha, mà họ của ông ta được truyền cho những người đứng đầu các gia đình lớn

Năm hết, tết đến cũng như những ngày lễ khác các gia đình nhánh phải mang một số quà đến mừng gia đình gốc Địa vị các gia đình nhánh phụ thuộc vào điều là gia đình đó được hình thành tách khỏi gia đình gốc trước hoặc sau sẽ đứng ở bậc thang đẳng cấp cao hơn hoặc thấp hơn và dĩ nhiên có nhiều quyền lực không như nhau trong các công việc chung của dòng họ cũng như thực hiện các nghĩa vụ của dòng họ đối với làng xóm

Ngày nay, hệ thống các mối quan hệ họ hàng đã thay đổi Hầu hết các dòng họ không tan rã nhưng có kết cấu lỏng lẻo hơn Lối sống gia đình của người Việt Nam về mặt cơ cấu từ gia đình mở rộng chuyển sang lấy gia đình hạt nhân, gia đình nhỏ làm nền tảng Không những thế, trong ý thức của mọi người, trong các mối quan hệ qua lại ở chừng mực nào đó, vẫn còn bảo lưu những dấu

ấn trước đây về các mối quan hệ họ hàng với các tập hợp những chuẩn mực đạo đức, cung cách ứng xử và các nghĩa vụ

3 Vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại

Có thể nhận định rằng một thời gian dài, có ít nhiều tư tưởng nhận thức chưa đầy đủ về nó vấn đề dòng họ Nhiều người đơn giản nghĩ rằng gia tộc và chế độ gia trưởng là nét đặc trưng của chế độ phong kiến, đã thủ tiêu chế độ phong kiến thì phải thủ tiêu chế độ gia trưởng, trong trường hợp này đó là dòng

họ Tuy nhiên từ khi tiến hành đổi mới đất nước đến nay, xu hướng trở về cội nguồn, phục hưng các sinh hoạt dòng họ diễn ra sôi nổi Thể hiện rõ nhất của xu hướng này trước hết là việc chấn chỉnh lại nghi lễ thờ cúng tổ tiên mà trước đây

có phần sao nhãng Cùng với việc chấn chỉnh nghi lễ thờ cúng tổ tiên là việc sửa chữa, trùng tu, xây mới nhà thờ, mồ mả tổ tiên, đề nghị nhà nước công nhận di tích lịch sử văn hóa quốc gia cho các nhà thờ các vị có công với nước, tiếp đến

là việc dịch ra tiếng Việt, sưu tầm viết lại các gia phả, truy tìm gốc tích tổ tiên ở các nơi Rồi lập quỹ khuyến học khuyến tài, viết lại tộc ước để chấn chỉnh gia phong, viết lịch sử dòng họ và in sách về dòng họ, lập ban cán sự dòng họ để

giáo dục con cháu truyền thống dòng họ… Những hoạt động này đang trở thành nhu cầu thực sự của cuộc sống hôm nay trong các cộng đồng làng xã Có thể nói rằng, có ba nguyên nhân chính tạo nên sự phục hưng dòng họ:

Thứ nhất, là sự khẳng định vai trò kinh tế của hộ gia đình trong xã hội

nông thôn Sự khẳng định vai trò của hộ gia đình là cơ sở quan trọng cho sự phục hưng dòng họ bởi vì hộ gia đình nông dân khó có thể tồn tại độc lập nếu như thiếu đi cơ cấu và quan hệ dòng họ, làng xã

Thứ hai, Trong xu thế vận động của đổi mới, của sự phát triển kinh tế

nhiều thành phần, cần một thế tĩnh để cân bằng và tạo ra sự điều hòa trong mỗi con người Trước những thay đổi, biến động của đời sống xã hội, mỗi người cảm thấy cần có chỗ dựa tinh thần để ổn định đời sống Như vậy, dòng họ còn là

cơ sở của tình máu mủ ruột rà của đạo thờ cúng tổ tiên, với các phong tục và nghi lễ mang đậm màu sắc tâm linh, đã trở thành chỗ dựa tinh thần, đã củng cố nghị lực và niềm tin cho nhiều người trong cuộc sống

Thứ ba, Những chính sách đúng đắn của Nhà nước trong việc phục hưng

các giá trị văn hóa dân tộc đã tạo nên niềm tin, sự phấn khởi trong mỗi người khi phục hồi lại những giá trị văn hóa của dòng họ, của cha ông Bởi vì những giá trị văn hóa cha ông không chỉ mang lại niềm tự hào cho mỗi người mà còn

có ý nghĩa giáo dục sâu sắc lối sống văn hóa

Tuy nhiên về vai trò của dòng họ trong đời sống hiện đại cũng có nhiều ý kiến khác nhau, bên cạnh tích cực có cả tiêu cực Nhiều tư tưởng cho rằng sự phục hưng dòng họ hiện nay kéo theo những tiêu cực thời trước cùng sống lại

Đó là việc nặng về cúng tế cỗ bàn xôi thịt, chú trọng xây nhà thờ mà nhẹ về giáo dục đạo đức tình cảm, nhiều hủ tục trỗi dậy huy động sức dân quá lớn và việc làm cỗ bàn ảnh hưởng đến đời sống, có nơi thu chi không minh bạch gây nghi ngờ, mất đoàn kết nội bộ Tính độc đoán gia trưởng đưa đến sự áp đặt mệnh lệnh, trái với xu hướng dân chủ hóa đang diễn ra ở xã hội chúng ta ngày nay Bên cạnh đó có nhiều quan điểm cho rằng sự phục hưng dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại là cần thiết, có vai trò to lớn trong xậy dựng đời sống văn

hóa mới ở khu dân cư hiện nay Có thể thấy rằng dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại có vai trò rất quan trọng, nó thể hiện trên các khía cạnh sau:

Dòng họ là tế bào, là đơn vị tổ chức đầu tiên của xã hội và góp phần quyết định đến sự tồn tại, phát triển của xã hội Ph.Ăngghen chỉ rõ: “Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử suy đến cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp Nhưng bản thân sự sản xuất đó lại có hai loại Một mặt là sản xuất ra tư liệu sinh hoạt: thực phẩm, quần áo, nhà ở và những công cụ cần thiết để sản xuất ra những thứ đó, mặt khác là sự sản xuất ra bản thân con người, là sự truyền nòi giống Những trật tự xã hội, trong đó những con người của một thời đại lịch sử nhất định và của một nước nhất định đang sống, là do hai loại sản xuất quyết định: một mặt là do trình độ phát triển của lao động và mặt khác là do trình độ phát triển của dòng họ” [1, tr.209] Nhận định đó cho thấy rõ vị trí, vai trò của dòng họ đối với xã hội

Trong hệ thống cơ cấu xã hội có nhiều bộ phận khác nhau như: dân tộc, giai cấp, các giới…, nhiều thiết chế lớn nhỏ như nhà nước, ngành, đoàn thể…, với tính cách là tế bào của xã hội, dòng họ là một tổ chức cơ sở, là cơ cấu và thiết chế xã hội Nhưng cơ cấu, thiết chế dòng họ lại đa dạng và phong phú trong quá trình vận động vừa tuân thủ theo những quy luật và cơ chế chung của

xã hội, vừa theo những quy định và tổ chức riêng mình Có thể ví xã hội như là một cơ thể sống hoàn chỉnh và không ngừng biến đổi được sắp xếp, tổ chức theo nhiều mối quan hệ, trong đó dòng họ được xem là một tế bào, một thiết chế

cơ sở đầu tiên Mỗi một chế độ xã hội, hình thành, vận động và biến đổi trên cơ

sở của một phương thức sản xuất nhất định và có vai trò quy định đối với dòng

họ Nhưng xã hội ấy lại tồn tại thông qua các hình thức kết cấu và quy mô dòng

họ Mỗi dòng họ hạnh phúc, hoà thuận thì cả cộng đồng và xã hội tồn tại vận động một cách êm thấm

Vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại là cầu nối giữa mọi thành viên trong dòng họ và xã hội Nhiều thông tin về xã hội tác động đến con người thông qua dòng họ Các tổ chức xã hội, cơ quan, bạn bè… sẽ có nhận

thức đầy đủ và toàn diện hơn về một người nào đó khi nhận rõ hoàn cảnh dòng

họ của người ấy Nhiều nội dung quản lý xã hội không chỉ thông qua hoạt động của dòng họ để tác động đến con người, nghĩa vụ và quyền lợi của mỗi người được thực hiện với sự hợp tác chung của dòng họ Qua đó, ý thức công dân của

cá nhân được nâng cao và tạo nên sự gắn bó chặt chẽ giữa dòng họ với xã hội

Dòng họ cùng với gia đình là tổ ấm thân yêu đem lại hạnh phúc cho mỗi con người Trong dòng họ, từ thuở lọt lòng cho đến hết cuộc đời, mỗi thành viên được nuôi dưỡng, chăm sóc để trở thành công dân của xã hội Trong dòng

họ, cá nhân được đùm bọc về mặt vật chất và giáo dục về tâm hồn, trẻ thơ có điều kiện chăm sóc và khôn lớn, người già có nơi nương tựa, người lao động được phục hồi sức khoẻ và thoải mái tinh thần… Ở đó, hàng ngày diễn ra các mối quan hệ thiêng liêng, sâu đậm giữa: vợ - chồng, cha - con, anh - em, những người đồng tâm, đồng cảm, nâng đỡ nhau suốt cả cuộc đời Có rất nhiều vấn đề, ngoài môi trường dòng họ, không ở đâu có thể đáp ứng và giải quyết có hiệu quả Sự yên ổn, hạnh phúc mỗi dòng họ là tiền đề quan trọng cho sự hình thành

và phát triển nhân cách, bảo đảm đạt hiệu quả cho các hoạt động lao động của

xã hội Vì vậy, một trong những bất hạnh lớn nhất của mỗi con người là lâm vào cảnh “vô gia cư”, dòng họ lục đục, tan nát hoặc gặp cảnh nghèo đói, khốn cùng… [3, tr.89]

Cho nên, việc xây dựng dòng họ mới đáp ứng được vị trí, vai trò của dòng họ là vấn đề quan trọng trong sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến xây dựng dòng họ và phát huy vai trò của nó trong giai đoạn mới: Rất quan tâm đến dòng họ là đúng, vì nhiều dòng

họ cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì dòng họ càng tốt, dòng họ tốt thì xã hội mới tốt Hạt nhân của xã hội là dòng họ Chính vì muốn xây dựng chủ nghĩa

xã hội mà phải chú ý đến hạt nhân cho tốt

Vai trò của dòng họ trong đời sống xã hội hiện đại với vấn đề ổn định dân

cư Biểu hiện thống nhất của dòng họ về mặt xã hội được thể hiện đậm nét trong

cư trú Từ lâu đời, tâm lý quần tụ theo dòng họ đã trở thành một điểm đáng chú