Trong mỗi một tác phẩm văn học, người nghệ sĩ luôn thể hiện các quan điểm về nghệ thuật, về cuộc sống qua hình tượng thời gian và không gian. Chúng ta rất muốn biết con người đương đại đã sống và suy nghĩ như thế nào. Chúng ta cũng muốn cắt nghĩa những hiện tượng của lịch sử bằng con đường đi vào thế giới tâm hồn của họ thì qua thơ ca có lẽ là cách tương đối hữu hiệu mà ở đó những quan niệm nhân sinh được thể hiện một cách khá rõ nét về thiên nhiên, về con người, về lịch sử … Họ nghĩ về tất cả những điều đó trong sự trôi chảy của thời gian, trong giới hạn của không gian. Thời gian vốn là hình thức tồn tại của thế giới vật chất với ba chiều quá khứ, hiện tại và tương lai. Nhưng khi đề cập đến khái niệm cảm thức thời gian tức là nói đến kiểu thời gian tâm lí thường tồn tại trong tác phẩm nghệ thuật.
Trang 1TIỂU LUẬN
“Những biểu hiện của cảm thức về thời gian hoặc không gian trong bài
thơ “Qua đèo Ngang” của Bà huyện Thanh Quan”
PHẦN MỞ ĐẦU
Trong mỗi một tác phẩm văn học, người nghệ sĩ luôn thể hiện các quan điểm
về nghệ thuật, về cuộc sống qua hình tượng thời gian và không gian Chúng ta rất muốn biết con người đương đại đã sống và suy nghĩ như thế nào Chúng ta cũng muốn cắt nghĩa những hiện tượng của lịch sử bằng con đường đi vào thế giới tâm hồn của họ thì qua thơ ca có lẽ là cách tương đối hữu hiệu mà ở đó những quan niệm nhân sinh được thể hiện một cách khá rõ nét về thiên nhiên, về con người, về lịch sử … Họ nghĩ về tất cả những điều đó trong sự trôi chảy của thời gian, trong giới hạn của không gian Thời gian vốn là hình thức tồn tại của thế giới vật chất với
ba chiều quá khứ, hiện tại và tương lai Nhưng khi đề cập đến khái niệm cảm thức thời gian tức là nói đến kiểu thời gian tâm lí thường tồn tại trong tác phẩm nghệ thuật
Cảm thức là cách con người nhận thức, đánh giá, xem xét một vấn đề nào đấy trong cuộc sống bằng con mắt chủ quan, bằng cảm nhận của chính của chính bản thân Thời gian khách quan khi đi vào tác phẩm nghệ thuật dường như đã không còn là chính nó Người ta có thể thấy thời gian nhanh như thoi đưa, hoặc chậm đến nỗi một ngày như nghìn thu hoặc thời gian không còn là một khái niệm trừu tượng mà có khi tồn tại ở dạng cụ thể như hương vị, như màu sắc, như vật thể hiện hữu Thời gian được cảm nhận không phải bằng các đại lượng vật lý thông thường như giây, phút, giờ, tháng, năm… mà bằng chính cảm xúc mang rất rõ yếu
tố chủ quan của con người
Cảm thức về thời gian là một hiện tượng mang tính phổ quát Thông qua cách con người nhìn nhận, đánh giá về thời gian, ta có thể phần nào đọc được tâm hồn, tính cách của họ, không một ai có thể đứng ngoài bước đi của thời gian, không
Trang 2một ai lại không một đôi lúc thấy cuộc đời hoặc ngắn ngủi hoặc đằng đẵng Việc xem xét và đánh giá cảm thức thời gian của một lớp người nào đấy trong xã hội, ta
có thể đọc ra phần nào chân dung của thời đại ấy Thời gian không còn là một đại lượng trôi đi theo chiều tuyến tính giản đơn nữa Thời gian trong cảm thức của con người như một cơ thể sống với các trạng thái cảm xúc phong phú, phức tạp được
mở rộng các đường biên để sống hết các chiều kích của nó, để đánh dấu những thời khắc đặc biệt trong cuộc sống của mỗi cá nhân hay của cả cộng đồng
Như vậy, con người có thể cảm nhận, đánh giá về mọi vấn đề của cuộc sống, trong đó có thời gian Con người thông qua đó để giãi bày thế giới tâm hồn của mình với những nghĩ suy, những trăn trở Cảm thức thời gian thường in đậm dấu
ấn lên các tác phẩm nghệ thuật Và chính sức mạnh biểu hiện đa dạng, phong phú của ngôn ngữ đã giúp văn học lưu lại dấu ấn về cảm thức thời gian một cách sâu sắc, sinh động hơn hẳn các loại hình nghệ thuật khác Nó không chỉ là một mảnh
vỡ về thời gian được lưu lại bằng hình khối, màu sắc hay âm thanh mà với một dung lượng ngôn từ ít ỏi, nó có thể bao gồm những biến cố lớn lao của cả một đời người hay cả một thời đại
NỘI DUNG
"Qua đèo Ngang" là tác phẩm nổi tiếng nhất của Bà Huyện Thanh Quan Bài thơ được viết khi bà trên đường vào Phú Xuân, đi qua đèo Ngang - một địa danh nổi tiếng ở nước ta với phong cảnh hữu tình Bằng giọng thơ man mác, hồn thơ tinh tế và lối thơ điêu luyện, "Qua đèo Ngang" không chỉ là bức tranh thiên niên đầy màu sắc mà còn bộc lộ tâm trạng cô đơn của tác giả, có chút gì đó nuối tiếc về thời phong kiến huy hoàng đã dần tàn lụi
Cảm thức về thời gian của bài thơ “qua đèo Ngang” hết sức đa dạng và đầy nét tinh tế Mở đầu bài thơ “qua đèo Ngang” là cảnh hoàng hôn, là "bóng xế tà", nữ thi sĩ bước đến mang trong mình những cảm xúc khó tả, say đắm trong không gian rộng lớn sâu thẳm của đèo cao, thời gian mênh mông của trời chiều
Trang 3Bao giờ cũng vậy, trong thi ca trung đại, "bóng xế tà" luôn gợi cho con người một nỗi buồn man mác không tên, mênh mang hơn đất trời, có chút gì đó lưu luyến thời gian của một ngày đã qua
Bước đến đèo Ngang bóng xế tà/ Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Chỉ với câu thơ đầu tiên tác giả đã khái quát lên toàn bộ về hoàn cảnh, không gian, thời gian khi viết bài thơ Cách mở đầu rất tự nhiên, không hề gượng
ép, tưởng như tác giả chỉ thuận chân "bước đến" rồi tức cảnh sinh tình trước khung cảnh đèo Ngang trong buổi chiều hoàng hôn "bóng xế tà" Hình ảnh
"bóng xế tà" lấy ý từ thành ngữ "chiều tà bóng xế" gợi cho ta một nét gì đó buồn man mác, mênh mang, có chút nuối tiếc về một ngày đang sắp qua
Ở đây quan trọng hơn cả là thời khắc được tác giả cảm nhận, thời khắc đó có thể giúp ta thấu hiểu tâm hồn đầy nhạy cảm đã chiêm nghiệm lại chính con người
và cuộc sống của mình, để tìm niềm vui và ý nghĩa cuộc sống ngay trong nỗi buồn Với việc nhân hóa các loại cảnh vật qua động từ "chen" cùng với phép liệt kê hàng loạt cho ta thấy nét sống động trong bức tranh khung cảnh này Cỏ cây cùng với đá núi, lá và hoa đua nhau vươn lên đầy sức sống Những hình ảnh nhỏ bé nhưng sức sống thật mãnh liệt Trong ánh chiều tà lụi tàn mà còn bắt gặp được những hình ảnh này để lại cho ta thật nhiều suy nghĩ
Khi đó thời gian đã vào xế tà tức là trời đã quá buổi chiều và đang chuyển sang tối Đối với một vùng hoang sơ hẻo lánh thì thời điểm chiều tà cũng là thời điểm mọi người đã quay trở về nhà Có lẽ chọn thời điểm như thế tác giả muốn nhấn mạnh cho người đọc cái xơ xác vắng vẻ nơi đây Ở đây, từ thời gian khách quan là một buổi chiều thường thấy của tự nhiên đã đi vào tâm trạng cô đơn hiu vắng hiu quạnh của tác giả, đã nhuốm màu sang cảnh vật khiến cho cảnh vật giờ đây dường như trở nên tang thương hơn bao giờ hết Ta thấy rằng, cảnh vật trong thơ được hiện lên khá là sinh động Có cỏ cây có hoa lá nhưng lại là một cảnh tượng chen chúc nhau để tìm sự sống Cảnh vật ấy hoang sơ hoang dại đến nao
Trang 4lòng Phải chăng sự chật chội của hoa lá phải chen chúc nhau để tồn tại cũng chính là tâm trạng của tác giả đang vô cùng hỗn loạn Tác giả đã sử dụng phép đối và đảo ngữ trong miêu tả đầy ấn tượng Nó làm cho người đọc cảm thấy được sự hoang vắng của đèo ngang lúc chiều tà bóng xế mặc dù nơi đây có cảnh đẹp cỏ cây hoa đá, lá Vì ở đây vắng vẻ quá nên thi sĩ đã phóng tầm mắt ra xa chút nữa như để tìm một hình ảnh nào đó để tâm trạng thi nhân phần nào bớt chút hiu quạnh
Lom khom dưới núi tiều vài chú/ Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Rõ ràng là điểm nhìn đã được nhà thơ thay đổi nhưng tác giả vẫn chỉ cảm thấy sự hiu quạnh càng lớn dần thêm Bởi thế giới con người nơi đây chỉ có vài chú tiểu đang gánh nước hay củi về chùa Đó là một hình ảnh bình thường thế nhưng chữ "lom khom" khiến hình ảnh thơ thêm phần nào đó vắng vẻ buồn tẻ thê lương.Chợ trong thơ bà huyện thanh quan thì lại hoàn toàn khác, chợ vô cùng vắng vẻ không có người bán cũng chẳng người mua chỉ có vài chiếc nhà lác đác bên sông Có lẽ thời gian trong khung cảnh này như dài vô tận Nhà thơ đang đi tìm một lối sống nhưng sự sống đó lại làm cảnh vật thêm éo le buồn bã hơn Sự đối lập của hai câu thơ khiến cho cảnh trên sông càng trở nên thưa thớt xa vắng hơn Các từ đếm càng thấy rõ sự vắng vẻ nơi đây Trong sự hiu quạnh đó bỗng vang lên tiếng kêu của loài chim quốc quốc, chim gia trong cảnh hoàng hôn đang buông xuống:
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc/ Thương nhà mỏi miệng cái gia gia
Nghe tiếng chim rừng mà tác giả thấy nhớ nước, nghe tiếng chim gia gia tác giả thấy nhớ nhà Dường như nỗi lòng ấy đã thấm sâu vào nỗi lòng nhà thơ
da diết không thôi Hai câu thơ trên không có một dấu chỉ gì về thời gian nhưng lại gợi cho ta quay về quá khứ Tiếng kêu của con quốc hay chính là tiếng lòng tác giả "Nhớ nước đau lòng con quốc quốc" là câu thơ bắt nguồn từ điển tích xưa về vua Thục vì mất nước mà hóa thành con cuốc chỉ biết kêu những tiếng
Trang 5đau thường Tiếng cuốc kêu khắc khoải càng làm bóng chiều trở nên dịu vợi Còn tiếng "gia gia" là tiếng kêu tha thiết gợi nỗi "thương nhà" Thương nhà ở đây có lẽ là nỗi nhớ thương đất nước trong quá khứ hào hùng hay cũng là thương cho sự đổi thay, sự lụi tàn của quê hương Bằng việc chiêm nghiệm về quá khứ, những xúc cảm của thi sĩ được bộc lộ một cách trực tiếp
Lữ khách là một nữ nhi nên nhớ nước nhớ nhà nhớ chồng nhớ con là một điều hiển nhiên không hề khó hiểu Từ nhớ nước, thương nhà là nỗi niềm của con chim quốc, chim gia gia do tác giả cảm nhận được hay chính là nghệ thuật
ẩn dụ để nói lên tâm sự từ trong sâu thẳm tâm hồn của nữ sĩ Nghệ thuật chơi chữ quốc quốc gia gia chính là Tổ quốc và gia đình của Bà Huyện Thanh Quan hồi đó Từ thực tại của xã hội khiến cho nhà thơ suy nghĩ về nước non về gia đình
Dừng chân ngắm lại trời non nước/ Một mảnh tình riêng ta với ta
Câu kết bài thơ chúng ta cũng cảm nhận được dường như đây cũng chính
là sự u hoài về quá khứ của tác giả Việc "dừng chân đứng lại" không chỉ đơn thuần là một khoảnh khắc mà còn là một nỗi niềm xúc động đến bồn chồn Một cái nhìn xa xôi mênh mang, tác giả nhìn xa nhìn gần nhìn miên man nhìn trên xuống dưới nhưng nơi nào cũng cảm thấy sự hiu quạnh sự cô đơn và nỗi nhớ nhà càng dâng lên da diết Cảm nhận đất trời cảnh vật để tâm trạng được giải tỏa nhưng cớ sao nhà thơ lại cảm thấy cô đơn thấy chỉ có một mình "một mảnh tình riêng ta với ta" Tác giả đã lấy cái bao la của đất trời để nhằm nói lên cái nhỏ bé
"một mảnh tình riêng" của tác giả cho thấy nỗi cô đơn của người lữ khách trên đường đi qua đèo ngang
Non nước giờ đây hiện hữu trước mắt nhưng thay vì thấy sự hùng vĩ tráng
lệ thì ta lại vẫn buồn vì những chữ "dừng chân đứng lại" Phải chăng cái dừng chân ấy có phải là cái dừng chân, cái dáng đứng bất lực trước thế thời của tác giả Mảnh đất bao la của "quốc gia" mà lòng người thấy cô đơn lạc lõng biết bao,
Trang 6đứng trước cái mênh mông ấy nên bà chỉ cảm thấy " mảnh tình con con" Bởi thế
mà cụm từ đầy sáng tạo "ta với ta" thêm khắc sâu nỗi buồn man mác trĩu nặng lòng người hơn
Cái bao la của đất trời, cái hùng vĩ của núi non, cái mênh mông của sông nước như níu bước chân nữ thi sĩ Nhưng đứng trước không gian bao la của đèo Ngang, tác giả chợt nhận ra nỗi cô đơn trong lòng mình dần lấp đầy tâm hồn, bao trùm lên mọi cảnh vật "một mảnh tình riêng ta với ta" Một mảnh tình riêng, một tâm tư sâu kín, những tâm trong lòng mà chẳng tìm nổi một người để sẻ chia Nỗi buồn cứ vậy lắng vào cảnh vật, tâm trạng kéo dài miên man Chỉ có "ta" và
"ta" giữa mênh mông trời chiều
Bài thơ khép lại, mở ra những suy tư cho người đọc Khiến người ta nhớ
về một thời đại lụi tàn, một nữ thi sĩ bơ vơ Bức tranh cảnh vật và tâm trạng ấy
để lại biết bao cảm xúc trong lòng người đọc Quả là một nỗi buồn khó san sẻ, giãi bày Nó như kết thành hình, thành khối, thành mảnh tình riêng khiến nhà thơ phải thốt lên chua xót : ta với ta Chỉ có ta hiểu tâm sự của ta mà thôi! vì thế nên nỗi cô đơn càng tăng lên gấp bội
Bài thơ Qua đèo Ngang tuy ra đời cách đây gần hai thế kỉ nhưng nó vẫn giữ nguyên giá trị trước thử thách của thời gian Bao người yêu thơ thuộc lòng bài thơ này và khâm phục tài năng của tác giả Thể thơ Đường luật kiểu cách, sang trọng đã trở nên gần gũi, dễ hiểu bởi ngôn ngữ giản dị, trong sáng và những hình ảnh dân dã quen thuộc và đặc biệt hơn hết, việc chọn thời điểm để miêu tả nội dung và tâm trạng đã làm cho bài thơ thật là có hồn, cảm thức về thời gian trong bài thơ chính là sự hòa quyện không tách rời của không gian, thời gian và tâm trạng Đọc bài thơ, chúng ta thêm yêu giang sơn gấm vóc và càng thêm trân trọng những tấm lòng ưu ái non sông đất nước