Đề cương môn văn hoá đô thị Câu 1: Định nghĩa, bản chất, chức năng của đô thị 1. Định nghĩa Theo đại từ điển Tiếng Việt, đô thị có thể hiểu là “nơi đông dân, tập trung buôn bán như thành phố, thị xã.” “Đô thị là nơi tập trung đông đúc dân cư, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, sống và làm việc theo phong cách và lối sống khác với lối sống ở nông thôn. Lối sống đô thị được đặc trưng bởi những đặc điểm: có nhu cầu về tinh thần cao, tiếp thu nền văn minh nhân loại nhanh chóng, có đầu tư cơ sở hạ tầng kinh tế xã hội đầy đủ và thuận tiện”.
Trang 1VĂN HÓA ĐÔ THỊ
Câu 1: Định nghĩa, bản chất, chức năng của đô thị 2
1 Định nghĩa 2
2 Bản chất của đô thị 2
3 Chức năng: 3
4 Vai trò: 3
Câu 3: Các điều kiện hình thành của đô thị VN 3
Câu 4: Phân tích các đặc trưng của VHĐT VNvà liên hệ với 1 đô thị mà anh chị quan tâm 4
* Văn hóa đô thị 4
* Đặc trưng của văn hóa đô thị 4
Câu 5: Khái niệm đô thị hóa, tác động của quá trình ĐTH đến nông thôn 5
2.1 Tác động tích cực 5
2.2 Tác động tiêu cực 6
Câu 6: Trình bày những biến đổi của VH ĐT ở Hà Nội 7
1 Khái niệm biến đổi VHĐT 7
2 Những biến đổi VHĐT hiện nay 8
3 Liên hệ với Thủ đô Hà Nội 8
Câu 7: Phân tích tác động của hiện tượng di cư từ nông thôn ra đô thị và tác động đến VHĐT 9
1 Thế nào là di dân? 10
2 Di dân tác động hai mặt đến đời sống văn hóa đô thị .10
2.2 Tác động tiêu cực 11
3.Một số nhiệm vụ đặt ra 13
Câu 8: Trình bày hiểu biết về lỗi sống đô thị, hệ giá trị chuẩn mực? Mô hình ứng xử của cư dân đô thị hiện nay 14
1 Hệ giá trị chuẩn mực: 14
2 Lối sống đô thị 16
Trang 2Câu 1: Định nghĩa, bản chất, chức năng của đô thị
1 Định nghĩa
Theo đại từ điển Tiếng Việt, đô thị có thể hiểu là “nơi đông dân, tập trung buôn bán như thành phố, thị xã.”
“Đô thị là nơi tập trung đông đúc dân cư, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, sống và làm việc theo phong cách và lối sống khác với lối sống ở nông thôn Lối sống đô thị được đặc trưng bởi những đặc điểm: có nhu cầu về tinh thần cao, tiếp thu nền văn minh nhân loại nhanh chóng, có đầu tư cơ sở hạ tầng kinh tế- xã hội đầy đủ và thuận tiện”
2 Bản chất của đô thị
-Là 1 không gian văn hóa mở
-Đi liền với sự năng động, sáng tạo và có thiên hướng tự do dân chủ
+Tính tôn trọng pháp luật, tính tự do dân chủ của công dân được đề cao
và thực hiện hiệu quả cao hơn vùng nông thôn, chủ yếu tuân theo lề thói Đô thị chính là cội nguồn của nền dân chủ nhân loại
+Tính năng động, sáng tạo là nét nổi trội ở con người đô thị, họ tự do thể hiện quyền cá nhân, bộc lộ cái “tôi”, ít chịu tác động của dư luận, ràng buộc của phong tục, tập quán hơn vùng nông thôn
- Gắn với nền văn minh:
+Đạt tới trình độ Nhà nước về-mặt hành chính
+ Xuất hiện chữ viết
+Gắn với sự phát triển củaKH- KT, ra đời các thành tựu: đúc đồng, luyện kim,
-Xã hội đô thị luôn luôn biến đổi về mọi mặt
+Mật độdân số cao, gia tăng nhanh chóng; không gian sinh hoạt tiết kiệm nên việc sinh hoạt nhà ở, kiến trúc thượng tầng mang tính quy hoạch cao
+Cư dân sống tự do, có những biểu hiện “sành điệu”, nhu cầu hưởng thụ cao hơn so với cư dân nông thôn
-Nền kinh tế đô thị chủ yếu gắn với ngành nghề công- thương nghiệp, dần
Trang 3thoát ly nông nghiệp Mỗi đô thị là 1 trung tâm công thương của 1 địa phương, vùng, miền
-Tính huyết thống, tính cộng đồng trong xã hội lỏng lẻo, quan hệ giữa con người mờ nhạt
3 Chức năng:
Là trung tâm kinh tế - chính trị - thương mại - văn hóa của xã hội, là động lực của tiến bộ xã hội
- Có vai trò thúc đẩy nông thôn phát triển
- Quá trình đô thị hóa, di dân nông thôn vào đô thị là 1 quá trình tiến bộ,
vì nó đưa con người ra khỏi những nơi xa xôi hẻo lánh, đến với xã hội hiện đại, nâng cao trình độ văn hóa, ý thức của con người
VD: Các nền văn minh cổ đại, hiện đại đều mang dấu ấn văn minh, văn hóa đô thị rõ nét (Hy Lạp, La Mã cổ đại, VH thời phục hưng, )
4 Vai trò:
Có vai trò quan trọng đối với sự phát triển KT-XH,với 3 vai tròlớn:
- Đóng vai trò trung tâm của khu vực quốc gia
- Đòn bẩy KTcủa khu vực, quốc gia (thu hút sự đầu tư-của nước ngoài)
- Dần dắt nông thôn đi lên
Câu 3: Các điều kiện hình thành của đô thị VN
1 Là trung tâm tổng hợp hay chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế xã hội trong phạm vi cả nước, một miền lãnh thổ Của 1 tỉnh, 1 huyện hoặc 1 vùng trong tỉnh hay trong huyện
2 Có quy mộ dân số (nội thị) nhỏ nhất là 4.000 người trở lên (vùng núi
có thể ít hon)
1. Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp chiếm 60% trở lên trong tổng số lao động của nội thị, là nơi sản xuất và dịch vụ thương mại hàng hóa phát triển
2. Có cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các công trình công cộng phục vụdân cư
đô thị từngphần, hoặc đồng bộ
3. Mật độ dân cư cao hơn vùng nông thôn và được xác định theo từng loại
đô thị, loại nhỏ nhất có mật độ 6.000 người/km2
Trang 4Câu 4: Phân tích các đặc trưng của VHĐT VNvà liên hệ với 1 đô thị
mà anh chị quan tâm.
* Văn hóa đô thị
- Là khái niệm để chỉ hệ thống các giá trị vật chất và tinh thần mang dấu
ấn bản chất của đô thị
- Nó là phức hợp của nhiều thành phần văn hóa như: VH bác học; dân gian, đại chúng
- Nó vừa thừa kế những giá trị truyền thống tương đối ổn định vừa tiếp nhận và làm biến đổi mạnh mẽ những yếu tố ngoại sinh khiến cho nó luôn luôn mới mẻ
Một số biểu hiện:Tính văn minh, Tính mở, thích xê dịch,Tính kỉ cương và thể chế, Đề cao cá nhân, tính vượt trội
* Đặc trưng của văn hóa đô thị
1 Chủ thể: Khắc họa trình độ học vấn và trình độ dân trí
-Nghề nghiệp: chủ yếu là phi nông nghiệp
-Trình độ học vấn và dân trí cao
2 Giao tiếp ứng xử: Quan hệ ứng xử trong VH đô thị rất đa phương và đa dạng, liên kết chặt chẽ, chất keo kết dính các cá nhân, mang tính chất khép kín
3 Đa dạng hóa VH: là sự phức hợp của VH bác học, VH dân gian và VH đại chúng
-Do tổ chức hành chính của đô thị Việt Nam được sao phỏng theo tổ chức nông thôn, nên văn hóa đô thị là sự trộn lẫn giữa giá trị bản thân nó với giá trị văn hóa nông thôn cổ truyền
-Văn hóa đô thị là một môi trường văn hóa đậm đặc, không thuần nhất Sự
đa tạp thành phần, trình độ, cách thức sống của nhiều đối tượng khiến văn hóa
cá nhân ở đô thị hết sức đa diện
-Mặc dù đề cao văn hóa cá nhân, nhưng trong văn hóa đô thị, văn hóa gia đình và văn hóa cộng đồng vẫn đặc biệt được chú trọng
1. Tính phân hóa rất cao: phân hóa trình độ học vấn, phân hóa trình độ
Trang 5nghề nghiệp, thụ hưởng VH.
2. Lối sống.Lối sống văn hóa đô thị chủ yếu phi nông nghiệp, tác phong công nghiệp,nhanh, hiện đại.Khả năng cơ động về không gian, thời gian, nghề nghiệp, văn hóa, xã hội cao
Câu 5: Khái niệm đô thị hóa, tác động của quá trình ĐTH đến nông thôn
*Khái niệm đô thị hóa:
Đô thị hóa là sự chuyển đổi về mật độ dân số trên 1 km2, cơ sở hạ tầng (tiện ích XH), cơ cấu lao động (>70% phi nông nghiệp), văn hóa - lối sống
*Tác động của quá trình đô thị hóa đến nông thôn:
2.1 Tác động tích cực
Thứ nhất, giải quyết việc làm cho lao động dư thừa và xóa đói giảm nghèo ở nông thôn.
Trong những năm gần đây, do chuyển đổi mục đích sử dụng đất để phát triển các khu đô thị, xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhiều nông dân bị mất đất sản xuất - là tư liệu sản xuất chủ yếu, hậu quả là hàng triệu nông dân bị mất việc làm Do đó, họ phải chuyển đổi sang ngành nghề phi nông nghiệp
Hơn nữa, quá trình đô thị hóa diễn ra với quy mô lớn và tốc độ nhanh, nhiều khu công nghiệp, khu chế xuất được hình thành, lao động tại chỗ không đáp ứng kịp nên các nhà sử dụng lao động có xu hướng tuyển dụng lao động nông thôn Lao động nông thôn ra thành phố làm việc, ngoài khoản chi tiêu dùng tại các thành phố, một phần thu nhập của họ sẽ được chuyển về nông thôn, đây là một trong những nguồn lực góp phần vào việc xóa đói giảm nghèo
Thứ hai, góp phần chuyền dịch cơ cấu lao động ở nông thôn
Đa số người lao động ở nông thôn trước khi di cư làm nghề nông Sau khi
di cư, bản thân người lao động đã có sự thay đổi cơ bản về nghề nghiệp, từ nông nghiệp sang phi nông nghiệp
Đây là một xu hướng tất yếu của quá trình phát triển kinh tế - xã hội, là một trong những giải pháp đẩy mạnh quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn, góp phần cải thiện đời sống, nâng cao thu nhập của các hộ gia đình,
Trang 6ngoài ra người lao động có nhiều cơ hội tiếp cận với các dịch vụ xã hội như y tế giáo dục, thông tin, văn hóa
Thứ ba, góp phần vào sự phát triển hạ tầng kỹ thuật
Thay đổi diên mạo của nông thôn từ yếu kém, thiếu thốn đến đầy đủ, văn minh hơn: Thúc đẩy đầu tư xây dựng các tuyến đường từ liên thôn, liên xã, liên huyện, liên tỉnh nên thuận lợi cho phát triển sản xuất và lưu thông hàng hóa.Phát triển nhanh mạng lưới điện.Cung cấp nguồn nước sạch
Thứ tư, đô thị hoá tạo điều kiện giao lưu và giữ gìn văn hoá các vùng
miền, làm phong phú hơn văn hoá dân tộc, tiếp thu văn hoá hiện đại Dân di cư đến thành phố đồng thời mang văn hoá riêng có của vùng quê của họ, góp vào một văn hoá chung được hưởng thành với lưu giữ ở thành phố
2.2 Tác động tiêu cực
Thứ nhất, thiếu lao động ở nông thôn vào những thời điểm thu hoạch mùa màng
Di dân với mục đích chủ yếu là tìm kiếm việc làm trong quá trình đô thị hóa vừa là xu thế khách quan vừa trở thành phong trào ở nhiều địa phương, để lại nông thôn những người già và trẻ em Theo kết quả của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội, trong số người di cư thì có khoảng 70% là những người trong độ tuổi lao động và xu hướng trẻ hóa ngày càng tăng Hệ quả tất yếu xảy
ra đó là thiếu lao động ở nông thôn vào những thời điểm vụ mùa, tạo nên sự mất cân đối cục bộ, thay đổi trong cấu trúc và phân công lao động gia đình gây ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất nông nghiệp và những hoạt động khác ở nông thôn
Thứ hai, một số vấn đề xã hội phức tạp nảy sinh
Quá trình lao động di cư từ nông thôn ra thành thị bên cạnh tạo điều kiện cho người di cư có cơ hội được tiếp xúc với xã hội đô thị, học hỏi nhiều điều hay, nhiều kiến thức mới thi quá trình di dân cũng làm nảy sinh một số vấn đề xã hội phức tạp do hậu quả của người lao động đưa về nông thôn Những người nhập cư sống xa gia đình thường ít bị ràng buộc nên dễ bị cám dỗ, sa ngã vào các tệ nạn xã hội như: nghiện hút, mại dâm, cờ bạc, lô đề, trộm cướp và các tệ
Trang 7nạn này sẽ theo lao động về nông thôn.
Thứ ba, ảnh hưởng tiêu cực của đô thị hoá đến môi trường sinh thái vùng nông thôn)
Ô nhiễm nước: Quá trình đô thị hóa cùng với việc hình thành nhiều khu công nghiệp dẫn đến lượng nước thải từ các khu công nghiệp này tăng lên.Ngoài
ra dân số tăng dẫn đến nguồn nước thải sinh hoạt cũng tăng, hầu hết được thải xuống sông, hồ Do tình trạng khai thác nước ngầm một cách bừa bãi và nước bẩn ngấm xuống mạch nước ngầm dẫn đến làm ô nhiễm nghiêm trọng nguồn nước ngầm
Ô nhiễm không khí: Đô thị hoá ô nhiễm không khí do khí thải từ các khu công nghiệp, các nhà máy Tại các khu vực đông dân, lượng khí thải từ xe cộ cũng rất nhiều
Rác thải: Tăng nhanh cùng quá trình đô thị hóa
Câu 6: Trình bày những biến đổi của VH ĐT ở Hà Nội
1 Khái niệm biến đổi VHĐT
- KN: Biến đổi VHĐT là sự thay đổi tình trạng VH hiện có so với trước đây
Biến đổi VHĐT hiểu theo 2 nghĩa: Nghĩa rộng: biến đổi văn hóa ở tầm vĩ
mô (biến đổi cả thành phố) Nghĩa hẹp: biến đổi ở tầm vi mô (sự thay đổi trong cách ứng xử)
- Đặc điểm:
+ Khác nhau giữa các vùng, miền trong quốc gia vì phụ thuộc vào điều kiện mỗi nơi
+ Khác nhau về hệ quả, có nhiều hệ quả tác động mạnh đến ĐSXH
+ Biến đổi vừa có tính kế hoạch (Biến đổi Vh gắn liền với quá trình phát triển KT VH XH của ĐT mà nhà nước có thể giám sát quản lý) vừa phi kế hoạch (Những biến đổi bên ngoài không mong muốn, do tác động của các chiều hướng
tự nhiên, thiên tai lũ lụt)
- Những yếu tố tác động: Sự tác động của kinh tế thị trường, Giao lưu hội nhập, Cơ chế chính sách nhà nước, Giáo dục
Trang 82 Những biến đổi VHĐT hiện nay
1- Biến đổi về hệ giá trị chuẩn mực
- Chất lượng nguồn nhân lực của ĐT hiện nay: Đi lên chậm, tụt hậu so với TG: liên quan đến trình độ học vấn, trình độ nghề nghiệp, sức khỏe
- Biến đổi đạo đức, lối sống Việc định hướng giá trị mới (đặc biệt là giới trẻ)
2- Biến đổi về lối sống của người dân ĐT: Mức sống, thu nhập, chất lượng cuộc sống Biến đổi về: nếp sống, lẽ sống, cách sống Biến đổi trong các lĩnh vực hoạt cơ bản: HĐ LĐXH, ứng xử giao tiếp, CTXH, VHGD, vui chơi giải trí…
3- Biến đổi về đời sống văn hóa tinh thần: nhu cầu văn hóa tinh thần, nhu cầu tiêu dùng
3 Liên hệ với Thủ đô Hà Nội
Thủ đô Hà Nội, trung tâm KT CT VH lớn của cả nước, hình thành đô thị
từ rất sớm, văn hóa đô thị Hà Nội đã có từ trước thế kỷ X,VHĐT phát triển mạnh mẽ
Nhìn chung, trong suốt quá trình hình thành phát triển, VHĐT HN định hình được những nếp sống thanh lịch, nổi bật là nét hào hoa, tinh tế, lịch sự, xã giao mà không khó gần, sang trọng mà không cầu kỳ
Dưới tác động của đời sống KT TT, cũng như quá trình giao lưu, hội nhập
VH toàn cầu diễn ra mạnh mẽ, dẫn đến những biến đổi về VHĐT ở HN:
Về mặt tích cực, kinh tế thị trường làm thay đổi thái độ lao động của người
thành thị: tất cả phải vươn ra thị trường, tìm kiếm việc làm, phải có thu nhập, không trông chờ, ỷ lại vào sự bao cấp của nhà nước và sự bố thí của xã hội
Thái độ đối với gia đình, bạn bè, xã hội cũng có sự thay đổi theo hướng hiện đại, đó là sự thông cảm, sẻ chia và tôn trọng tự do cá nhân (sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật)
Vượt qua được tính ích kỷ, tự ti của người nông dân và tiểu thương, vượt qua được các ràng bụộc bởi lễ giáo phong kiến Nhân cách văn hóa người dân
đô thị hình thành theo hướng tích cực nhiều hơn, có nhiều đặc trưng khác với
Trang 9nhân cách văn hoá truyền thống của người Việt Nam Sự khác biệt lớn nhất sẽ là
sự hình thành nhân cách công dân với đặc trưng là khẳng định cái “tôi”, cái cá nhân nhiều hơn và ít bị chi phối bởi cộng đồng
Về mặt tiêu cực, với bản chất là cạnh tranh, kinh tế thị trường làm nảy
sinh và phát triển chủ nghĩa cá nhân vị kỷ, bản năng thấp hèn của con người Nhiều mối quan hệ chỉ được giải quyết thông qua giá trị của đồng tiền, kể cả quan hệ ruột thịt trong một gia đình Không ít trường hợp vì đồng tiền và danh
dự mà chà đạp lên tình nghĩa gia đình, quan hệ thầy trò, đồng chí, đồng nghiệp
Một bộ phận cư dân đô thị có biểu hiện suy thoái về tư tưởng, đạo đức, lối sống, trong đó có cả cán bộ, công chức và thanh niên, học sinh, sinh viên Xuống cấp về lối sống, là biểu hiện của quan niệm “lệch chuẩn”, đối lập với những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta
Tệ sùng bái nước ngoài, sùng ngoại, coi thường những giá trị văn hóa dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng, cá nhân vị kỷ đang gây hại đến thuần phong
mỹ tục của dân tộc
Sự nhập lậu và lưu hành các loại hình văn hoá không lành mạnh, độc hại, vãn hóa đọc không được chú trọng và đề cao; xen lẫn vào đó là các loại hình giải trí, dịch vụ như sách báo, băng đĩa nhiều lúc đã có sự phát triển thái quá vượt ngoài tầm kiểm soát của các cơ quan kiểm duyệt
Ở đô thị Hà Nội, sự phân tầng xã hội, phân hóa giàu-nghèo ở mức độ cao
và rõ nét Sự phân hoá này không chi đơn thuần là sự phân tầng xã hội, mà còn
là sự phân hoá về xuất thân, về địa vị kinh tế- xã hội,trình độ học vấn, chuyên môn, sự phân hoá về lối sống Sự phân hoá này bộc lộ rõ nét qua thời trang, nhà
ở, phương tiện đi lại, phương tiện nghe nhìn, phạm vi giao tiếp, cả cách giao tiếp, ngôn ngữ ứng xử Đặc biệt sự phân hoá này thể hịên rõ và cao nhất ở hiện tượng cư trú tách biệt theo các mô hình sinh thái đô thị Đô thị lớn, thị trường phát triển, sự phân hoá càng sâu sắc, khoảng cách giàu-nghèo, sang-hèn, học vấn cao- thấp, văn minh-lạc hậu càng rõ nét
Câu 7: Phân tích tác động của hiện tượng di cư từ nông thôn ra đô thị
và tác động đến VHĐT
Trang 10Dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa đất nước, di dân nông thôn - thành thị ở Việt Nam những năm gần đây diễn ra mạnh mẽ Quá trìnhnày có những tác động sâu sắc đến sự phát triển kinh tế - xã hội, cũng như đời sống văn hóa: một mặt, tạo ra sự cân bằng về lựclượng lao động giữa thành thị và nông thôn, người lao động có thêm thu nhập để nâng cao mức sống của bản thân và gia đình, có cơ hội để học tập và phát triển; mặt khác, lại gây ra tình trạng thiếu hụt lao động ở nông thôn vào những thời điểm thu hoạch mùa màng, tạo ra sức ép đối với các thành phố lớn
Có nghiên cứu cho rằng, những người di dân gây khó khăn cho công tác quản lý hành chính, tăng sức ép về cung ứng các dịch vụ xã hội cơ bản như vấn
đề học tập, khám chữa bệnh, vui chơi, giải trí Do đó, di dân từ nông thôn ra thành thị bên cạnh những yếu tố tích cực cũng đã tạo nên sức ép đối với các thành phố lớn trong vấn đề phát triển bền vững
1 Thế nào là di dân?
Di dân là hiện tượng nhân khẩu học chịu tác động tổng hòa của nhiều yếu
tố khác nhau như tự nhiên, xã hội, kinh tế, chính trị, tôn giáo, tâm lý
Theo nghĩa rộng; di dân có thể được hiểu là sự di chuyển bất kỳ của con người trong không gian Di dân đồng nghĩa với khái niệm “sự vận động của dân cư” hay là toàn bộ sự di chuyển của con người ưong không gian
Theo nghĩa hẹp “di dân là sự di chuyển của con người từ một đơn vị lãnh thổ này đến một đơn vị lãnh thổ khác mang đặc trưng thây đổi nơi cư trú theo những chuẩn mực về không gian và thời gian nhất định”
Xu hướng chủ yếu của di dân ở Việt Nam là từ nông thôn ra thành thị, để học tập, sinh sống, tìm cơ hội việc làm, tăng thu nhập, cải thiện cuộc sống
2 Di dân tác động hai mặt đến đời sống văn hóa đô thị
Tác động của di dân được xem xét ởnhiều góc độ khác nhau, từ góc độ bản thân người di cư và gia đình của họ,ở nơi đi cũng như cộng đồng xã hội nơi đến cả về mặt tích cực lẫn tiêu cực
2.1 Tác động tích cực
Thứ nhất, lực lượng lao động thành thị được bổsung và trẻ hóa