Vấn đề dạy học văn bản thông tin trong chương trình ngữ văn bậc trung học

Phạm vi nghiên cứu Luận văn không chỉ nghiên cứu phương pháp - biện pháp dạy học một mảng văn bản đặc thù đã có mặt trong chương trình Ngữ văn THCS và THPT thường được gọi chung bằng th

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HOÀNG THỊ LOAN

TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN

BẬC TRUNG HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Ngữ văn

NGHỆ AN - 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HOÀNG THỊ LOAN

TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN

BẬC TRUNG HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH Bộ môn Ngữ văn

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS PHAN HUY DŨNG

NGHỆ AN - 2019

và tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn và các học viên K25 Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các đồng nghiệp, bạn bè, các

em học sinh và người thân đã động viên tôi trong suốt thời gian qua!

Nghệ An, tháng 7 năm 2019

Tác giả

Hoàng Thị Loan

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2

2.1 Đối tượng nghiên cứu 2

2.2 Phạm vi nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2

3.1 Mục đích nghiên cứu 2

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 3

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 3

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 3

5 Đóng góp của luận văn 3

6 Cấu trúc của luận văn 3

VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 4

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 4

1.1.1 Những nghiên cứu về khái niệm văn bản thông tin và các khái niệm 4

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học văn bản thông tin trong nhà trường 6

1.2 Cơ sở khoa học của đề tài 8

1.2.1 Văn bản thông tin – định nghĩa, đặc điểm chung và phân loại 8

1.2.2 Sự cần thiết của việc dạy học văn bản thông tin trong chương trình 13

1.2.3 Thực trạng dạy học văn bản thông tin theo chương trình Ngữ văn 17

Tiểu kết chương 1 24

2.1 Tổng quan về hệ thống văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành 25

2.1.1 Một vài dữ kiện thực tế có liên quan 25

2.1.2 Những bất cập của hệ thống văn bản thông tin trong chương trình 31

2.2 Nguyên tắc dạy học văn bản thông tin ở bậc trung học 32

2.2.1 Bám sát mục tiêu dạy học văn bản thông tin và đặc điểm, tính chất của

loại văn bản này 32

2.2.2 Thường xuyên thực hiện sự kết nối nội dung văn bản thông tin được học với thực tiễn đời sống 34

2.2.3 Chú trọng thực hành tạo lập văn bản thông tin 37

2.2.4 Khai thác tối đa sự hỗ trợ của các phương tiện dạy học mang tính đặc thù 39

2.3 Biện pháp dạy học văn bản thông tin ở bậc trung học 42

2.3.1 Quan tâm xác định, thảo luận và đánh giá về vấn đề được đặt ra trong văn bản thông tin 42

2.3.2 Chú trọng tìm hiểu cách lựa chọn thông tin và trình bày thông tin ở các văn bản được học 45

2.3.3 Hướng dẫn xây dựng chương trình hành động cho học sinh qua dạy học văn bản thông tin 48

2.3.4 Mấy nét khác biệt trong việc thực hiện các biện pháp dạy học văn bản thông tin ở trung học cơ sở và trung học phổ thông 51

Tiểu kết chương 2 57

Chương 3 THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM 58

3.1 Mục đích, đối tượng – địa bàn, nhiệm vụ và cách thức thực nghiệm 59

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 59

3.1.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 59

3.1.3 Nhiệm vụ thực nghiệm 59

3.1.4 Cách thức thực nghiệm 60

3.2 Giáo án thực nghiệm 65

3.2.1 Giáo án THCS 65

3.2.2 Giáo án THPT 76

3.3 Đánh giá kết quả thực nghiệm 90

3.4 Kết luận thực nghiệm 92

3.5 Rút kinh nghiệm và đề xuất giải pháp 92

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 97

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3 1 Kết quả học tập của học sinh lớp thực nghiệm và đối chứng khối 8 90Bảng 3 2 Mức độ thực nghiệm của học sinh ở lớp thực nghiệm và lớp đối

chứng ở khối lớp 8 91Bảng 3 3 Kết quả học tập của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng khối

lớp 12 91Bảng 3 4 Mức độ thực nghiệm của học sinh lớp thực nghiệm và lớp đối chứng

khối lớp 12 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành, loại hình văn bản được đưa vào giảng dạy rất phong phú về kiểu loại, trong đó nổi bật là văn bản văn học, văn bản nghị luận và văn bản thông tin Việc nghiên cứu bản chất

và phương pháp, biện pháp dạy học văn bản văn học, văn bản nghị luận đến nay

đã đạt được nhiều thành tựu Còn phương pháp, biện pháp dạy học văn bản thông tin thì chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức, chưa tương xứng với vị trí và tầm quan trọng của nó Theo đó, việc dạy học loại văn bản này cũng chưa đạt được hiệu quả mong muốn Nguyên nhân của vấn đề có thể xuất phát từ việc chúng ta chưa xây dựng được một hệ thống thuật ngữ chuẩn mực để gọi tên các loại văn bản, thêm nữa, số lượng văn bản thông tin đích thực được đưa vào sách giáo khoa khá ít ỏi Đây rõ ràng là một điều bất cập

1.2 Nghị quyết 29- NQ/TW ngày 04/11/2013 của Đảng về mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã chỉ rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực” Có thể nói nội dung trọng tâm của việc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục là sự phát triển năng lực của người học

Vì thế hiện nay chương trình giáo dục luôn đề cao vấn đề phát triển năng lực cho học sinh và một trong những năng lực cần thiết là năng lực đối thoại, thích ứng với đời sống xã hội Với mục đích chuyển tải thông tin về thế giới tự nhiên

và xã hội thì việc đưa văn bản thông tin vào dạy học ở thời điểm này là một việc làm quan trọng và cần thiết Cùng với điều này, việc đặt vấn đề nghiên cứu bản chất của văn bản thông tin, ý nghĩa của việc dạy học văn bản thông tin và phương pháp, biện pháp dạy học văn bản thông tin đã trở nên cấp thiết

1.3 Trong thực tiễn ở trường phổ thông, giáo viên thường rất hào hứng khi dạy học các văn bản văn học nhưng lại ngại ngần khi dạy học các văn bản

thông tin (vốn được đội cái mũ văn bản nhật dụng) Ngay cả những giáo viên có

kinh nghiệm cũng thường ứng xử như vậy Chính điều này đã trở thành một vấn

đề cần được tìm hiểu, đánh giá một cách nghiêm túc để tìm hướng khắc phục

Với những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn nghiên cứu đề tài Vấn

đề dạy học văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

2 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là vấn đề dạy học văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn không chỉ nghiên cứu phương pháp - biện pháp dạy học một

mảng văn bản đặc thù đã có mặt trong chương trình Ngữ văn (THCS và THPT) thường được gọi chung bằng thuật ngữ văn bản nhật dụng, mà còn

quan tâm đánh giá thực tế tuyển chọn và phân loại các văn bản được chỉ định

bằng thuật ngữ văn bản thông tin, hướng tới việc đáp ứng những đòi hỏi mới của bộ sách giáo khoa Ngữ văn đang được biên soạn dựa theo Chương trình

Giáo dục phổ thông tổng thể đã ban hành từ tháng 7 năm 2017

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nhận ra tính vấn đề của việc dạy học văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học và đề xuất giải pháp khắc phục những lúng túng trong việc gọi tên, tuyển chọn văn bản và dạy học loại văn bản này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc đổi mới cách tiếp cận và dạy học văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

- Xây dựng hệ thống nguyên tắc và phương pháp - biện pháp dạy học văn bản thông tin đạt hiệu quả tích cực

- Thiết kế giáo án thử nghiệm và thực nghiệm dạy học văn bản thông tin ở một số trường THCS và THPT

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đối tượng, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu, luận văn được tiến hành với các phương pháp chủ yếu sau:

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết

- Phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

5 Đóng góp của luận văn

Luận văn đưa đến những đánh giá có căn cứ về tình hình dạy học văn bản thông tin theo chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành, đề xuất hệ thống nguyên tắc, phương pháp - biện pháp dạy học văn bản thông tin có tính khả thi và nêu phương hướng xử lý những bất cập trong hoạt động dạy học văn bản thông tin ở thời điểm bộ sách giáo khoa mới đang được biên soạn

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung

chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu và cơ sở khoa học của đề tài Chương 2: Nguyên tắc, phương pháp – biện pháp dạy học văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu về khái niệm văn bản thông tin và các khái niệm liên quan

Có thể khẳng định rằng hiện nay ở ta chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về khái niệm văn bản thông tin mà chỉ có một số bài viết

đề cập đến khái niệm này và các khái niệm có liên quan Về cơ bản, trong nhà trường, khái niệm văn bản thông tin chưa được giáo viên sử dụng Phần lớn giáo viên còn khá lạ lẫm với nó Ở đây, chúng tôi xin đề cập đến một số công trình nghiên cứu về khái niệm văn bản thông tin và các khái niệm liên quan

Bài viết Văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn của một số

nước trên thế giới của Nguyễn Thị Ngọc Thuý đã trình bày quan niệm về văn

bản thông tin trong chương trình Ngữ văn của một vài quốc gia Theo tác giả, người ta đã dùng những tên gọi khác nhau để chỉ loại văn bản có nội dung liên quan trực tiếp đến thế giới hiện thực, không sử dụng những yếu tố hư cấu, tưởng tượng, thực hiện chức năng chủ yếu là cung cấp thông tin Cũng trong bài viết này, tác giả đã đề cập đến những khái niệm liên quan như: văn bản phi hư cấu; văn bản trình bày, bình luận Và đặc biệt tác giả đã chỉ ra điểm thống nhất và khác biệt giữa các khái niệm Theo bài viết, về cơ bản các khái niệm này đều được sử dụng để chỉ loại văn bản có nội dung liên quan đến thế giới thực (không sử dụng những yếu tố hư cấu, tưởng tượng) Vì thế

họ có thể sử dụng hai khái niệm này để thay thế cho nhau Tuy nhiên cũng trong bài viết, tác giả có đưa ra quan niệm của nhóm Nell K.Duke (2003) khẳng định không thể đồng nhất hai khái niệm này Họ cho rằng văn bản thông tin chỉ là một loại quan trọng của văn bản phi hư cấu Cũng phi hư cấu

nhưng tiểu sử, tự truyện không thể coi là văn bản thông tin…

TS Phạm Thị Thu Hiền trong bài viết Đề xuất về việc dạy học đọc hiểu

văn bản thông tin ở trường trung học của Việt Nam trong thời gian tới có đề

cập khái niệm văn bản thông tin Theo tác giả, văn bản thông tin chủ yếu được viết để truyền đạt thông tin hoặc kiến thức và người đọc sẽ được trải nghiệm hoặc ghi nhớ thông tin khi tiếp cận với loại văn bản này Vì vậy, khi đọc văn bản thông tin người ta sẽ chú ý đến những điều mà họ thu nhận được

từ việc đọc văn bản

Trong công trình Dạy đọc hiểu văn bản thông tin trong môn Ngữ văn ở

trường trung học cơ sở cho học sinh dân tộc Mông, ThS Lã Thị Thanh Huyền

cũng có đề cập đến văn bản thông tin Tuy nhiên trong công trình này, tác giả không đề cập đến khái niệm văn bản thông tin mà chỉ đề cập đến vai trò của văn bản thông tin đối với việc phát triển năng lực học sinh trong nhà trường, đặc biệt

là đối với học sinh miền núi, dân tộc

Như vậy có thể thấy ở ta việc nghiên cứu về văn bản thông tin hiện nay còn chưa được chú trọng và vì thế khái niệm này còn khá xa lạ với giáo viên

Họ thường sử dụng khái niệm văn bản nhật dụng để chỉ các văn bản thuộc

loại văn bản thông tin Vậy văn bản nhật dụng là loại văn bản có đặc điểm như thế nào? Cho đến nay, chưa có một định nghĩa đầy đủ và thấu đáo về khái niệm văn bản nhật dụng Tuy nhiên, giáo viên thường sử dụng một số định nghĩa về văn bản nhật dụng như:

- Sách giáo khoa Ngữ văn 6, tập 2: “Văn bản nhật dụng không phải là

một khái niệm chỉ thể loại, hoặc chỉ kiểu văn bản Nói đến văn bản nhật dụng trước hết là nói đến tính chất của nội dung văn bản Đó là những bài viết có nội dung gần gũi, bức thiết đối với cuộc sống trước mắt của con người và cộng đồng xã hội hiện đại như: thiên nhiên, môi trường, năng lượng, dân số, quyền trẻ em, ma tuý… Văn bản nhật dụng có thể dùng tất cả các thể loại cũng như các kiểu văn bản.” [4, 125]

- Sách giáo viên Ngữ văn 7 tập 1: “Nếu các văn bản văn chương nghệ

thuật lấy hình thức ( kiểu văn bản và thể loại) làm tiêu chí lựa chọn, thì văn bản nhật dụng được lựa chọn theo tiêu chí nội dung như đã nêu Chính vì thế văn bản nhật dụng có thể thuộc bất cứ kiểu văn bản hoặc bất cứ thể loại nào”

[25, 114]

- Phần Tổng kết văn bản nhật dụng trong sách giáo khoa Ngữ văn 9, tập 2:

“Khái niệm văn bản nhật dụng không phải là khái niệm thể loại, cũng không chỉ kiểu văn bản Nó chỉ đề cập đến chức năng, đề tài và tính cập nhật của nội dung văn bản mà thôi” [10, 94]

Như vậy, có thể khẳng định khái niệm văn bản thông tin chưa xuất hiện

trong nhà trường Các văn bản thông tin trong nhà trường thường được “đội mũ”

là văn bản nhật dụng Vì thế nghiên cứu về khái niệm văn bản thông tin cũng chưa xuất hiện trong nhà trường Chúng ta chỉ thấy một số bài viết có nghiên cứu

về khái niệm này và các khái niệm có liên quan như đã trình bày ở trên

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học văn bản thông tin trong nhà trường Việt Nam

Như trên đã nói, cho đến nay việc dạy học văn bản văn học đã có nhiều thành tựu còn dạy học văn bản thông tin vẫn còn có nhiều bất cập Việc nghiên cứu về dạy học văn bản thông tin vẫn còn chưa được chú trọng Một trong những lí do dẫn đến thực trạng này là vì văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn THPT quá ít so với văn bản văn học Thứ hai là do nội dung này ít xuất hiện trong các đề thi nên cả người dạy và người học chưa thực sự quan tâm đến nó

Khi nói đến những nghiên cứu về dạy học văn bản thông tin trong nhà trường Việt Nam, chúng tôi xin được nêu ra một số tài liệu nghiên cứu về nội dung này như sau:

Trong cuốn Dạy học phát triển năng lực môn Ngữ văn THPT do PGS

Đỗ Ngọc Thống chủ biên có bàn về phương pháp dạy đọc hiểu văn bản thông

tin Trong cuốn này, nhóm biên soạn có đề cập đến các nội dung như: văn bản thông tin trong chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn THPT; yêu cầu và quy trình dạy học đọc hiểu văn bản thông tin và đưa ra một số thiết kế minh hoạ về dạy học đọc hiểu văn bản thông tin Như vậy rõ ràng các tác giả của cuốn sách rất quan tâm đến các văn bản thông tin và việc dạy học đọc hiểu loại văn bản này Tuy nhiên quan niệm về văn bản thông tin của họ còn có chỗ chưa tường minh nên việc xác định đặc trưng của văn bản thông tin trong nhà trường THPT vẫn chưa thật phù hợp

TS Phạm Thị Thu Hiền trong bài viết Đề xuất về việc dạy học đọc hiểu

văn bản thông tin ở trường trung học của Việt Nam trong thời gian tới (cập

nhật vào ngày 13/09/2016) đã nêu và giải quyết câu hỏi văn bản thông tin là

gì và đồng thời trình bày quan niệm về đọc hiểu văn bản thông tin trong chương trình giáo dục phổ thông của Việt Nam cũng như ở một số nước trên thế giới Sau nữa, tác giả cũng nêu một số đề xuất về cách dạy học đọc hiểu văn bản thông tin ở trường trung học của Việt Nam trong thời gian tới Bài viết này thể hiện rõ quan niệm của tác giả về tầm quan trọng của văn bản thông tin trong nhà trường trung học và đã đi vào xác định mục tiêu của dạy học đọc hiểu văn bản thông tin, phân loại các loại văn bản thông tin, trình bày phương pháp dạy học và đánh giá kết quả dạy học văn bản thông tin Bài viết thiên về trình bày lý thuyết, chưa đưa ra các biện pháp dạy học văn bản thông tin có hiệu quả, cũng chưa nêu được những ví dụ minh hoạ cụ thể

Tác giả Nguyễn Thị Ngọc Thuý trong bài viết Văn bản thông tin trong

chương trình Ngữ văn của một số nước trên thế giới đã luận giải về khái niệm

văn bản thông tin cũng như các khái niệm có liên quan, tiếp đó, nêu một số gợi

ý về dạy học đọc hiểu văn bản thông tin trên cơ sở khảo sát chương trình dạy học Ngữ văn của các nước trên thế giới Tuy nhiên bài viết chủ yếu tập trung nghiên cứu về khái niệm, chưa tập trung nghiên cứu về phương pháp dạy đọc hiểu văn bản thông tin

Ngoài các nghiên cứu trên, chúng tôi cũng có tìm hiểu một số luận văn thạc sĩ có nghiên cứu về phương pháp dạy học văn bản thông tin nhưng đa số

họ còn sử dụng một khái niệm khác là văn bản nhật dụng

Như vậy, có thể nói hiện nay một số tác giả đã có sự quan tâm đến các văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn, đó là những nhà nghiên cứu nhìn thấy được vai trò của việc dạy học văn bản thông tin trong thời gian tới Tuy nhiên, họ vẫn chưa đưa ra được những nguyên tắc và biện pháp cụ thể để dạy học văn bản thông tin đạt được hiệu quả cao và có thể trang bị cho học sinh những năng lực cần thiết để các em có thể tiếp cận được tất cả các văn bản thông tin trong đời sống

1.2 Cơ sở khoa học của đề tài

1.2.1 Văn bản thông tin – định nghĩa, đặc điểm chung và phân loại

1.2.1.1 Định nghĩa

Trong chương trình giáo dục phổ thông của nhiều nước trên thế giới, văn bản thông tin có vị trí quan trọng và chiếm tỉ lệ lớn, là nguồn ngữ liệu để giáo viên hướng dẫn học sinh đọc hiểu nhằm góp phần vào việc phát triển năng lực của học sinh Trong chương trình Ngữ văn ở nước ta, văn bản thông tin cũng chiếm một vị trí quan trọng, có khi nó tồn tại như một bài đọc – hiểu chính thức, có khi tồn tại như một ngữ liệu của phần Làm văn hoặc Tiếng Việt Tuy nhiên có thể nói, khái niệm văn bản thông tin lại chưa xuất hiện trong chương trình Ngữ văn hiện hành Hiện nay, một số văn bản thông tin đích thực được đặt lẫn với nhiều văn bản trực tiếp đề cập những vấn đề nóng hổi của cuộc sống và cùng được đội chung mũ là văn bản nhật dụng, cho dù thuật ngữ văn bản nhật dụng đã có một nội hàm xác định, vì nguyên nó được dịch từ thuật ngữ tiếng Anh Everyday Text

Theo PGS Đỗ Ngọc Thống trong cuốn Dạy học phát triển năng lực

môn Ngữ văn trung học phổ thông thì văn bản thông tin chủ yếu được viết để

truyền đạt thông tin hoặc kiến thức Do đó kiểu văn bản này thường trình bày

thông tin một cách khách quan; cung cấp thông tin về đối tượng một cách trung thực, giúp người đọc, người nghe hiểu chính xác những gì được mô tả, giới thiệu Trong văn bản thông tin, người viết thường sử dụng những cách thức hoặc phương tiện để hỗ trợ người đọc trong việc tìm kiếm thông tin một cách nhanh chóng và có hiệu quả Đó có thể là bảng nội dung, chỉ số, chữ in đậm, in nghiêng, chú giải, biểu đồ… Những phương tiện này giúp người đọc

dễ dàng hơn trong việc truy tìm thông tin cần yếu Với cách hiểu này thì các văn bản trong sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông như: Tổng quan văn học Việt Nam qua các thời kì lịch sử; Khái quát văn học dân gian; các bài khái quát văn học Việt Nam, các bài về tác giả, các bài lí luận văn học, phần tiểu dẫn của các bài đọc hiểu… đều được gọi là văn bản thông tin

Nhưng nếu chấp nhận quan niệm của PGS Đỗ Ngọc Thống thì chúng

ta sẽ không phân biệt được các sự khác nhau giữa các khái niệm: văn bản thuyết minh, văn bản nhật dụng và văn bản thông tin

Trong bài viết Văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn của một số

nước trên thế giới của tác giả Nguyễn Thị Ngọc Thuý có dẫn lại định nghĩa văn

bản thông tin của nhóm Duke như sau: “Mục đích chính của văn bản thông

tin là chuyền tải thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội, điển hình là từ những người được cho là biết thông tin đến những người được cho là không biết.”

Từ định nghĩa trên, nhóm Duke cho rằng: “Tiểu sử là văn bản phi hư cấu

nhưng không phải là văn bản thông tin vì mục đích chính của nó là truyền tải thông tin về cuộc đời của một cá nhân Văn bản miêu tả các quy trình hay văn bản hướng dẫn các thao tác cũng chỉ là văn bản phi hư cấu, không phải

là văn bản thông tin vì mục đích của nó là hướng dẫn thao tác chứ không phải chuyền tải thông tin về một điều gì đó Những văn bản phi hư cấu có tính chất kể chuyện cũng là văn bản phi hư cấu chứ không phải là văn bản thông tin vì mục đích chính là kể về các sự kiện hoặc một chuỗi sự kiện đã xẩy ra”

Với quan niệm đó, nhóm Duke đã trình bày định nghĩa về văn bản thông tin như sau:

Văn bản thông tin là:

- Loại văn bản mà mục đích chính của nó là chuyền tải thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội

- Loại văn bản có những nét đặc trưng tiêu biểu chẳng hạn như hướng dẫn toàn bộ các lớp, loại của sự vật trong cách tiếp cận, không chịu sự chi phối bởi các yếu tố thời gian

- Loại văn bản được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, gồm có: sách, tạp chí, thông cáo, bản tin, tài liệu quảng cáo, CD-ROMs, và Internet

Văn bản thông tin không phải là:

- Loại văn bản mà mục đích chính của nó là những mục đích khác, ngoài việc chuyền tải thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội, chẳng hạn như

kể chuyện về cuộc đời của một cá nhân, về một sự kiện/ chuỗi các sự kiện hoặc kể về quy trình thực hiện một điều gì đó

- Loại văn bản luôn luôn chỉ có những đặc điểm riêng biệt, cụ thể; trái lại đặc điểm của loại văn bản này sẽ thay đổi theo từng kiểu văn bản cụ thể

- Chỉ là sách

Ở đây, chúng tôi có cùng quan điểm với nhóm nghiên cứu của Duke

Như vậy có thể hiểu: văn bản thông tin là văn bản có mục đích chính là cung cấp thông tin cho người đọc, người nghe, các thông tin này thường hướng đến đại chúng, không phụ thuộc vào thời gian, không gian và đối tượng sử dụng Văn bản thông tin thường xuất hiện trong các sách giáo khoa, các bài báo, các tài liệu quảng cáo, các trang web Các văn bản này có thể in theo kiểu truyền thống hoặc là những văn bản kĩ thuật số

1.2.1.2 Đặc điểm chung của văn bản thông tin

Từ định nghĩa trên, có thể xác định đặc điểm cơ bản của văn bản thông tin như sau:

- Văn bản thông tin có sự trình bày và lặp lại của đề tài, chủ đề, miêu tả những thuộc tính và những sự kiện đặc thù Nội dung phản ánh trong văn bản thông tin rất đa dạng và phong phú, tất cả những thông tin về thế giới tự nhiên

và xã hội đều là đối tượng phản ánh của văn bản thông tin

- Về hình thức thể hiện, văn bản thông tin có nhiều loại khác nhau: sách giáo khoa, sách tham khảo, sách chuyên ngành và những loại văn bản khác không phải là sách, chẳng hạn như tạp chí, báo, các tài liệu quảng cáo, các trang web… Như vậy văn bản thông tin là loại văn bản được thể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau Nó không thuộc phạm trù thể loại, nằm cùng dãy với các thể loại như thơ, truyện, kịch, kí… Nếu đặt văn bản thông tin bên cạnh các thể loại thơ, truyện, kịch, kí… là không phù hợp Chính vì thế ta tạm chấp nhận sự tồn tại độc lập của văn bản thông tin như một loại văn bản đặc biệt

Dưới đây là bản thống kê hệ thống văn bản thông tin trong SGK Ngữ văn THCS và THPT được học với tư cách là những văn bản đọc – hiểu

- Cầu Long Biên, chứng nhân lịch sử

- Động Phong Nha

- Ca Huế trên sông Hương

- Thông tin về ngày trái đất năm 2000

- Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền được

bảo vệ và phát triển của trẻ em

- Thông điệp nhân ngày thế giới phòng chống

AIDS, 1/12/2003

Nghị luận

Nghị luận

Trong bảng thống kê này, chúng tôi đã loại ra một số văn bản mà SGK

hiện hành vẫn xếp vào hệ thống văn bản nhật dụng như: Thư của thủ lĩnh da

đỏ, Cổng trường mở ra, Mẹ tôi, Cuộc chia tay của những con búp bê, Về luân

lí xã hội ở nước ta, Nhìn về vốn văn hóa dân tộc, Tư duy hệ thống – nguồn sức sống mới của đổi mới tư duy Đã đến lúc, khái niệm văn bản nhật dụng

phải được hiểu lại cho đúng với chức năng chỉ định của nó, là văn bản thông dụng dùng hàng ngày như thư trao đổi, đơn từ, báo cáo, tổng kết, tin nhắn… Văn bản nhật dụng, cùng với văn bản thuyết minh, là những tiểu loại của văn bản thông tin Nó khác biệt với văn bản nghị luận hoặc các văn bản khác thuộc phạm trù sáng tác văn học, dù chúng có thể sử dụng phương thức biểu đạt là biểu cảm hay nghị luận

Nhìn vào bảng thống kê, có thể thấy, tuy văn bản thông tin có ý nghĩa rất quan trọng nhưng nó chưa thật có vị trí nổi bật trong hệ thống văn bản đọc hiểu của chương trình Chính sự nhập nhằng trong định nghĩa về văn bản nhật dụng đã khiến cho những văn bản thông tin thật sự đã đánh mất vị thế trong chương trình Đã thế, “định nghĩa” ấy đã phần nào gây nên sự rối trí cho giáo viên khi họ muốn phân loại hệ thống văn bản đọc hiểu trong SGK từ tiêu chí loại thể

1.2.1.3 Phân loại văn bản thông tin

Muốn phân loại cần có tiêu chí cụ thể và ở đây chúng tôi xin đưa ra một số tiêu chí để phân loại văn bản thông tin như sau: phân loại theo dung lượng, phân loại theo đối tượng được đề cập, phân loại theo tính chất thông

tin, phân loại theo phương tiện truyền tải thông tin

- Phân loại theo dung lượng: Nếu phân loại theo tiêu chí này ta thấy văn bản thông tin có hai loại phổ biến Thứ nhất là các văn bản được học với tư

cách là một đơn vị, một bài học, có tác giả, có tên bài Chẳng hạn như Ôn

dịch, thuốc lá; Thông điệp nhân ngày thế giới phòng chống AIDS, 2003…Thứ hai là các đoạn văn bản có dung lượng là một đoạn đính kèm theo

1-12-văn bản như hoàn cảnh ra đời của một tác phẩm

- Phân loại theo đối tượng được đề cập đến: Nếu phân loại dựa vào tiêu chí này, văn bản thông tin được chia làm ba loại cơ bản Thứ nhất là văn bản thông tin đề cập đến các sản vật, một đối tượng vật chất cụ thể Thứ hai là văn bản đề cập đến thông tin về một thắng cảnh Thứ ba là văn bản thông tin

về một sự kiện, một vấn đề như Thông tin về ngày trái đất năm 2000; Thông

điệp nhân ngày thế giới phòng chống AIDS, 1-12-2003…

- Phân loại theo tính chất thông tin Theo tiêu chí này, văn bản thông tin có thể chia làm hai loại: Thứ nhất là văn bản thông tin dành cho giới chuyên môn, loại văn bản này sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên môn Thứ hai

là loại văn bản thông tin đại chúng, loại này sử dụng ngôn ngữ đại chúng, dễ hiểu và dễ kiểm chứng

- Phân loại văn bản thông tin theo phương tiện truyền tải thông tin Theo tiêu chí này sẽ có các loại văn bản thông tin truyền tải bằng kênh chữ và văn bản thông tin truyền tải bằng đa phương tiện như sử dụng hình ảnh, bảng biểu… Qua phân loại văn bản thông tin, chúng ta thấy văn bản thông tin rất

đa dạng và phong phú cả về nội dung và hình thức thể hiện

1.2.2 Sự cần thiết của việc dạy học văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

1.2.2.1 Xét từ ưu thế của văn bản thông tin trước đòi hỏi của mô hình dạy

học phát triển năng lực

Giáo dục thế kỉ XXI là “học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình”, chuyển từ giáo dục tinh hoa sang giáo dục đại chúng, từ chỉ cung cấp tri thức lí thuyết sang chú trọng rèn luyện kĩ năng, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực của người học Dạy học theo tiếp cận trang bị kiến thức đã chuyển hướng sang dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực Sự khác nhau giữa dạy học tiếp cận trang bị kiến thức và dạy học tiếp cận năng lực được thể hiện trên nhiều phương diện, từ đầu vào, chương trình dạy học, các hoạt động giáo dục, kiểm định và đánh giá, các điều kiện đảm bảo, Dạy học tiếp cận trang bị kiến thức chủ yếu làm cho người học nắm được nhiều và nhớ được nhiều kiến thức; giáo viên là chủ thể duy nhất cung cấp kiến thức và có quyền đánh giá người học; dạy học tiếp cận năng lực yêu cầu người học không chỉ biết cái gì mà quan trọng hơn, làm được cái gì; người học có năng lực gì trong việc tự học, tự tìm hiểu, khám phá, làm chủ bản thân và làm chủ cuộc sống; giáo viên không phải là chủ thể duy nhất cung cấp kiến thức và đánh giá người học

Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể đã xác định mục

tiêu phát triển phẩm chất và năng lực người học Chương trình giáo dục phổ thông thể hiện mục tiêu giáo dục phổ thông; quy định yêu cầu cần đạt đối với học sinh; phạm vi và cấu trúc nội dung giáo dục phổ thông; phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động giáo dục; cách thức đánh giá kết quả giáo dục đối với các môn học, chuyên đề học tập và hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở mỗi lớp và mỗi cấp học Hình thành, phát triển cho học sinh những phẩm chất (sống yêu thương, sống tự chủ, sống trách nhiệm) và những năng lực (tự học

và giải quyết vấn đề, sáng tạo; thẩm mĩ; thể chất; giao tiếp và hợp tác; tính toán; công nghệ thông tin và truyền thông) Năng lực toàn diện của học sinh

là khả năng làm chủ các tri thức, kĩ năng, thái độ được thực hiện trong hoạt động dạy học và giáo dục, phù hợp với lứa tuổi, môi trường để các em thực hiện được các nhiệm vụ đặt ra trong học tập, cuộc sống Phát triển năng lực

toàn diện chính là quá trình hình thành, củng cố và hoàn thiện những phẩm chất tâm lí ấy trong toàn bộ hoạt động dạy học và giáo dục ở nhà trường

Văn bản thông tin được viết để truyền đạt thông tin hoặc kiến thức Đối với văn bản thông tin, sự chú ý của người đọc sẽ tập trung chủ yếu vào những điều họ sẽ thu được từ những thông tin chứa đựng trong văn bản Với đặc điểm này văn bản thông tin là một loại văn bản có ưu thế trong việc hình thành và phát triển năng lực cho học sinh như năng lực giải quyết vấn đề, năng lực thu thập và xử lí thông tin, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực hợp tác, năng lực tạo lập văn bản…

1.2.2.2 Xét từ yêu cầu đa dạng hóa các loại văn bản trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

Như trên đã đề cập, mục tiêu của giáo dục hiện nay là chú trọng phát triển năng lực cho học sinh hơn là cung cấp tri thức Và mục tiêu của môn Ngữ văn là chú trọng vào bốn năng lực cơ bản đó là: nghe, nói, đọc, viết Để đáp ứng được mục tiêu này, đòi hỏi phải đa dạng hoá các loại văn bản trong chương trình Ngữ văn trung học

Hiện nay, trong chương trình Ngữ văn THCS bên cạnh các văn bản nghệ thuật thì văn bản thông tin được đưa vào khá nhiều và rải đều ở các lớp Còn trong chương trình Ngữ văn THPT thì các văn bản thông tin được đưa vào còn ít Tuy nhiên, trong dự thảo chương trình mới thì các nhà biên soạn sách rất quan tâm đến việc đưa các văn bản thông tin vào trong chương trình Ngữ văn THPT vì họ cho rằng việc đưa các văn bản thông tin vào chương trình là một việc cần thiết để đạt được mục tiêu của môn học Theo quan niệm của các nhà giáo dục hiện đại thì việc dạy học văn bản thông tin có vai trò quan trọng như việc dạy học văn bản văn học Hơn nữa, văn bản thông tin gồm nhiều kiểu loại và được viết bởi nhiều phương thức biểu đạt khác nhau nên việc đưa văn bản thông tin vào chương trình sẽ làm đa dạng các loại văn bản

Như vậy, rõ ràng việc dạy học văn bản thông tin là một việc rất cần

thiết cho cả giáo viên và học sinh Việc giáo viên tích luỹ kiến thức và phương pháp dạy học loại văn bản này là một việc làm cần được chú trọng

1.2.2.3 Xét từ điều kiện, khả năng tiếp nhận văn bản thông tin của học sinh

Thực tế, trong những năm gần đây cho thấy học sinh yêu thích và say

mê học môn Ngữ văn không nhiều Mặc dù các em vẫn ý thức được vai trò của môn Ngữ văn trong học tập cũng như trong công việc của các em sau này

Vì vậy, các giờ dạy học văn đạt hiệu quả chưa cao và dạy học văn bản thông tin cũng nằm trong quỹ đạo ấy Tuy nhiên, nếu xét về điều kiện và khả năng tiếp nhận văn bản thông tin của học sinh hiện nay thì rất thuận lợi

Đặc trưng của văn bản thông tin là chuyền tải những thông tin về thế giới tự nhiên và xã hội Những vấn đề được đề cập đến trong văn bản là những vấn đề gần gũi, có ý nghĩa bức thiết với tất cả mọi người Chính vì điều này, phần lớn học sinh rất quan tâm đến những vấn đề đặt ra trong văn bản và những vấn đề có liên quan Vì nó trực tiếp có ý nghĩa và ảnh hưởng đến đời sống của các em như vấn đề về quyền trẻ em, vấn đề về môi trường, vấn đề về các tệ nạn xã hội, vấn đề về văn hoá…Những vấn đề này được trình bày phù hợp với khả năng tiếp nhận của học sinh Các em có thể tiếp nhận một cách dễ dàng các vấn đề trong văn bản

Dạy học nói chung và dạy học văn bản thông tin nói riêng hiện nay luôn có các phương tiện dạy học hỗ trợ, trong đó việc sử dụng công nghệ thông tin được xem là một phương tiện quan trọng và đem đến hiệu quả cao trong dạy học Có thể nói đây là điều kiện thuận lợi giúp học sinh tiếp nhận nội dung của văn bản thông tin một cách dễ dàng và có hiệu quả Giáo viên và học sinh có thể ứng dụng công nghệ thông tin để tìm hiểu về các vấn đề được

đề cập trong văn bản, tìm các hình ảnh, video có liên quan đến vấn đề Công nghệ thông tin sẽ đem lại sự hứng thú và phát huy năng lực của học sinh trong học tập

Với điều kiện và khả năng tiếp nhận của học sinh trong việc dạy học văn bản thông tin cho thấy việc dạy học văn bản thông tin trong chương trình bậc trung học là rất cần thiết Tuy nhiên, để phát huy được khả năng tiếp nhận văn bản thông tin của học sinh đòi hỏi người dạy cần khai thác hết khả năng cũng như các điều kiện thuận lợi ấy

1.2.3 Thực trạng dạy học văn bản thông tin theo chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành

1.2.3.1 Văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành

Văn bản thông tin trong chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn

THCS

Số lượng văn bản thông tin được đưa vào giảng dạy

Chương trình và SGK Ngữ văn THCS được biên soạn theo hướng tích hợp Mục tiêu của môn Ngữ văn cũng như định hướng tích hợp đòi hỏi học sinh phải tiếp xúc với nhiều loại văn bản Vì vậy, ngoài việc lựa chọn các văn bản văn học, chương trình đã chú ý đưa vào loại văn bản không có hư cấu, trong đó có khá nhiều văn bản thông tin Cụ thể:

- Phong cách Hồ Chí Minh

- Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ em

SGK Ngữ văn THCS (từ lớp 6 đến lớp 9) gồm có tất cả 9 văn bản thông tin Điều đó cho thấy tính chất quan trọng của loại văn bản này trong việc góp phần cung cấp cho học sinh những kiến thức cần thiết của cuộc sống, những vấn đề cấp thiết đang diễn ra xung quanh chúng ta

Tính chất, nội dung của văn bản thông tin được dạy học

- Các văn bản thông tin trong SGK Ngữ văn 6

Cầu Long Biên - chứng nhân lịch sử là văn bản mở đầu cho cụm bài

văn bản thông tin được dạy học ở lớp 6 Đây là bài viết giới thiệu cây cầu Long Biên, một di tích lịch sử nổi tiếng và quen thuộc ở thủ đô Hà Nội với vai trò là nhân chứng đau thương của việc thực dân Pháp xây dựng cây cầu sắt với quy mô lớn, nhằm phục vụ cho cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của chúng, nhất là nhân chứng lịch sử gian lao và hào hùng của dân tộc ta trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ Bằng các sự kiện, các tư liệu chính xác về cây cầu tác giả đã bồi đắp thêm không chỉ tình yêu đối với cầu Long Biên của thủ đô đất nước mà còn khơi dậy ở họ lòng tự hào cùng ý thức giữ gìn và quảng bá đối với các di tích lịch sử trên đất nước yêu quý của chúng ta

Động Phong Nha là bài giới thiệu về “Đệ nhất kì quan” của tỉnh Quảng

Bình với bảy cái nhất Qua đó giúp bạn đọc không những hiểu biết tỉ mỉ về danh thắng Phong Nha mà còn gợi tưởng tượng và ham muốn khám phá một không gian thiên tạo kì thú đang thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, nhà thám hiểm, khách du lịch trong và ngoài nước

- Các văn bản thông tin trong SGK Ngữ văn 7

Ca Huế trên sông Hương là văn bản thuyết minh giới thiệu một nét đẹp

trong văn hoá cổ truyền xứ Huế, đó là dân ca Huế Đọc bài văn này, học sinh sẽ

hiểu thêm rằng cố đô Huế không chỉ có các danh lam thắng cảnh và di tích lịch

sử mà còn nổi tiếng bởi các làn điệu dân ca và âm nhạc cung đình Ca Huế là một sản phẩm tinh thần đáng trân trọng cần được bảo tồn và phát triển Từ những thông tin đó, học sinh sẽ có nhu cầu mở rộng hiểu biết dân ca các vùng miền đất nước và củng cố thêm tình yêu đối với truyền thống văn hoá dân tộc

- Các văn bản thông tin trong SGK Ngữ văn 8

Thông tin về ngày trái đất năm 2000 là văn bản thông tin trình bày về

tác hại của bao bì ni lông đối với môi trường và sức khoẻ con người Đã đến lúc chúng ta phải nhìn nhận lại thói quen dùng bao bì ni lông để có hành động thiết thực bảo vệ môi trường sống của chúng ta bằng cách hưởng ứng lời kêu

gọi: “Một ngày không dùng bao bì ni lông” Thông điệp này chính là thông tin của văn bản Thông tin về Ngày Trái Đất năm 2000

Bài toán dân số từ câu chuyện vui về một bài toán cổ liên hệ sang

chuyện không vui về việc gia tăng dân số trên trái đất bằng một tính toán logic Mục đích của sự tính toán này là báo động về nguy cơ bùng nổ và gia

tăng dân số của thế giới Vì thế Bài toán dân số được xem là một văn bản

thông tin phục vụ cho chủ đề “dân số và tương lai của nhân loại” Bài toán này càng có ý nghĩa thời sự đối với các nước chậm phát triển, trong đó có Việt Nam

- Các văn bản thông tin trong SGK Ngữ văn 9

Phong cách Hồ Chí Minh là bài viết nhằm trình bày cho bạn đọc hiểu

và từ đó quý trọng vẻ đẹp phong cách của Bác Từ nội dung trên, thông tin cần được khai thác đó là: vấn đề quan hệ giữa hội nhập thế giới và bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc, một vấn đề không chỉ có ý nghĩa cập nhật mà còn có ý nghĩa lâu dài thường xuyên của các thế hệ, nhất là lớp trẻ nước ta trong học tập rèn luyện theo phong cách Hồ Chí Minh

Đấu tranh cho một thế giới hoà bình là bài viết của nhà văn đã từng đoạt

giải Nô-ben văn học (G.Mác-két) Chủ đề của văn bản này chính là đấu tranh

cho hoà bình, chống chiến tranh để bảo vệ hoà bình Ngăn chặn và xoá bỏ nguy

cơ chiến tranh hạt nhân Đó là những vấn đề cấp thiết và nóng hổi trong đời sống chính trị của nhân loại và của mỗi dân tộc, mỗi con người

Tuyên bố thế giới về sự sống còn, quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ em được trích từ Tuyên bố của Hội nghị cấp cao thế giới về trẻ em của tổ

chức Liên hợp quốc ngày 30/9/1990, chứng tỏ sự quan tâm toàn diện, sâu sắc của cộng đồng quốc tế đối với trẻ em trên toàn thế giới Các nội dung được thảo luận trong bản tuyên bố đã toát lên điểm tích cực và nhân đạo của cộng đồng quốc tế (trong đó có Việt Nam) về sự sống còn, quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ em Đó là ý nghĩa cập nhật cũng như ý nghĩa lâu dài của văn bản này

Các cụm vấn đề đặt ra trong các văn bản được dạy học

Đặc điểm của văn bản thông tin là cung cấp những thông tin cấp thiết của cuộc sống hàng ngày, nên các cụm vấn đề trong chương trình và SGK Ngữ văn THCS được sắp xếp phù hợp với tâm lí, trình độ lứa tuổi của học

sinh Đối với học sinh lớp 6, lớp 7 là vấn đề môi trường, di tích lịch sử và các

danh lam thắng cảnh Lên lớp 8, học sinh được tiếp xúc với các văn bản có chủ đề bảo vệ môi trường, dân số, bài trừ nạn thuốc lá, ma túy, về tương lai dân tộc, thế giới Cuối cùng Ngữ văn 9 sẽ giới thiệu với em các một số vấn về quyền sống của con người, vấn đề bảo vệ hòa bình, chống chiến tranh, vấn đề hội nhập và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

Văn bản thông tin trong chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn THPT

Số lượng văn bản thông tin được dạy học

Nếu không tính những văn bản thường được xếp vào “ô” nhật dụng và

bây giờ thường bị nhận lầm là văn bản thông tin như Về luân lí xã hội ở nước

ta, Nhìn về vốn văn hóa dân tộc, Tư duy hệ thống – nguồn sức sống mới của đổi mới tư duy thì rõ ràng số lượng văn bản thông tin trong SGK Ngữ văn

THPT là vô cùng ít ỏi, chỉ có một văn bản ở lớp 12 là Thông điệp nhân ngày

thế giới phòng chống AIDS, 1/12/2003 (Cô-phi An-nan) Văn bản này khẳng

định phòng chống HIV/AIDS phải là vấn đề cần được quan tâm hàng đầu của toàn nhân loại, và những cố gắng của con người về mặt này vẫn còn chưa đủ Tác giả thiết tha kêu gọi các quốc gia và toàn thể nhân dân thế giới hãy coi việc đẩy lùi đại dịch đó là công việc của chính mình, hãy sát cánh bên nhau để cùng “Đánh đổ các thành lũy của sự im lặng, kì thị và phân biệt đối xử” với những người bị HIV/AIDS Đó là ý nghĩa cập nhật cũng như ý nghĩa lâu dài của bản thông điệp mà Cô-phi An-nan muốn hướng tới

1.2.3.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về ý nghĩa của

dạy học văn bản thông tin

Kinh nghiệm giảng dạy văn bản thông tin của giáo viên

Như đã trình bày ở trên, trong chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành có nhiều thể loại văn bản khác nhau, gồm cả văn bản văn học và văn bản thông tin Việc đưa nhiều loại văn bản vào giảng dạy sẽ giúp học sinh tiếp nhận được hệ thống kiến thức phong phú về các loại văn bản cũng như kiến thức về cuộc sống Trong số các loại văn bản đó thì việc dạy học văn bản thông tin đang là vấn đề mà nhiều giáo viên trăn trở Có thể nói, khi đề cập đến việc dạy học loại văn bản này nhiều giáo viên còn tỏ ra khá bỡ ngỡ và lúng túng Trước hết là cảm thấy rối trí trước khái niệm, sau nữa là về chất văn của văn bản Nếu xử lý không khéo, người ta sẽ biến các giờ học văn bản thông tin trở thành các giờ thuyết giảng về các vấn đề như môi trường, đạo đức, sức khoẻ, không khác gì các giờ dạy học của môn Giáo dục công dân hay Lịch sử, Địa lý…

Thực tế giảng dạy văn bản thông tin ở bậc trung học hiện nay đang có nhiều điều bất cập về cả kiến thức và phương pháp Nguyên nhân là chưa có

sự thống nhất về khái niệm, thiếu sự định hướng về phương pháp tiếp cận, lúng túng trong việc lựa chọn phương pháp học phù hợp để kích thích tính

sáng tạo, chủ động, phát huy được năng lực học sinh, việc chuẩn bị những kiến thức, thông tin ngoài văn bản đối với cả giáo viên và học sinh…tất cả đều là những thách thức đối với nhiều giáo viên

Văn bản thông tin được đưa vào giảng dạy trong chương trình bậc trung học hiện hành bao gồm nhiều thể loại và được viết bằng nhiều phương

thức biểu đạt khác nhau Có thể là văn bản thuyết minh (Cầu Long Biên -

chứng nhân lịch sử; Ca Huế trên sông Hương; Động Phong Nha), văn bản

nghị luận (Đấu tranh cho một thế giới hoà bình; Tuyên bố thế giới về sự sống

còn, quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ em; Thông điệp nhân ngày thế giới phòng chống AIDS, 1.12.2003); Có thể là một bài báo thuyết minh khoa

học (Thông tin về trái đất năm 2000; Ôn dịch, thuốc lá) Không chỉ đa dạng

về thể loại mà các vấn đề được đặt ra cũng rất phong phú Những vấn đề được

đề cập là những vấn đề thời sự có thể đánh thức, khơi dậy và làm giàu tình cảm, ý thức công dân trong mỗi người học, giúp các em có những hiểu biết về đời sống xã hội để các em có thể tự tin hoà nhập với cuộc sống Tuy nhiên sự

đa dạng về thể loại và phương thức biểu đạt lại đem đến khó khăn cho giáo viên khi giảng dạy Thực tế, đôi khi giáo viên chưa xác định một cách chính xác, rõ ràng đặc trưng của thể loại và phương thức biểu đạt để có thể lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng thể loại Điều này ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả của việc dạy học

Qua thực tế giảng dạy và dự giờ các đồng nghiệp, chúng tôi nhận thấy khi dạy học văn bản thông tin đã có một số giáo viên tích cực tìm hiểu các thông tin liên quan đến vấn đề được đề cập đến trong văn bản cũng như cố gắng tìm tòi để lựa chọn cách tiếp cận phù hợp và hiệu quả Tuy nhiên vẫn còn rất nhiều giáo viên không xác định đúng tính chất, đặc trưng của văn bản thông tin nên chưa lựa chọn được phương pháp dạy học phù hợp để phát huy được năng lực học sinh Và một thực tế cho thấy, nhiều giáo viên chưa phân biệt được sự khác nhau trong cách tiếp cận một văn bản thông tin và cách tiếp

cận văn bản nghệ thuật Đây chính là một vấn đề mà chúng ta cần phải tiếp tục tìm hiểu, bàn bạc để tìm ra hướng tiếp cận văn bản thông tin phù hợp và hiệu quả

Thái độ học tập của học sinh đối với các giờ học văn bản thông tin

Trong những năm gần đây, chúng ta không thể phủ nhận một thực tế đáng buồn đó là học sinh không mặn mà với việc học môn Ngữ văn, thậm chí xem nhẹ môn học này cũng như xem nhẹ việc học các văn bản thông tin trong chương trình Điều này đã làm cho chất lượng của việc học tập môn học ngày càng giảm sút nghiêm trọng, đồng thời nó cũng kéo theo lối sống thực dụng trong đại đa số học sinh hiện nay

Như trên đã trình bày, văn bản thông tin là các văn bản được viết bằng nhiều thể loại và phương thức biểu đạt khác nhau nên đã gây ra khó khăn trong việc tiếp nhận và nắm bắt các nội dung được đề cập Bên cạnh đó, không thể phủ nhận rằng các vấn đề được đặt ra trong các văn bản thông tin chủ yếu là các vấn đề khô khan, ngôn ngữ mang tính đơn nghĩa, thiếu yếu tố liên tưởng, tượng tượng, hư cấu nên nhìn chung học sinh không thích thú khi tìm hiểu các văn bản này

Một nguyên nhân nữa dẫn đến sự thờ ơ của học sinh đối với các văn bản thông tin là việc sắp xếp các văn bản thông tin chưa hợp lí, chúng thường được bố trí ở phần cuối trong chương trình, việc kiểm tra đánh giá đã hoàn thành Hơn nữa trong các kì thi như thi tuyển sinh vào 10 hay kì thi THPT quốc gia gần như không thấy xuất hiện các văn bản này, vì thế với tâm lí chung của học sinh là “thi gì học nấy” đã tạo nên tính thực dụng trong học tập của học sinh Gần như cả giáo viên và học sinh đều xem nhẹ các văn bản này

1.2.3.3 Thực trạng sử dụng các phương pháp – biện pháp dạy học văn bản thông tin

Như trên đã trình bày, trong chương trình Ngữ văn trung học hiện nay chủ yếu tìm hiểu các loại văn bản đó là văn bản văn học, văn bản nghị luận và

văn bản thông tin Mỗi loại văn bản có đặc trưng riêng nên khi tiếp cận cũng cần vận dụng những phương pháp khác nhau Tuy nhiên thực tế cho thấy đại

bộ phận giáo viên cùng vận dụng chung các phương pháp để tìm hiểu các loại văn bản này Phần lớn giáo viên chưa có sự phân biệt về các loại văn bản nên phương pháp tiếp cận cũng giống nhau Thậm chí nhiều giáo viên còn rất xa

lạ với khái niệm văn bản thông tin

Việc sử dụng phương pháp tìm hiểu văn bản văn học vào tìm hiểu các văn bản thông tin sẽ dẫn đến sự nhàm chán đối với học sinh trong học tập Chủ yếu giáo viên vận dụng phương pháp thuyết trình, gợi mở khi tiếp cận những văn bản này Thực trạng này dẫn đến các tiết dạy như những buổi thuyết trình về các thông tin được đề cập trong văn bản và không phát huy được năng lực của học sinh

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi đã trình bày tổng quan về vấn đề nghiên cứu

và tìm hiểu cơ sở khoa học của đề tài Cụ thể là: tìm hiểu khái niệm, đặc điểm

và phân loại văn bản thông tin; sự cần thiết của dạy học văn bản thông tin trong chương trình; thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về ý nghĩa của dạy học văn bản thông tin và thực trạng việc sử dụng các phương pháp dạy học văn bản thông tin Kết quả tìm hiểu cho thấy thực trạng nhận thức của giáo viên

và học sinh cũng như việc sử dụng các phương pháp dạy học văn bản thông tin trong nhà trường còn nhiều bất cập Đó là cơ sở để chúng tôi xây dựng nguyên tắc và đề xuất phương pháp - biện pháp dạy học văn bản thông tin trong chương trình bậc trung học, nhằm phát huy năng lực của học sinh và nâng cao hiệu quả của việc dạy học văn bản thông tin nói riêng và dạy học môn Ngữ văn nói chung

Chương 2 MỘT SỐ NGUYÊN TẮC VÀ BIỆN PHÁP DẠY HỌC

VĂN BẢN THÔNG TIN Ở BẬC TRUNG HỌC 2.1 Tổng quan về hệ thống văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn bậc trung học hiện hành

2.1.1 Một vài dữ kiện thực tế có liên quan

Với yêu cầu của nội dung đề tài, năm học 2018-2019, chúng tôi đã tiến hành điều tra, phỏng vấn đối với giáo viên và học sinh ở trường THPT Đông Hiếu và trường THCS Hoà Hiếu 1 – Thị xã Thái Hoà, tỉnh Nghệ An về một

số nội dung liên quan đến việc dạy học văn bản thông tin trong nhà trường

2.1.1.1 Điều tra về nhận thức tổng thể của giáo viên và học sinh đối với các vấn đề bức thiết của xã hội

Với nội dung này, chúng tôi tiến hành phát phiếu điều tra cho 17 giáo viên và 79 học sinh của hai trường THCS Hoà Hiếu 1 và THPT Đông Hiếu với các câu hỏi:

Câu 1: Theo anh/chị những vấn đề bức thiết của cuộc sống hiện nay là gì?

A Quyền trẻ em; vấn đề gia tăng dân số

B Tệ nạn xã hội; vấn đề về môi trường

C Bạo lực gia đình, bạo lực học đường; vấn đề về văn hoá dân tộc

D Tất cả các vấn đề trên

Câu 2: Anh/chị có quan tâm đến những vấn đề bức thiết của đời sống

cá nhân và cộng đồng được nêu trong câu 1 không?

Với câu 2, chúng tôi nhận được hầu hết câu trả lời với phương án A (quan tâm) của giáo viên và học sinh tham gia trả lời

Như vậy, có thể thấy qua hai câu hỏi trên, chúng ta thấy hầu hết mọi người đều rất quan tâm đến những vấn đề bức thiết trong đời sống hiện nay

Đó là các vấn đề về môi trường, về quyền trẻ em, về bạo lực gia đình, bạo lực học đường, vấn đề về tệ nạn xã hội…Và đó đều là các vấn đề được phản ánh trong các văn bản thông tin được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn bậc trung học

2.1.1.2 Điều tra về nhận thức của giáo viên và học sinh về khái niệm văn bản thông tin

Để điều tra về nhận thức của giáo viên và học sinh về khái niệm văn bản thông tin, chúng tôi sử dụng hai câu hỏi cho 17 giáo viên và 79 học sinh ở hai trường

Câu 1: Anh/ chị có thường xuyên sử dụng khái niệm văn bản thông tin không?

A Thường xuyên

B Không thường xuyên

C Chưa bao giờ sử dụng

Câu 2: Anh/ chị có hiểu biết gì về văn bản thông tin không?

A Có

B Có biết nhưng không chắc chắn

C Không biết

Với câu hỏi thứ nhất, chúng tôi chủ yếu thu được kết quả là phương án

B và C ( không có ai lựa chọn phương án A)

Với câu hỏi thứ 2, chúng tôi cũng chỉ thu được các câu trả lời là phương án B và C, không có ai lựa chọn phương án A

Kết quả đó cho thấy, giáo viên và học sinh không thường xuyên nghe khái niệm văn bản thông tin và cũng không có kiến thức về loại văn bản này

2.1.1.3 Điều tra về thái độ đối với hoạt động dạy học văn bản thông tin

Với nội dung này, chúng tôi tiến hành điều tra cho 17 giáo viên và 79 học sinh ở hai trường nói trên Chúng tôi chia ra hai đối tượng để khảo sát

- Đối với giáo viên, chúng tôi đặt ra 6 câu hỏi và thu được kết quả (Phụ lục 1)

giữa VBTT so với các loại văn bản khác

2 Sự quan tâm, đầu

tư soạn giảng đối với loại văn bản trong chương trình

3 Phương pháp dạy học được sử dụng chủ yếu trong dạy học VBTT

Giống như dạy

Tổ chức cho học sinh

5 Tình huống gặp phải: Học sinh không hiểu những nội dung

liên quan đến văn bản

6 Giải quyết tình huống

ý kiến của học sinh

Sau khi điều tra qua phiếu, chúng tôi có tiến hành dự giờ một số đồng nghiệp để tìm hiểu cách tổ chức dạy học VBTT Qua dự giờ, chúng tôi có một

số đánh giá như sau: phần lớn giáo viên chưa nhận thức được về khái niệm VBTT, chưa sử dụng các phương pháp dạy học tích cực vào giờ dạy, bài dạy chủ yếu mang tính thuyết trình, không tổ chức các hoạt động tích cực cho học sinh nên chưa phát huy được năng lực học sinh, một số giáo viên chưa tổ chức cho học sinh kết nối giữa vấn đề phản ánh trong văn bản và thực tế đời sống

Vì vậy, giờ học diễn ra một cách tẻ nhạt, đơn điệu, chưa tạo được sự hứng thú cho học sinh

Chúng tôi đã tiến hành phỏng vấn cô giáo Trịnh Thị Thảo, nhóm trưởng nhóm Ngữ văn trường THPT Đông Hiếu, người cũng đã có nhiều năm giảng dạy môn Ngữ văn ở trường THPT với câu hỏi:

Để một giờ dạy VBTT đạt hiệu quả cao, chúng ta cần tiến hành tổ chức giờ dạy như thế nào? Trong các buổi sinh hoạt chuyên môn ở trường cô có nghiên cứu, trao đổi về việc tổ chức dạy học văn bản thông tin không?

Với câu hỏi này, chúng tôi nhận được câu trả lời: “Để một giờ dạy

VBTT đạt hiệu quả cao, chúng ta cần sử dụng công nghệ thông tin vào dạy học để cho học sinh xem các hình ảnh minh hoạ, các vi deo…, sử dụng phương pháp thảo luận nhóm để học sinh trao đổi, bàn luận về các vấn đề được đặt ra trong văn bản”…Và cô cũng trao đổi: Với cương vị là nhóm trưởng và giảng dạy nhiều năm, trong các cuộc sinh hoạt chuyên môn của nhóm chưa đưa vấn đề dạy học VBTT ra để bàn bạc, trao đổi và hầu hết các giáo viên đều xa lạ khi nghe đến khái niệm VBTT

- Đối với học sinh, chúng tôi thu được kết quả khảo sát (Phụ lục 1)

giữa VBTT so với các loại văn bản khác

Có ý kiến riêng nhưng không dám nói

6 Phương pháp dạy học được GV sử dụng phổ biến trong giờ đọc hiểu VBTT

Thuyết trình, vấn

Bảng số liệu cho thấy có đến 69,3 % học sinh không thích học VBTT, lí

do học sinh không thích học VBTT là do nội dung thường khô khan (66,7%) Học sinh có ý kiến riêng về vấn đề được đề cập đến trong văn bản nhưng lại còn rụt rè, chưa mạnh dạn bày tỏ quan điểm Mặc dù học sinh đánh giá cao về cách

xử lí tình huống của giáo viên nhưng hiệu quả giờ dạy vẫn chưa cao

2.1.2 Những bất cập của hệ thống văn bản thông tin trong chương

trình và của định hướng dạy học văn bản thông tin nhìn từ yêu cầu đổi mới chương trình - sách giáo khoa Ngữ văn

2.1.2.1 Những bất cập của hệ thống văn bản thông tin trong chương trình

Như trong phần phân loại văn bản thông tin đã trình bày, văn bản thông tin rất đa dạng và phong phú cả về nội dung thông tin đề cập và cả phương tiện truyền tải thông tin Xét vào hai tiêu chí này chúng ta thấy hệ thống văn bản thông tin trong chương trình còn có nhiều bất cập

Xét về nội dung thông tin đề cập thì hệ thống thông tin trong chương trình giáo khoa hiện hành còn rất nghèo nàn Chúng ta có thể thấy, văn bản thông tin trong chương trình chủ yếu đề cập đến những vấn đề chung của con người trong đời sống thực tế như vấn đề về môi trường, về các tệ nạn xã hội, văn hoá dân tộc… chưa có văn bản nào đề cập đến những vấn đề phù hợp và thiết thực với lứa tuổi học sinh như sự kiện ngày toàn dân đọc sách, vấn đề về bạo lực học đường…

Xét về phương tiện truyền tải thông tin, chúng ta thấy văn bản thông tin được trình bày kết hợp nhiều phương tiện Các văn bản thông tin trong chương trình hiện hành chủ yếu chỉ là những văn bản được trình bày bằng kênh chữ, chưa có văn bản được trình bày bằng hình ảnh, hệ thống bảng biểu …

Như vậy có thể khẳng định văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn hiện hành còn nghèo nàn Hệ thống văn bản trong chương trình vừa nghèo nàn về vấn đề được đề cập vừa nghèo nàn về phương tiện truyền tải thông tin

Ngoài ra, một vấn đề cũng có thể xem là bất cập của hệ thống văn bản thông tin trong chương trình Ngữ văn hiện hành như phần trên đã trình bày đó

là sự sắp xếp không liên tục tạo ra sự gián đoạn trong chương trình THCS và THPT Trong chương trình lớp 6, lớp 7, lớp 8 và lớp 9 đều đưa văn bản thông tin vào chương trình với số lượng tương đối đều ở các lớp Nhưng trong chương trình THPT lại chỉ có 1 văn bản ở lớp 12 Sự bất cập này đã gây khó

khăn cho cả giáo viên và học sinh trong cách tiếp cận với loại văn bản này

2.1.2.2 Những bất cập của định hướng dạy học văn bản thông tin nhìn

từ yêu cầu đổi mới chương trình - sách giáo khoa Ngữ văn

Như trên đã trình bày, khái niệm văn bản thông tin chưa được sử dụng trong chương trình Vì thế mặc dù văn bản thông tin đã được đưa vào giảng dạy trong chương trình từ lâu nhưng cho đến nay lí luận về phương pháp dạy học lọai văn bản này vẫn chưa được xây dựng một cách hệ thống Về cơ bản chỉ có những hướng dẫn chi tiết về việc giảng dạy các văn bản cụ thể trong các tài liệu như SGK; SGV; Chuẩn kiến thức, kĩ năng và một số bài viết của một số giáo viên tâm huyết với loại văn bản này

Thực tế cho thấy, hàng năm các Sở Giáo dục và Đào tạo cũng như các trường thường tổ chức tập huấn, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho giáo viên Trong các đợt tập huấn thường có các tiết dạy minh hoạ về một số bài cụ thể, tuy nhiên hầu như giáo viên không chọn dạy các văn bản thông tin Điều

đó đã tạo ra một lỗ hổng về phương pháp dạy học loại văn bản này ở một số giáo viên Như vậy rõ ràng định hướng dạy học văn bản thông tin đã thể hiện

sự bất cập

Thực tế này một lần nữa được chứng minh qua hệ thống tài liệu được thống kê trong phần tài liệu tham khảo ở cuối luận văn Hầu như chưa có một công trình nào trực tiếp định hướng và đề cập đến phương pháp dạy học văn bản thông tin một cách bài bản, có hệ thống Trong khi đó, tài liệu hướng dẫn giảng dạy các văn bản văn học và văn bản nghị luận lại rất phong phú và đa dạng

2.2 Nguyên tắc dạy học văn bản thông tin ở bậc trung học

2.2.1 Bám sát mục tiêu dạy học văn bản thông tin và đặc điểm, tính chất của loại văn bản này

Mục tiêu chung của dạy học đọc hiểu văn bản thông tin trong chương trình giáo dục phổ thông hiện nay là giúp học sinh trở thành người có kĩ năng đọc các loại văn bản thông tin lấy từ nhiều nguồn khác nhau Cùng với đọc

hiểu văn bản văn học, việc dạy học đọc hiểu văn bản thông tin sẽ giúp học sinh trở thành người có năng lực đọc để đáp ứng những yêu cầu trong học tập

và trong đời sống

Dạy học văn bản thông tin rất quan trọng Về cơ bản khi đọc các loại văn bản thông tin cần chuyển hoá các thông tin hoặc kiến thức mà văn bản đề cập, trở thành tri thức của mình để sử dụng trong học tập cũng như trong cuộc sống Với mục đích này thì việc đọc văn bản thông tin trở nên khác so với đọc các văn bản văn học Theo Rosenblatt (1978), người đọc sẽ có hai tư tưởng khi đọc văn bản thông tin, một là để trải nghiệm, hai là để tìm kiếm thông tin

và ghi nhớ thông tin Vì vậy, mục tiêu đọc văn bản thông tin của người đọc là chú ý xem mình thu thập được thông tin gì từ việc đọc văn bản Với quan niệm này thì nhiều nước có nền giáo dục phát triển ở trên thế giới đều coi trọng việc dạy học đọc hiểu văn bản thông tin Theo thống kê hiện nay đã có

70 nước tham gia Chương trình đánh giá học sinh quốc tế cho học sinh của

mình làm bài thi đọc hiểu - chủ yếu bao gồm câu hỏi liên quan đến các văn bản thông tin để đánh giá năng lực đọc hiểu Tổ chức này quan niệm: “Đọc hiểu là sự hiểu biết, sử dụng, phản hồi và chiếm lĩnh các văn bản viết nhằm đạt được những mục đích, phát triển tri thức và tiềm năng cũng như tham gia vào đời sống xã hội của mỗi cá nhân” Có thể nói quan niệm và yêu cầu của tổ chức này về đọc hiểu văn bản không dựa theo một chương trình giáo dục phổ thông của một quốc gia cụ thể nào Nhưng việc nhiều nước tham gia vào tổ chức này trong đó có Việt Nam, chứng tỏ trong xu thế hội nhập quốc tế hiện nay, các nước đang xích lại gần nhau, thống nhất một quan niệm chung về vai trò của văn bản thông tin trong học tập và trong đời sống của mỗi người

Như vậy, mục tiêu dạy học văn bản thông tin là thu thập thông tin, ghi nhớ thông tin và trải nghiệm bản thân qua những thông tin được đề cập đến trong văn bản