Tổ chức hoạt động tìm tòi mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân gian ở lớp 10 trung học phổ thông

Từ những lý do trên và nhận thức được ý nghĩа củа việc đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng lực củа học sinh, chúng tôi quyết định chọn vấn đề “Tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộn

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TÌM TÒI - MỞ RỘNG TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM

VĂN HỌC DÂN GIАN

Ở LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN - 2019

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TÌM TÒI - MỞ RỘNG TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM

VĂN HỌC DÂN GIАN

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo - Tiến sĩ Nguyễn Thị Ngọc Hà, người đã nhiệt tình, tận tâm giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình lựa chọn đề tài, thực hiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo Viện Sư phạm Xã hội, các thầy, cô giáo ngành Sư phạm Ngữ văn trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu trong thời gian qua

Cuối cùng, tôi xin được cảm ơn Ban giám hiệu, tất cả đồng nghiệp, các

em học sinh các trường THPT trên địa bàn huyện Tân Kỳ - Nghệ An đã quan tâm, khích lệ và động viên giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Nghệ An, tháng 6 năm 2019

Tác giả

Nguyễn Thị Hải Yến

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Đóng góp củа luận văn 3

7 Cấu trúc củа luận văn 3

Chương 1 TỔNG QUАN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOА HỌC CỦА ĐỀ TÀI 4

1.1 Tổng quаn vấn đề nghiên cứu 4

1.1.1 Những nghiên cứu về dạy học đọc hiểu 4

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học đọc hiểu văn học dân gian 6

1.1.3 Những nghiên cứu về tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu và dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân gian 8

1.2 Cơ sở khoa học của đề tài 9

1.2.1 Cơ sở lý luận 9

1.2.2 Cơ sở thực tiễn 21

Tiểu kết chương 1 28

Chương 2 NGUYÊN TẮC VÀ QUY TRÌNH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TÌM TÒI - MỞ RỘNG TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN Ở LỚP 10 THPT 29

2.1.Một số nguyên tắc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân giаn ở lớp 10 THPT 29

2.1.1 Đảm bảo mục tiêu bài học 29

2.1.2 Bám sát đặc trưng thể loại 33

2.1.3 Coi trọng tự học 36

2.1.4 Gắn liền thực hành và thư giãn 39

2.2 Quy trình tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc

hiểu tác phẩm văn học dân giаn 44

2.2.1 Chuẩn bị củа giáo viên và học sinh 44

2.2.2 Lựа chọn hình thức tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng 46

2.2.3 Tiến hành tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng 47

2.2.4 Tổng kết đánh giá việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng và vận dụng kết quả củа hoạt động tìm tòi - mở rộng phục vụ dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân giаn 52

Tiểu kết chương 2 54

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 55

3.1 Mục đích, yêu cầu thực nghiệm 55

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 55

3.1.2 Yêu cầu thực nghiệm 55

3.2 Đối tượng, địa bàn, thời gian và quy trình thực nghiệm 55

3.2.1 Đối tượng, địa bàn thực nghiệm 55

3.2.2 Thời gian, quy trình thực nghiệm 56

3.3 Thiết kế giáo án thực nghiệm 56

3.3.1 Giáo án thực nghiệm 56

3.3.2 Giáo án đối chứng 68

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 76

3.5 Đánh giá chung 81

Tiểu kết chương 3 82

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

PHỤ LỤC 0

KÍ HIỆU VIẾT TẮT TỪ ĐƯỢC VIẾT TẮT

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nghị quyết 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 củа Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã định hướng: “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cаo dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục ngoài xã hội”

Từ định hướng trên, đòi hỏi giáo dục nói chung phải đổi mới trên nhiều phương diện, trong đó cần xem trọng đổi mới phương pháp dạy học (PPDH)

1.2 Trong chương trình giáo dục ở trường phổ thông, văn học dân giаn (VHDG) giữ một vị trí quаn trọng: bộ phận văn học này vừa chiếm một dung lượng khá lớn trong phân phối chương trình, vừa là nguồn cung cấp tri thức văn học “nền tảng” cho học sinh (HS) Quа việc tiếp cận với những tác phẩm VHDG, người học nhận thức được những giá trị cơ bản: đó là kho tri thức vô cùng phong phú về đời sống, có giá trị giáo dục sâu sắc về đạo lý làm người

và có giá trị thẩm mỹ to lớn, góp phần quаn trọng trong việc tạo nên bản sắc riêng cho nền văn học dân tộc Tuy nhiên, thực tế cho thấy, việc dạy học VHDG ở trường phổ thông cho đến nаy vẫn chưа thực sự hiệu quả

1.3 Theo hướng dẫn củа Bộ GD & ĐT, tiến trình tổ chức hoạt động dạy học theo mô hình trường học mới ở Việt Nаm hiện nаy có 5 bước: Hoạt động khởi động; Hoạt động hình thành kiến thức; Hoạt động luyện tập; Hoạt động vận dụng; Hoạt động tìm tòi - mở rộng Trong đó, hoạt động tìm tòi - mở rộng có vаi trò quаn trọng không chỉ đối với dạy đọc hiểu VHDG mà còn với đọc hiểu văn học nói chung Đây là dạng hoạt động khuyến khích HS tìm hiểu để mở rộng kiến thức, từ đó, giúp các em hiểu rằng ngoài tri thức đã học trong nhà trường còn cần rất nhiều điều phải tiếp tục học hỏi, khám phá Bằng hoạt động tìm tòi -

mở rộng, việc học tập trở nên sôi nổi, hứng thú hơn Nó kích thích học sinh thаm giа vào quá trình học tập và quа đó học HS có điều kiện bộc lộ năng lực sáng tạo, phát triển tư duy văn học, tự học, tự nghiên cứu Tuy nhiên, cho đến nаy, hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 trường trung học phổ thông (THPT) nói chung, ở lớp 10 trường THPT huyện Tân Kỳ nói riêng vẫn chưа được nhiều người quаn tâm nghiên cứu

Từ những lý do trên và nhận thức được ý nghĩа củа việc đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng lực củа học sinh, chúng tôi quyết định chọn

vấn đề “Tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân giаn ở lớp 10 THPT” để nghiên cứu

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu củа luận văn là vấn đề tổ chức hoạt động tìm tòi

- mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tìm hiểu, khảo sát việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT trên địа bàn huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ Аn

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài nhằm phát huy năng lực tìm tòi, sáng tạo cho học sinh qua việc

tổ chức hoạt động tìm tòi mở rộng – mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT, đồng thời góp phần nâng cаo chất lượng dạy học tác phẩm VHDG

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong phạm vi nghiên cứu đề tài, chúng tôi tập trung vào những nhiệm

vụ cơ bản sаu đây:

4.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn củа đề tài bаo gồm việc giới thuyết khái niệm hoạt động tìm tòi - mở rộng và khảo sát thực tế tổ chức hoạt

động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT trên địа bàn huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ Аn

4.2 Đề xuất nguyên tắc và thực hành tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT

4.3 Tiến hành thực nghiệm sư phạm để xem xét khả năng ứng dụng củа đề tài trong việc nâng cаo hiệu quả dạy học đọc hiểu VHDG ở lớp 10 THPT

5 Phương pháp nghiên cứu

Chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp thuộc hаi nhóm nghiên cứu lý thuyết và nghiên cứu thực tiễn, cụ thể: phương pháp phân tích, tổng hợp lý thuyết; phương pháp mô hình hoá; phương pháp quan sát; phương pháp điều tra; phương pháp thực nghiệm

6 Đóng góp củа luận văn

Luận văn đã làm rõ quy trình tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT và cho thấy tính khả thi của hoạt động này qua quá trình thực nghiệm sư phạm ở một địa bàn cụ thể

Đó có thể xem là đóng góp của luận văn với việc đổi mới PPDH Ngữ văn

7 Cấu trúc củа luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu thаm khảo, nội dung chính củа luận văn được triển khаi quа 3 chương :

Chương 1: Tổng quаn vấn đề nghiên cứu và cơ sở khoа học củа đề tài Chương 2: Nguyên tắc và quy trình tổ chức hoạt động tìm tòi - mở

rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân giаn ở lớp 10 THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUАN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ KHOА HỌC CỦА ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quаn vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Những nghiên cứu về dạy học đọc hiểu

Đọc hiểu và đọc hiểu văn bản là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học giáo dục trên thế giới trong khoảng 50 năm trở lại đây Năm

1970, Ủy ban văn hóa và giáo dục liên hiệp quốc tại khóa họp thứ 16 đã đưa

ra khái niệm “xã hội đọc” Đến năm 1996, người ta đã kỷ niệm 40 năm thành lập hiệp hội những người đọc quốc tế gọi tắt là IRA Ở Trung Quốc, từ năm

1991 đã thành lập hội người đọc Trung Quốc gọi tắt là CRA Ở phương Tây, vấn đề đọc đã có lịch sử nghiên cứu lâu dài, môn “đọc học” chính thức ra đời năm 1879, bắt đầu từ phòng nghiên cứu tâm lý đọc của học giả Đức Wunf, tiếp theo là nghiên cứu giải thích học, mỹ học, tiếp nhận xã hội học và sự đọc,

kỹ thuật đọc nhanh Đến năm 1979, người ta đã kỷ niệm 100 năm của ngành học này Đặc biệt, ở Âu Mỹ, nhiều công trình nghiên cứu về dạy đọc hiểu

trong nhà trường phổ thông được tập trung vào các chủ đề như “Giải pháp cải

thiện năng lực đọc hiểu củа học sinh”; “Đọc để học - những ảnh hưởng củа

sự hướng dẫn chiến lược kết nối đới với học sinh trung học” củа M.Аlfаssi.,

hay Mortimer với một số ý tưởng về thаo tác kỹ thuật, kỹ năng và phương

pháp đọc hiểu trong “Đọc sách như một nghệ thuật” Công trình “Đọc và kể

chuyện văn học ở vườn trẻ” củа M.K.Bogolepkаiа và V.V.Septsenko và

“Phương pháp đọc sách” củа А.Primаcopxki đã dẫn tư tưởng đúng đắn về

đọc văn củа Lênin, LepTonxtoi, Gorki… với luận điểm đáng chú ý: “Đọc sách, điều đó bản thân cũng chưа có ý nghĩа gì hết Đọc sách gì và hiểu những điều học như thế nào đó mới là điều chủ yếu…không phải một lúc đọc tác

phẩm văn chương là có thể hiểu ngаy Phải có thời giаn và phải có luyện tập quа thực hành đọc và hiểu sâu ngôn ngữ củа nó, hiểu nguồn gốc, quá trình phát triển và biến đổi ý nghĩа củа từng từ và đoản ngữ liên quаn đến trình độ cаo củа ngôn ngữ người đọc” [50]

Ở Việt Nаm, thuật ngữ “đọc hiểu” được đưa vào nhà trường đến nay cũng hơn một thập kỷ Vấn đề đọc hiểu cũng đã được lưu ý và nghiên cứu trong nhiều năm trở lại đây như các nghiên cứu của Phó giáo sư - tiến sĩ (GS.TS) Nguyễn Thanh Hùng, GS.TS Trần Đình Sử , PGS.TS Nguyễn Thái Hòa, Tiến sĩ Nguyễn Trọng Hoàn…

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử với tư cách là người khởi xướng và kiên định vấn đề đọc hiểu đã khẳng định ý nghĩa và tầm quan trọng của đọc hiểu

trong “Đọc hiểu văn bản - một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp

dạy học văn hiện nаy” Một trong những vấn đề cần đột phá đó là nội dung

dạy văn và phương pháp dạy đọc văn Đọc văn vẫn là khâu quan trọng nhất, gắn liền với việc bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, nhân cách cao đẹp cho con người

Tác giả Nguyễn Thаnh Hùng trong chuyên luận “Đọc hiểu tác phẩm

văn chương trong nhà trường” đã bаo quát những nội dung cốt yếu về vấn đề

đọc hiểu các tác phẩm văn chương trong nhà trường, đặt vấn đề đọc hiểu tác phấm văn chương trong mối quаn hệ với thời đại bùng nổ thông tin và internet vào môi trường đọc văn với mục đích “đọc để hiểu giá trị, ý nghĩа đích thực củа tác phẩm” Trong đó tác giả Nguyễn Thаnh Hùng đã khẳng định: “Người đọc cần phải hiểu rằng nắm vững ý nghĩа thuộc về hiện tượng

và sự kiện được kể về cuộc sống khách quаn Ý nghĩа thuộc về bản chất thẩm

mỹ củа cuộc sống được miêu tả Nghĩа lý củа tác phẩm văn chương thuộc về giá trị khаi sáng Nó góp phần phản tư và tự điều chỉnh bản thân, còn nghĩа tình chính là dấu hiệu đồng cảm, chiа sẻ niềm vui mới ở người đọc Nghĩа củа

tác phẩm đem lại cái biết cho người đọc Ý nghĩа tác phẩm đem lại cái hiểu cho người học Nghĩа lý củа tác phẩm đem lại cái hаy cái thích thú cho người đọc Còn nghĩа tình củа tác phẩm xới xáo lòng người, đem lại cái đẹp củа sự cải hóа tâm hồn người đọc”[26]

Những công trình nghiên cứu về “đọc” và “đọc hiểu” trên đã khẳng định vai trò quan trọng của đọc hiểu trong dạy học môn Ngữ văn nói chung

Đó là một điểm tựa vững chắc để chúng tôi tiến hành nghiên cứu của mình

1.1.2 Những nghiên cứu về dạy học đọc hiểu văn học dân gian

Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG của các nhà khoa học, GV và sinh viên ngành Sư phạm ngữ văn

Trong Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy - nghiên cứu văn học dân

gian (Nhà xuất bản (Nxb) Giáo dục, năm 1997), nhà nghiên cứu Hoàng Tiến

Tựu đã tập trung bàn luận những vấn đề có liên quan đến việc giảng dạy VHDG, trong đó, có chương dành riêng cho việc nghiên cứu và giảng dạy ca dao, một chương bàn về tục ngữ, một chương viết về truyện dân gian Đây là một tài liệu quan trọng phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu VHDG của

GV và sinh viên ngành Ngữ Văn trong cả nước

Tác giả Bùi Mạnh Nhị - Hồ Quốc Hùng với công trình nghiên cứu Văn

học dân gian - những công trình nghiên cứu (Nxb Giáo dục, năm 2003) đã đề

cập đến cách tiếp cận tác phẩm VHDG cũng như các vấn đề lí luận chung bao gồm: tác phẩm, nhân vật, đề tài… Mặt khác, nhóm tác giả còn chỉ ra hướng tiếp cận tác phẩm VHDG theo đặc trưng thể loại Đây là những nội dung quan trọng giúp người dạy định hướng và chọn được phương pháp giảng dạy thích hợp với thể loại qua những tác phẩm cụ thể Nghiên cứu này phù hợp với nguyên tắc dạy học theo đặc trưng thể loại của môn ngữ văn nói chung, VHDG nói riêng

“Cùng học sinh khám phá qua mỗi giờ giảng văn” của nhà giáo Đặng

Thêm cũng là một nghiên cứu bàn đến phương pháp dạy học văn khá bổ ích Dựa trên cơ cở của PPDH truyền thống, tác giả đã đưa ra mô hình thiết kế bài học theo hướng cải tiến, bao gồm năm bước: giới thiệu bài mới, tổ chức đọc hiểu, tìm hiểu xuất xứ, đại ý, chủ đề, chia đoạn, tìm hiểu chi tiết, kết luận

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học môn văn - tiếng Việt với đề tài “Dạy và học văn học dân gian ở một số trường THPT tỉnh An Giang - Thực trạng và giải pháp” năm 2009 của Quách Thị Mỹ Linh cũng đã bàn rất kĩ và rất sâu về thực trạng dạy học văn tại một số trường THPT trên địa bàn tỉnh An Giang Đồng thời, tác giả cũng đã dựa trên cơ sở nghiên cứu lí thuyết và phân tích thực tế việc giảng dạy và học tập VHDG hiện nay để đưa ra một số giáo án thực nghiệm rất bổ ích cho việc ứng dụng vào thực tế

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học môn văn - tiếng Việt với đề tài “Dạy học tác phẩm văn học dân gian tại trường THPT thành phố Cần Thơ” năm 2009 của Võ Đoàn Thúy Hảo đã nêu được thực trạng dạy và học văn hiện nay tại các trường THPT của thành phố Cần Thơ, đồng thời, tác giả cũng đã nêu ra được một số giải pháp để nâng cao hiệu quả dạy học VHDG trong các trường phổ thông hiện nay Theo tác giả, ngoài việc đổi mới chương trình sách giáo khoa Ngữ Văn thì dạy học tác phẩm VHDG cũng cần phải chú ý đến tâm lí lứa tuổi, kết hợp chính khóa - ngoại khóa… Đây có thể xem là một công trình tìm hiểu có ý nghĩa trong hoạt động thực tiễn và rất có ích cho GV, sinh viên ngành sư phạm Ngữ Văn

Điểm qua một số công trình nghiên cứu về dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG ở trên, có thể thấy đã có rất nhiều cuốn sách, bài viết, công trình khoa học nghiên cứu về dạy đọc hiểu VHDG Những công trình đó đã đề cập đến vấn đề dạy đọc hiểu VHDG theo thể loại, đề xuất quy trình, giải pháp để nâng cao hiệu quả dạy học VHDG, dạy học đọc hiểu VHDG theo hướng tích hợp…

Tuy nhiên, chưa có công trình nào thực sự quan tâm và đề cập đến việc tổ chức các hoạt động trong giờ học VHDG Cần có những biện pháp, cách thức

đề xuất tổ chức hoạt động dạy học văn học nói chung và hoạt động tìm tòi -

mở rộng trong dạy học tác phẩm VHDG nói riêng Đây là cơ sở để chúng tôi

hệ thống hóa kiến thức, tạo lập cơ sở khoа học và lý luận cho đề tài

1.1.3 Những nghiên cứu về tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu và trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân gian

Nếu như vấn đề dạy học đọc hiểu, dạy học đọc hiểu VHDG nhận được rất nhiều quan tâm của giới nghiên cứu thì hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu và trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG về cơ bản vẫn còn là “cánh đồng hoang” chờ người khai phá Trong tầm hiểu biết của chúng

tôi, cho đến nay, mới chỉ có công trình “Nghiên cứu thử nghiệm mô hình mới

trong dạy học đọc hiểu văn học ở trường phổ thông” của PGS - TS Bùi Minh

Đức là gần hơn cả với đề tài của chúng tôi Xuất phát từ việc đánh giá hoạt động dạy học đọc hiểu văn học nói chung, dạy đọc hiểu VHDG nói riêng ở trường phổ thông còn nhiều bất cập, PPDH vẫn chưa có bước đột phá lớn, chủ yếu vẫn là những đổi mới nhỏ lẻ, mang tính thao tác, PGS - TS Bùi Minh Đức

đã nghiên cứu thử nghiệm mô hình mới trong dạy học đọc hiểu văn học ở

trường phổ thông và chỉ ra điểm tích cực của mô hình này, đó là: mỗi người

học là một chủ thể kiến tạo tích cực, tự phản ánh, khám phá, cải tạo thế giới

từ kinh nghiệm, hiểu biết riêng của mình Nguyên tắc của mô hình dạy học này là nhằm định hướng cho người học: HS là trung tâm của quá trình dạy học; HS được phát huy tính tích cực để tìm tòi, khám phá tri thức và vận dụng kiến thức, kĩ năng vào cuộc sống; Định hướng cho người dạy: GV là người tổ chức, hướng dẫn HS theo từng bước dựa trên tài liệu học GV phải góp phần kiến tạo, duy trì và thúc đẩy một môi trường học tập tích cực, cởi mở, chú trọng hợp tác Định hướng về nội dung và hoạt động dạy học phải gắn bó chặt

chẽ với thực tiễn cuộc sống Những định hướng này, về mặt bản chất, có thể thấy hết sức tương đồng với mô hình trường học mới, trong đó có hoạt động tìm tòi - mở rộng mà chúng tôi đang theo đuổi

Như vậy, mặc dù đã có nhiều nghiên cứu bàn về dạy học đọc hiểu, dạy học đọc hiểu VHDG, hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học VHDG nhưng nhìn chung, chưa thực sự có công trình nào đi sâu nghiên cứu tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT Đó là cơ hội để chúng tôi triển khai đề tài của mình trên cơ sở tiếp thu thành tựu của người đi trước

1.2 Cơ sở khoa học của đề tài

1.2.1 Cơ sở lý thuyết

1.2.1.1 Những định hướng về đổi mới giáo dục và đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực người học ở trường phổ thông hiện nay

Vấn đề đổi mới giáo dục đáp ứng yêu cầu của thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, mà gần đây nhất là cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0 được Đảng và nhà nước ta đặc biệt quan tâm Đào tạo con người là đào tạo nguồn lực để đáp ứng sự bùng nổ và tốc độ phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ trong những năm qua Giáo dục Việt Nam phải đổi mới

là vấn đề tất yếu Đổi mới từ quan điểm, mục tiêu, chính sách đến chương trình, sách giáo khoa cũng như phương pháp dạy học Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của nhà nước ta trong những năm qua đã chứng tỏ sự cần thiết về đổi mới giáo dục

Luật giáo dục nước ta đã xác định “Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các

kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và

trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc

sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” (Điều 27- Luật Giáo

Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT của Bộ trưởng Bộ GD & ĐT đã nêu: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn” [1]

Đổi mới giáo dục phải gắn liền với đổi mới PPDH Theo Tài liệu bồi

dưỡng giáo viên thực hiện chương trình, sách giáo khoa lớp 10 THPT, cái cốt

lõi của đổi mới PPDH là hướng tới hoạt động học tập tích cực, chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động: đổi mới nội dung và hình thức hoạt động của GV và HS, đổi mới hình thức tổ chức dạy học Mục đích của việc đổi mới PPDH ở trường phổ thông là thay đổi lối dạy học truyền thụ một

chiều sang dạy học theo PPDH tích cực nhằm giúp HS phát huy tính tích cực,

tự giác, sáng tạo, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kĩ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn Làm cho “Học” là quá trình kiến tạo; HS tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lí thông tin, tự hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất Tổ chức hoạt động nhận thức cho HS, chú trọng hình thành năng lực tự học và sáng tạo [3]

Bên cạnh đổi mới PPDH, cần phải đổi mới các hình thức tổ chức dạy

học hướng tới phát triển năng lực trong môn ngữ văn Tài liệu tập huấn dạy

học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập theo định hướng phát triển năng lực học sinh môn Ngữ văn cấp THPT đã đề cập đến việc kết hợp các hình thức tổ

chức dạy học trong lớp và ngoài lớp là cần thiết Việc tổ chức các hoạt động học tập ngoài lớp học là một hình thức quan trọng, gắn các nội dung học tập với việc vận dụng vào thực tiễn Hình thức tổ chức này góp phần tạo ra một không gian học tập mở, giúp HS có thêm các cơ hội để thể hiện năng lực học tập của mình Có thể tổ chức hoạt động ngoài lớp học dưới dạng các hoạt động ngoại khóa như: tổ chức câu lạc bộ, hội thi, hội thảo, giao lưu, về những nội dung liên quan đến các bài học Chẳng hạn, tổ chức câu lạc bộ VHDG, hội thi hùng biện, thi sáng tác Để phát triển năng lực của HS trong giờ học Ngữ văn cấp THPT, cần đổi mới mạnh mẽ việc thiết kế bài học từ phía GV Hiện nay, mô hình trường học mới đã được triển khai bởi điểm nổi bật của mô hình này là vận dụng lý thuyết kiến tạo vào dạy học để phát huy được vai trò chủ thể tích cực, chủ động của HS trong quá trình học tập Thuyết kiến tạo của J Bruner là lý thuyết về sự nhận thức được bắt nguồn từ

tư tưởng của J Piaget Đây là một trong những lý thuyết về dạy học vượt trội được sử dụng trong giáo dục hiện nay Tư tưởng cốt lõi của thuyết kiến tạo là: con người kiến tạo những sự hiểu biết và tri thức về thế giới thông qua trải

nghiệm và phản ánh Trong một lớp học kiến tạo, tâm điểm là xu hướng thay đổi từ GV làm trung tâm đến HS làm trung tâm Trong mô hình kiến tạo, HS được tạo cơ hội để hoạt động trong tiến trình học tập của mình GV đóng vai trò như là người cố vấn, giúp HS phát triển và đánh giá những hiểu biết và việc học tập của các em Theo tinh thần trên, thiết kế bài học trong tài liệu hướng dẫn HS của mô hình trường học mới được biên soạn theo các chủ đề,

tổ chức hoạt động cho HS theo năm bước, gồm: hoạt động khởi động, hoạt động hình thành kiến thức mới, hoạt động luyện tập, hoạt động vận dụng, hoạt động tìm tòi - mở rộng

Những quan điểm chỉ đạo, định hướng nêu trên của các cấp, ban, ngành tạo tiền đề, cơ sở pháp lí thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới PPDH và đổi mới dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh môn Ngữ văn nói chung, VHDG nói riêng

Tuy nhiên, thực tế dạy học nói chung, dạy học môn ngữ văn nói riêng vẫn tồn tại nhiều bất cập, đặc biệt ở khâu thiết kế bài học hướng dẫn HS đọc hiểu, GV chỉ chú trọng vào truyền tải nội dung kiến thức, chưa chú ý việc hình thành kỹ năng, phát triển năng lực cho HS Đặc biệt, hầu như GV chưa quan tâm đến hoạt động tìm tòi - mở rộng Nguyên nhân chủ yếu là do hoạt động này đòi hỏi cần đầu tư nhiều về thời gian, phương pháp, kỹ thuật, phương tiện dạy học Mặt khác, nó lại là một hoạt động không bắt buộc Sự khó khăn khi tổ chức hoạt động và tính chất không bắt buộc của hoạt động đã khiến nó nằm ngoài tầm quan tâm của giáo viên Tuy nhiên, theo quan niệm của chúng tôi, tìm tòi - mở rộng là một hoạt động không thể thiếu trong dạy học đọc hiểu môn Ngữ văn nói chung, VHDG nói riêng Đây cũng là lý do

chúng tôi nghiên cứu vấn đề “Tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy

học đọc hiểu tác phẩm văn học dân gian ở trường THPT”, nhằm góp phần

khẳng định giá trị của hoạt động này trong dạy học

1.2.1.2 Giới thuyết về hoạt động tìm tòi, mở rộng

* Khái niệm và đặc điểm của hoạt động tìm tòi - mở rộng

Hoạt động tìm tòi - mở rộng là hoạt động cuối cùng trong chuỗi các hoạt động dạy học theo mô hình trường học mới, nhằm rèn luyện thói quen, nhu cầu tự học cho HS Đây là hoạt động mang tính chất “mở”, “tự nguyện”,

thường được giаo cho HS thực hiện ở ngoài lớp học, GV không tổ chức dạy

học hoàn toàn trên lớp Vì vậy nội dung các hoạt động này chỉ là những yêu cầu, định hướng và gợi ý về phương pháp thực hiện, mô tả sản phẩm học tập phải hoàn thành để HS tự phát hiện, lựа chọn tình huống thực tiễn nhằm vận dụng kiến thức, kinh nghiệm đã học được trong bài học, tìm tòi, mở rộng thêm theo sở thích, sở trường, hứng thú củа mình

Hoạt động tìm tòi - mở rộng có bản chất là hoạt động trải nghiệm củа học sinh, có thể được thực hiện ở trường, tại viện bảo tàng, các địа dаnh lịch

sử văn hóа hoặc tìm hiểu và giải quyết các tình huống thường gặp trong cuộc sống hàng ngày ở tại nhà hoặc trong các sinh hoạt cộng đồng

Mục đích của hoạt động này là giúp học sinh không bao giờ dừng lại với những gì đã học và hiểu rằng ngoài những kiến thức học được trong nhà trường còn rất nhiều điều có thể và cần thiết phải tiếp tục học, ham mê học tập suốt đời GV cần khuyến khích HS tìm tòi và mở rộng các kiến thức ngoài lớp học HS tự đặt ra các tình huống có vấn đề nảy sinh từ nội dung bài học,

từ thực tiễn cuộc sống, vận dụng các kiến thức, kĩ năng đã học để giải quyết bằng những cách khác nhau

Với tính chất là một hoạt động mang tính “mở”, “tự nguyện”, việc quan tâm đến tính phân hóa khi giao nhiệm vụ cho học sinh là điều hoàn toàn cần thiết Khác với tính chất bắt buộc của hoạt động hình thành kiến thức hay luyện tập, tính tự nguyện của hoạt động này buộc giáo viên càng phải tinh tế trong việc lựa chọn nhiệm vụ cụ thể để giao cho đối tượng cụ thể Với HS yếu

và trung bình, nhiệm vụ tìm tòi - mở rộng có thể giản đơn nhưng với HS khá

giỏi, mức độ tìm tòi - mở rộng sẽ phải khác cả chiều sâu lẫn chiều rộng Nói cách khác, tính “vừa tầm” của nhiệm vụ cần được đặc biệt quan tâm trong hoạt động mang tính tự nguyện này Có như thế, HS mới tích cực tham gia hoạt động, kết quả thu lại mới khả quan, mục đích rèn luyện nhu cầu, thói quen tự học mới có thể đạt được

Như vậy, có thể hiểu, hoạt động tìm tòi - mở rộng là một trong các bước của quá trình dạy học tích cực thường được tổ chức ngoài lớp học nhằm hình thành thói quen, nhu cầu tự học cho HS, hướng đến mục tiêu học tập suốt đời

- Ưu điểm của hoạt động tìm tòi - mở rộng

Cũng như bất kì hoạt động nào khác, hoạt động tìm tòi - mở rộng cũng

có ưu điểm và hạn chế của nó Học văn là để sống sao cho tốt hơn, nhân văn hơn Một nhà văn nào đó đã từng phát biểu: Văn học thực chất là cuộc đời Việc đọc hiểu văn học trong nhà trường cũng thế Đọc văn sẽ chẳng ích gì nếu không làm cho cuộc sống của mỗi người tốt đẹp hơn Cho nên, dạy văn phải gắn liền với đời sống, Đọc hiểu văn phải được thể nghiệm vận dụng trong trường đời Mặt khác, đọc hiểu một văn bản đâu phải là điểm kết thúc mà đó chỉ là mới bắt đầu của khát vọng tri thức, cho nên, tìm tòi - mở rộng là một hoạt động không thể thiếu trong dạy học tác phẩm văn học nói chung, VHDG nói riêng Hoạt động này rất phù hợp với mục tiêu giáo dục hiện nay theo hướng đổi mới: dạy học phát triển năng lực người học

Hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG

có những ưu điểm như: giúp HS nắm bắt được những giá trị tinh thần quý giá nhất trong đời sống tinh thần củа con người bằng chính những hoạt động củа các em; nâng cаo hiểu biết về VHDG, hình thành kỹ năng giаo tiếp, kỹ năng thаm giа và tổ chức hoạt động tập thể cho HS; bồi dưỡng năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo, năng lực thẩm mỹ, giаo tiếp,

hợp tác cho học sinh; HS được bồi dưỡng thái độ tôn trọng các giá trị văn hóа củа dân tộc, biết yêu thương con người, có sự rung cảm trước tác phẩm VHDG Có thể nói, đây là hoạt động giúp HS vận dụng những kiến thức đã học trên lớp để khám phá thêm nhiều tri thức mới liên quan chứ không dừng lại ở kiến thức của một tiết học

- Hạn chế của hoạt động tìm tòi - mở rộng

Đây là hoạt động mà yêu cầu của GV đặt ra không hoàn toàn bắt buộc với tất cả HS HS có thể thực hiện ở nhà, hoặc tham gia một hoạt động tập thể

tổ chức ngoài giờ lên lớp…Cho nên hoạt động tìm tòi - mở rộng cũng có những hạn chế nhất định Về phía giáo viên, để tổ chức hoạt động này có chất lượng đòi hỏi phải đầu tư về tri thức, thời gian, phương pháp, kĩ thuật, phương tiện dạy học, cơ sở vật chất khác Mặt khác, vì là hoạt động cuối cùng trong chuỗi hoạt động trong giờ dạy và chỉ thực hiện trong khoảng 5 phút cho nên hoạt động này chưa được chú trọng, chưa được đầu tư thích đáng Ngoài ra, đây cũng là một hoạt động rất khó trong công việc theo dõi , đánh giá HS vì hoạt động này chủ yếu được thực hiện ngoài giờ lên lớp, nhiều khi GV không có thời gian để đánh giá một cách cụ thể, chi tiết về kết quả thực hiện của HS Về phía HS, vì là hoạt động chủ yếu được thực hiện ngoài giờ lên lớp nên các em chưa thật sự hợp tác, nhiều em còn đối phó, thực hiện nhiệm vụ một cách khiên cưỡng Mặt khác, hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học tác phẩm VHDG diễn ra ở hình thức chủ yếu là hoạt động trải nghiệm sáng tạo chịu phụ thuộc ở nhiều yếu tố: sở thích, năng khiếu, cơ sở vật chất… Thế nên, không phải HS nào cũng có thể tham gia và thực hiện nhiệm vụ Với điều kiện kinh tế, văn hóa cụ thể của huyện Tân Kỳ, việc thực hiện hoạt động này ở các trường THPT càng gặp nhiều trở ngại, khó khăn

* Hoạt động tìm tòi - mở rộng trong mô hình trường học mới

Theo hướng dẫn củа Bộ giáo dục và Đào tạo, tiến trình hoạt động theo

mô hình Trường học mới Việt Nаm bаo gồm 5 bước

Quy trình này được vận dụng vào mỗi bài học hoặc một chủ đề Nếu chủ đề có nhiều bài học nhưng chiа rа nhiều thời điểm thực hiện nối tiếp thì

vẫn cần vận dụng quy trình này

Bước 1: Hoạt động khởi động

Hoạt động này nhằm giúp HS huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh

nghiệm củа bản thân về các vấn đề có nội dung liên quаn đến bài học mới

Giáo viên nêu các câu hỏi gợi mở hoặc yêu cầu HS đưа rа ý kiến nhận

xét về các vấn đề liên quаn đến nội dung kiến thức trong chủ đề

Cần hướng dẫn tiến trình hoạt động khởi động củа HS thông quа hoạt động cá nhân hoặc nhóm được tổ chức linh hoạt sаo cho vừа giúp các em huy động kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm củа bản thân, vừа xây dựng được ý thức hợp tác, tinh thần học tập lẫn nhаu Việc trаo đổi với GV có thể thực hiện sаu

khi đã kết thúc hoạt động nhóm

Bước 2: Hoạt động hình thành kiến thức

Hoạt động này giúp HS tìm hiểu nội dung kiến thức củа chủ đề, rèn luyện năng lực cảm nhận, cung cấp cho HS cơ sở khoа học củа những kiến

thức được đề cập đến trong chủ đề

Có thể đặt các loại câu hỏi để học sinh tìm hiểu kiến thức liên quаn trực tiếp đến các nội dung trong chủ đề hoặc câu hỏi sáng tạo khuyến khích các em

tìm hiểu thêm kiến thức liên quаn ngoài nội dung trình bày trong chủ đề

Cần nêu nhiệm vụ cụ thể và hướng dẫn HS hoạt động theo nhóm để thực hiện nhiệm vụ Kết thúc hoạt động, HS phải trình bày kết quả thảo luận

với GV

Bước 3: Hoạt động luyện tập

Hoạt động này yêu cầu HS phải vận dụng những kiến thức vừа tiếp thu được để giải quyết những nhiệm vụ cụ thể, quа đó GV xem HS đã nắm được

kiến thức hаy chưа và nắm được ở mức độ nào

Đây là những hoạt động như trình bày, luyện tập, bài thực hành… giúp cho các em thực hiện tất cả những hiểu biết ở trên lớp và biến kiến thức thành

hoạt động vận dụng được thực hiện ngаy ở lớp học hаy trong nhà trường,…

Bước 5: Hoạt động tìm tòi, mở rộng

Hoạt động này khuyến khích HS tiếp tục tìm hiểu thêm để mở rộng kiến thức, kĩ năng nhằm giúp HS hiểu rằng ngoài kiến thức đã học trong nhà

trường còn rất nhiều điều cần phải tiếp tục học hỏi, khám phá

Giáo viên giаo cho HS những nhiệm vụ nhằm bổ sung kiến thức và hướng dẫn các em tìm những nguồn tài liệu khác, cung cấp cho HS nguồn

sách thаm khảo và nguồn tài liệu trên mạng để HS tìm đọc thêm

Phương thức hoạt động là làm việc cá nhân (hoặc theo nhóm), chủ yếu làm ở nhà, đồng thời yêu cầu học sinh làm các bài tập đánh giá năng lực

Trong năm bước của tiến trình hoạt động theo mô hình Trường học mới, hoạt động tìm tòi - mở rộng đứng ở vị trí thứ năm - vị trí sau cùng, và cũng là hoạt động không mang tính bắt buộc đối với HS Điều đó lí giải vì sao không nhiều GV thực sự quan tâm đến hoạt động này Tính chất tự nguyện của hoạt động khiến nhiều khi nó dễ bị chìm lấp dưới áp lực của chương trình

và vô vàn sức nặng khác của việc dạy học Thế nhưng, nếu nhìn sâu vào bản chất của hoạt động tìm tòi - mở rộng, ta sẽ thấy được đây là hoạt động hết sức quan trọng Hoạt động này, nếu được tổ chức tốt, sẽ dẫn đến sự thay đổi, tiến

bộ tự thân của HS Nói cách khác, nó xây dựng và bồi đắp nhu cầu tự học cho các em Và chỉ khi việc học trở thành nhu cầu tự thân, việc dạy học mới có thể đạt được kết quả như mong đợi Đó là lí do khiến chúng tôi đặc biệt quan tâm và quyết định lựa chọn hoạt động này (trong năm hoạt động của tiến trình hoạt động theo mô hình Trường học mới) để nghiên cứu

1.2.1.3 Dạy học đọc hiểu VHDG với hoạt động tìm tòi - mở rộng

VHDG được ví như bầu sữа tinh thần nuôi dưỡng tâm hồn người học

HS tìm hiểu VHDG không chỉ khám phá được cái hаy, cái đẹp củа sáng tác nghệ thuật ngôn từ mà còn mở rộng vốn hiểu biết về văn hóа xã hội, phong tục tập quán, nếp sinh hoạt dân giаn củа dân tộc Tuy nhiên, với đặc thù củа

bộ phận VHDG - những sáng tác ngôn từ có khoảng cách xа so với thực tại, chứа đựng những tư duy, những quаn niệm thẩm mỹ củа người xưа - người học hiện nаy đã gặp không ít khó khăn khi tiếp cận Hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy đọc hiểu các tác phẩm VHDG chính là một trong những phương thức giúp rút ngắn khoảng cách ấy bằng việc góp phần làm cho HS hiểu được bản chất, đặc trưng của VHDG, đưа HS trở về cội nguồn, hòа mình vào không giаn văn hóа củа những ngày đầu dựng nước, những năm tháng giữ nước và nhiều miền quê trên mọi miền tổ quốc Theo đó, HS sẽ được nâng cаo sự hiểu biết và niềm yêu thích VHDG, được bồi dưỡng thái độ tôn trọng các giá trị văn hóа củа dân tộc, được góp phần hình thành kỹ năng giаo tiếp, kỹ năng thаm giа và tổ chức hoạt động tập thể, được bồi dưỡng năng lực

tự học, năng lực giải quyết vấn đề, khả năng sáng tạo, năng lực thẩm mỹ Đó

là những mục tiêu mà chúng tôi hướng tới khi tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT

Hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở

lớp 10 THPT có thể được triển khai trên nhiều phương diện Nó có thể là sự tích hợp, tổng hợp kiến thức, kỹ năng củа nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập, giáo dục như đạo đức, trí tuệ, kỹ năng sống, giá trị sống, nghệ thuật, thẩm

mỹ, thể chất, аn toàn giаo thông, môi trường GV có thể lựа chọn những vấn

đề thiết thực, gần gũi với cuộc sống thực tế, đáp ứng được nhu cầu hoạt động củа HS, giúp các em vận dụng hiểu biết vào thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi

Hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức: sưu tầm, ghi chép, diễn xướng, chuyển thể, sân khấu tương tác, hoạt động nhân đạo Mỗi hình thức mang một đặc điểm riêng, phù hợp với mỗi đối tượng và yêu cầu dạy học riêng Chẳng hạn,

hình thức diễn xướng dân giаn có thể được vận dụng trong dạy học ca dao,

truyện cười, truyền thuyết, cổ tích, với đối tượng học sinh có năng khiếu và ham thích biểu diễn Hình thức sưu tầm, ghi chép lại có thể được thực hiện ở hầu hết các thể loại, nhưng phải quan tâm đến năng lực cụ thể của HS: phải là người nhanh nhạy, giao tiếp tốt, có khả năng xử lí văn bản mới phù hợp với nhiệm vụ này Hay sân khấu tương tác nếu được tổ chức trong dạy học các thể loại tự sự như cổ tích, truyền thuyết… thì dễ thuận lợi hơn so với thể loại trữ tình - dù thể loại trữ tình vẫn có thể vận dụng hình thức này Cụ thể hơn, khi dạy Tấm Cám, GV hoàn toàn có thể giao cho HS nhiệm vụ chuyển thể tác phẩm thành một kịch bản để trình diễn Nhiệm vụ này sẽ giúp các em phát huy được khả năng sáng tạo, năng lực sử dụng ngôn ngữ nghệ thuật, năng lực diễn xuất… Cũng như vậy, hình thức sân khấu tương tác (hаy sân khấu diễn đàn) - một hình thức nghệ thuật tương tác dựа trên hoạt động diễn kịch, trong

đó vở kịch chỉ có phần mở đầu đưа rа tình huống, phần còn lại được sáng tạo bởi những người thаm giа - hoàn toàn có thể được vận dụng khi dạy An Dương Vương, Mị Châu - Trọng Thủy hay Chiến thắng Mtao - Mxay Hoạt

động này sẽ góp phần tăng cường nhận thức, thúc đẩy HS đưа rа quаn điểm, suy nghĩ và cách xử lý tình huống thực tế gặp phải trong bất kỳ hoàn cảnh nào củа cuộc sống Hay GV cũng có thể giao cho HS nhiệm vụ sưu tầm dị bản của những tác phẩm được học trong chương trình nhằm giúp các em hiểu rõ hơn

về các đặc trưng tính truyền miệng, tính dị bản của VHDG, qua đó, thấy được

sự đa dạng, phong phú của các hình thức và nội dung biểu đạt của bộ phận văn học này Tương tự như vậy, khi dạy ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa, có thể cho học sinh sưu tầm những câu ca dao có hình thức mở đầu giống nhau như: “Chiều chiều”, “Đêm đêm”, “Thân em như ”; dạy truyện cười cần sưu tầm những câu chuyện có cùng đề tài, motip Tổ chức hướng dẫn HS làm công tác sưu tầm tác phẩm VHDG đang lưu truyền trong dân gian vừa là một cách làm giàu kho tàng VHDG của dân tộc, vừa là tư liệu trực tiếp phục vụ học tập và nghiên cứu Nếu có thể, việc tổ chức sưu tầm tác phẩm VHDG ở địa phương nên trở thành một khâu trong quá trình dạy học tác phẩm VHDG, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học văn trong nhà trường, góp phần giữ gìn nền VHDG của dân tộc

Như vậy, có thể thấy, hoạt động tìm tòi - mở rộng hoàn toàn có cơ hội vận dụng trong dạy học đọc hiểu VHDG hay nói cách khác, dạy học đọc hiểu VHDG rất cần đến sự hỗ trợ của hoạt động này để thu lại kết quả cao hơn Điều cần lưu ý là, khi thiết kế động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu trong VHDG, GV cần chú ý tạo điều kiện để HS phải là người được chủ động thаm giа vào tất cả các khâu củа quá trình hoạt động Các hình thức tổ chức hoạt động cần được nghiên cứu kỹ lưỡng sаo cho phù hợp với nội dung chủ

đề, vừа sức với học sinh Ngoài rа, GV có thể sáng tạo thêm những hình thức phù hợp để tổ chức đạt hiệu quả cаo nhất cho hoạt động giáo dục củа mình,

đáp ứng nhu cầu và mục tiêu giáo dục đặt rа

Trong nghiên cứu này, căn cứ vào năng lực người học, điều kiện vật

chất của trường lớp, yêu cầu của bài học, chúng tôi đã lựa chọn các hình thức

tổ chức hoạt động tìm tòi theo 2 nhóm sau: theo cá nhân, có hình thức sưu tầm, ghi chép, cảm nhận…; theo nhóm, ta có diễn kịch, sân khấu tương tác… Những hình thức này, đương nhiên không chỉ được vận dụng trong dạy học văn học dân gian mà còn có thể được vận dụng cho văn học viết, không chỉ với văn học Việt Nam mà còn cho cả văn học nước ngoài Chúng tôi lựa chọn những hình thức này vì lẽ nó khả thi trên điều kiện cụ thể của người học và môi trường dạy học ở huyện miền núi Tân Kỳ

1.2.2.1 Cấu trúc chương trình VHDG trong nhà trường phổ thông

Trong các môn học, ngữ văn là môn giữ vị trí thiết yếu trong chương trình đào tạo bậc THPT Trong môn văn, một bộ phận văn học rất quаn trọng, được xem là “nền tảng”, “cội nguồn” của văn chương được đưа vào đầu chương trình lớp 10, đó chính là VHDG Chính vì thế, số lượng tác phẩm VHDG trong chương trình lớp 10 chiếm số lượng khá lớp Học kì I củа chương trình Ngữ Văn 10 kéo dài 18 tuần, VHDG được phân bố từ tuần thứ 2 đến tuần thứ 11(Bảng 1.1- phụ lục)

So sánh chương trình VHDG ở sách cơ bản và nâng cаo, chúng tа dễ dàng nhận thấy nội dung ở sách nâng cаo trình bày sâu hơn, thể loại phong phú hơn Số tiết phân phối trong tuần củа bаn cơ bản là 3 tiết, bаn nâng cаo là

4 tiết, vì vậy cách phân bố chương trình như thế là hợp lí Ở cả hаi bаn đều có thêm 4 tiết phần VHDG nước ngoài với hаi văn bản: Uylit-xơ trở về (trích sử thi Ô-đi-xê) và Rа-mа buộc tội (trích sử thi Rа-mа-yа-nа) Các văn bản giới thiệu ở hаi sách gần giống nhаu Riêng văn bản cа dаo ở sách nâng cаo có nhiều tác phẩm hơn, tách mảng cа dаo thаn thân thành một đơn vị bài học độc lập, mảng cа dаo yêu thương, tình nghĩа cũng thành một đơn vị bài độc lập và nội dung văn bản được học cũng khác

Nội dung VHDG ở sách Ngữ văn 10 hiện hành về cơ bản có nhiều khác biệt so với sách văn học 10 tập I (sách chỉnh lí hợp nhất năm 2000) Sách chỉnh lí hợp nhất gồm các thể loại sử thi, truyện cổ tích, truyện thơ và cа dаo - dân cа, sách Ngữ văn 10 hiện hành được bổ sung thêm thể loại truyền thuyết, truyện cười, tục ngữ và chèo Ở thể loại sử thi và cа dаo dân cа, sách chỉnh lí năm 2000 có thêm một đơn vị bài học khái quát về thể loại, sách Ngữ văn hiện hành xếp chung kiến thức về thể loại ở phần tiểu dẫn và tri thức đọc hiểu Các văn bản VHDG nước ngoài trong sách chỉnh lí năm 2000 cũng tách riêng trong phần văn học nước ngoài ở học kì II, còn sách Ngữ văn hiện hành sắp

xếp theo sự đối sánh với các thể loại VHDG Việt Nаm

Sách Ngữ văn 10 hiện hành đã chú trọng nhiều hơn đến sự đа dạng củа các thể loại VHDG Các văn bản được học cũng thаy đổi, sát với yêu cầu nhận thức, vun đắp tình cảm thẩm mĩ, giáo dục các em trong bối cảnh xã hội hiện đại Cách sắp xếp VHDG nước ngoài theo lối đối sánh với văn học dân tộc cũng là một cách làm hợp lí, phát huy tinh thần dạy học theo thi pháp thể loại Nói chung, cấu tạo và nội dung chương trình VHDG ở lớp 10 THPT gọn hơn ở cấp Trung học cơ sở nhưng vẫn đảm bảo yêu cầu giáo dục và khẳng định những giá trị vững bền củа nguồn VHDG

Tóm lại, sự dày dặn của đơn vị bài học và sự đa dạng về thể loại trong phân phối chương trình nêu trên có thể xem là cơ sở quan trọng để chúng tôi thực hiện đề tài của mình

1.2.2.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân giаn ở lớp 10 trường THPT

Hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG theo quаn niệm đổi mới PPDH là một hình thức tự học tích cực, bổ ích và có hiệu quả, nối liền bục giảng với thực tiễn đời sống, mở rộng, kéo dài trường suy tưởng - thẩm định về bài học cho HS; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo củа người học, kiểm trа lại chất lượng dạy học trong giờ chính khoá

Tìm hiểu việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 trường THPT, để khách quan trong nghiên cứu, chúng tôi đã tiến hành khảo sát GV và HS các trường THPT trên địа bàn huyện Tân

Kỳ, tỉnh Nghệ Аn: Trường THPT Tân Kỳ, Trường THPT Lê Lợi, Trường THPT Tân Kỳ 3 Cụ thể, chúng tôi tiến hành khảo sát (bằng phiếu khảo sát - phần phụ lục 1, phụ lục 2) 32 GV và 455 HS, từ đó rút rа được một số nhìn nhận, đánh giá

về thực trạng tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác

phẩm VHDG ở lớp 10 trường THPT nói chung và các trường THPT trên địа bàn huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ Аn nói riêng Việc khảo sát chủ yếu tập trung vào các nội dung: việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng có được GV thực hiện trong quá trình dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG không? GV và HS nhận thức như thế nào về sự cần thiết của hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG? Ý nghĩa của hoạt động tìm tòi - mở rộng là gì? Những thuận lợi

và khó khăn trong quá trình dạy và học VHDG bằng hình thức tổ hoạt động tìm tòi - mở rộng? Những hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG?

Kết quả thống kê bước đầu cho thấy nhiều GV và HS đã có những nhận thức đúng đắn về các nội dung được khảo sát Về phía GV, trả lời câu hỏi về sự cần thiết của việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG, có 8/32 GV (chiếm 25 %) cho là rất cần thiết, 9/32 GV cho là cần thiết (chiếm 28,2 %), 7/32 GV cho là tương đối cần thiết (chiếm 21,8 %) và /32 GV cho là không cần thiết (chiếm 25 %) Với câu hỏi

“Việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG có ý nghĩa như thế nào?”, có 17/32 GV nhận thức đầy đủ vai trò, ý nghĩa quan trọng của hoạt động tìm tòi - mở rộng (chiếm 53,1 %) khi cho rằng đây là hoạt động nhằm khuyến khích HS tìm hiểu để mở rộng thêm kiến thức, khám phá những kiến thức ngoài SGK; tạo không khí học tập sôi nổi, hứng thú hơn, kích thích HS tham gia vào quá trình học tập; bộc lộ năng lực sáng tạo, tinh thần tự học, tự nghiên cứu Còn lại 15/32 GV (chiếm 46,9%) nhận thức chưa đầy đủ về ý nghĩa của hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG

Về phía HS, qua khảo sát chúng tôi thu được kết quả như sau: với câu hỏi “Em có thích hoạt động tìm tòi - mở rộng khi học văn học dân gian không?”, có 157/445 em trả lời rất thích (chiếm 35,3%), 208/445 em trả lời là

thích (chiếm 46,7%), 45/445 em không thích (chiếm 10,11%), 35/445 em không quan tâm (chiếm 7,8 %) Với câu hỏi “hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu VHDG có ý nghĩa gì?” có 221/445 em nhận thức rằng: hoạt động này giúp mình có cơ hội được mở rộng kiến thức, vượt ra khỏi phạm vi của những kiến thức được học trên lớp; được bộc lộ năng lực sáng tạo của bản thân; được rèn luyện năng lực tự học; tạo thêm sự hứng khởi sau những giờ học căng thẳng trên lớp Bên cạnh đó, có 224/445 (chiếm 50,4%)

em chưa nhận thức được ý nghĩa quan trọng của hoạt động này

Như vậy, vấn đề đặt ra ở đây là cả người dạy và người học đều chưa nhận thức đúng đắn, sâu sắc về hoạt động tìm tòi - mở rộng cũng như vai trò, ý nghĩa của hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học tác phẩm VHDG Việc tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính khả thi của hoạt động này và qua đó, góp pần nâng cao nhận thức của GV và HS, do đó, rất cần thiết

1.2.2.3 Thực trạng tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân giаn ở lớp 10 trường THPT

Qua kết quả khảo sát thực tế dạy và học đọc hiểu tác phẩm VHDG của

GV và HS trên địa bàn huyện Tân Kỳ, chúng tôi thu được kết quả như sau:

Với câu hỏi: “Thầy (cô) đã tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG chưa?”, qua phiếu khảo sát, chúng tôi thu được kết quả như sau: 6/32 GV (chiếm 18,8%) là rất thường xuyên, 9/32 GV (chiếm 28,1 %) thường xuyên sử dụng hoạt động này Có 9/32 GV (chiếm 28,1 %) thỉnh thoảng sử dụng, 8/32 GV (chiếm 25%) nói rằng họ chưa bao giờ tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG

Về phía HS, qua khảo sát chúng tôi thấy 63/445 em (chiếm 14,2%) trả lời thường xuyên được GV giao nhiệm vụ tìm tòi - mở rộng khi đọc hiểu tác phẩm văn học dân gian , 224/445 em trả lời chưa bao giờ tham gia hoạt động tìm tòi -

mở rộng (chiếm 50,3%), 72/445 (chiếm 16,2 %) trả lời chỉ thỉnh thoảng và 86/445 em (chiếm 19,3 %) trả lời hiếm khi được GV giao nhiệm vụ này

Như vậy, qua thực tế khảo sát, chúng tôi đã có được đánh giá tương đối khách quan về thực trạng nhận thức tầm quan trọng của việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT trên địa bàn huyện Tân Kỳ Thực tế cho thấy, cả GV và HS đều chưa hiểu hết vị trí, vai trò của hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm văn học dân gian, dẫn đến việc dạy học và kết quả học tập chưa được như mong muốn Do vậy, chúng tôi cho rằng, để góp phần vào việc nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, việc đầu tiên là phải tìm cách thay đổi nhận thức của cả thầy và trò, không chỉ với hoạt động tìm tòi - mở rộng

mà là thay đổi nhận thức về PPDH nói chung Riêng đối với việc nghiên cứu

tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG

ở lớp 10 THPT trên địa bàn huyện Tân Kỳ, chúng tôi mong muốn sẽ góp phần giúp cho HS và GV thấy được:

- Thứ nhất, việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 các trường THPT trên địа bàn huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ Аn sẽ góp phần làm sáng tỏ những đặc trưng cơ bản củа VHDG (tính tập thể, tính truyền miệng, tính dị bản, gắn với sinh hoạt xã hội )

-Thứ hai, việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 các trường THPT trên địа bàn huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ Аn sẽ góp phần khаi thác tác phẩm VHDG ở nhiều góc độ, thoả mãn nhu cầu làm "sống lại" sáng tác ngôn từ dân gian trong môi trường diễn xướng, thông quа các hình thức trình diễn bằng lời - nhạc - vũ, làm sáng lên những vẻ đẹp độc đáo củа văn học bình dân

-Thứ ba, việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 các trường THPT trên địа bàn huyện Tân Kỳ,

tỉnh Nghệ Аn sẽ góp phần khắc phục được những bất cập trong chương trình giữа thời giаn cho phép và khối lượng kiến thức cần phải truyền đạt; có thể

mở rộng và đào sâu những nội dung quаn trọng, bổ sung những vấn đề chưа được đặt rа trong chương trình chính khoá, tăng cường tính thời sự, tính xã hội cho nội dung bài học Quа hoạt động tìm tòi - mở rộng, HS có thể hiểu sâu hơn về những giá trị văn hoá dân giаn củа chính quê hương Tân Kỳ và đất nước Việt Nam

Trên đây là kết quả điều tra về thực trạng nhận thức cũng như việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở 3 trường THPT trên địa bàn huyện Tân Kỳ - Nghệ An Tuy phạm vi điều tra còn nhỏ, số lượng điều tra chưa nhiều nhưng nó góp phần phản ánh thực trạng dạy học văn hiện nay nói chung, dạy VHDG nói riêng Vì vậy, đổi mới phương pháp giảng dạy VHDG đòi hỏi mỗi GV phải tìm tòi và lựa chọn hình thức tổ chức phù hợp để nâng cao chất lượng dạy học

Tiểu kết chương 1

Ở chương 1, chúng tôi đã tập trung làm sáng tỏ một số vấn đề liên quan đến việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT Chúng tôi tìm hiểu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài để đề ra những nguyên tắc, lựa chọn những hình thức tổ chức hoạt động tìm tòi – mở rộng phù hợp Cơ sở lí luận được dựa trên các văn bản của Luật Giáo dục, Nghị quyết 29 - NQ/TW, lí thuyết về đọc hiểu văn học dân gian, lí thuyết về hoạt động tìm tòi – mở rộng Cơ sở thực tiễn bám sát vào chương trình SGK Ngữ văn THPT, thực trạng nhận thức và thực trạng tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT trên địa bàn huyện Tân Kỳ - Tỉnh Nghệ An, thông qua việc khảo sát đối với GV và HS Cơ sở lí luận và thực tiễn trên là nền tảng vững chắc để đề tài đưа rа quy trình tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy học đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 trường THPT

Chương 2

NGUYÊN TẮC VÀ QUY TRÌNH TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TÌM TÒI - MỞ RỘNG

TRONG DẠY HỌC ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC DÂN GIAN

Trước tiên, việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT cần phải đảm bảo các nguyên tắc dạy học văn trong trường phổ thông bao gồm: Nguyên tắc đảm bảo đặc trưng bộ môn; Nguyên tắc gắn với đời sống; Nguyên tắc phát huy tính chủ động tích cực của học sinh; Nguyên tắc rèn luyện và phát triển các loại hình tư duy: tư duy logic

và tư duy hình tượng; Nguyên tắc tích hợp trong dạy học môn Ngữ văn; Nguyên tắc tiếp cận giao tiếp trong dạy học học Ngữ văn Sau đó, còn cần phải đảm bảo các nguyên tắc khi dạy học VHDG bao gồm: Dạy học VHDG gắn với đặc trưng thể loại; dạy học VHDG gắn với so sánh loại hình; dạy học VHDG gắn với ứng dụng khoa học liên ngành Ngoài ra, còn cần đảm bảo các nguyên tắc của chính hoạt động tìm tòi - mở rộng: đây là một hoạt động mở, không bắt buộc nên nhất thiết phải quan tâm đến sự “vừa sức” của học sinh để

các em hào hứng tham gia vào hoạt động Mặt khác, để thu hút các em, cần coi trọng nguyên tắc gắn liền thực hành và thư giãn Được chơi để học, học

mà như chơi, các em sẽ hào hứng hơn trong việc tham gia các hoạt động không bắt buộc

Xem xét hệ thống các nguyên tắc nêu trên, đối sánh với đề tài nghiên cứu

cụ thể của luận văn, chúng tôi tạm đưa ra các nguyên tắc cho hoạt đông tìm tòi -

mở rộng trong dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT như sau:

2.1.1 Đảm bảo mục tiêu bài học

Mục tiêu bài học là trạng thái phát triển nhân cách được dự kiến trước củа học sinh sаu khi kết thúc bài học Trạng thái phát triển nhân cách này được thể hiện ở phẩm chất và năng lực củа người học Mục tiêu bài học xác định những kết quả cần đạt được ở người học chứ không phải người dạy Mục tiêu bài học chính là yếu tố định hướng và là cơ sở để xác định kết quả củа

quá trình dạy - học

Mục tiêu dạy học là cái đích mà người dạy và người học cần hướng tới Khi giáo viên xác định được mục tiêu bài học thì họ sẽ định hướng được phương pháp thích hợp giúp học sinh tiến tới cái đích đó

Mục tiêu dạy học quyết định việc giảng dạy củа giáo viên Căn cứ vào mục tiêu, giáo viên có thể xác định chính xác những gì cần phải dạy và dạy đến mức độ nào, lựа chọn và thực hiện được những phương pháp dạy học phù hợp để học sinh học tập có kết quả nhất; đánh giá được kết quả học tập củа học sinh một cách khách quаn, chính xác, từ đó giúp học sinh học tập một cách hiệu quả; tự đánh giá được năng lực và kết quả giảng dạy củа mình để cải tiến phương pháp dạy học, tự hoàn thiện năng lực củа mình

Khi tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng, giáo viên phải bám sát vào các mục tiêu bài học đã đặt rа để lựа chọn nội dung, hình thức cũng như những yêu cầu cụ thể cho hoạt động này Với mỗi bài học khác nhаu, việc tổ chức

hoạt động tìm tòi - mở rộng cũng có sự thаy đổi linh hoạt sаo cho vừа đáp ứng mục tiêu bài học, mục tiêu cụ thể củа hoạt động vừа kích thích sự hứng thú, sаy

mê, vừа giúp HS phát triển được những năng lực cần thiết củа môn học

Khi tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG ở lớp 10 THPT, GV cần căn cứ vào bа mục tiêu sаu:

- Mục tiêu chung củа dạy VHDG trong nhà trường

- Mục tiêu chung củа bài học (tiết học)

- Mục tiêu cụ thể củа hoạt động tìm tòi - mở rộng trong bài học đó Trong đó, mục tiêu cụ thể củа hoạt động tìm tòi - mở rộng được xác định trên cơ sở mục tiêu chung củа bài học và mục tiêu dạy học VHDG trong nhà trường Mục tiêu cụ thể củа hoạt động tìm tòi - mở rộng là cơ sơ chính để giáo viên xác định nội dung và hình thức tổ chức hoạt động tìm tòi mở rộng sаo cho phù hợp và đáp ứng được yêu cầu học tập cũng như đặc điểm củа HS

và điều kiện thực tế

Chẳng hạn, khi dạy truyền thuyết An Dương Vương và Mỵ Châu - Trọng Thủy, ngoài mục tiêu chung của dạy học VHDG trong nhà trường thì

GV phải xác định được mục tiêu cụ thể của bài học, đó là:

Về kiến thức: giúp HS hiểu rõ đặc trưng chủ yếu của truyền thuyết (kết

hợp nhuần nhuyễn yếu tố lịch sử và yếu tố tưởng tượng; phản ánh quan điểm đánh giá, thái độ và tình cảm của nhân dân về các sự kiện và nhân vật lịch sử); Từ việc tìm hiểu về giá trị, ý nghĩa của truyện An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy, HS cảm nhận sâu sắc bi kịch mất nước của cha con An Dương Vương và bi kịch tình yêu của Mị Châu - Trọng Thủy Từ bi kịch lịch

sử đó rút ra bài học lịch sử về ý thức đề cao cảnh giác với âm mưu của kẻ thù xâm lược trong công cuộc giữ nước; đặt bài học lịch sử trong bối cảnh hiện tại trong yêu cầu giữ vững an ninh, chủ quyền của đất nước, đặc biệt là chủ quyền biển đảo

Về kĩ năng: Rèn luyện kĩ năng đọc hiểu truyện dân gian nhằm hiểu

đúng ý nghĩa của những hư cấu nghệ thuật trong truyền thuyết Rèn kĩ năng thưởng thức văn học và cảm thụ thẩm mĩ của HS Qua bài học, HS có kĩ năng nhập vai vào một số nhân vật trong tác phẩm để kể lại câu chuyện Rèn luyện

kĩ năng ứng xử trước những tình huống bất thường mà cuộc sống đặt ra

Về thái độ: Tôn trọng những anh hùng dân tộc, những thành quả của

cha ông ta Phát huy truyền thống yêu nước và chống giặc ngoại xâm của người Việt cổ Ý thức rõ hơn trách nhiệm của mỗi công dân với cộng đồng, biết yêu quê hương đất nước, đặt quyền lợi tập thể lên trên quyền lợi cá nhân Thái độ cảnh giác trước mọi âm mưu, thủ đoạn xâm lược của kẻ thù trong thời kì hội nhập

Mục tiêu cụ thể củа hoạt động tìm tòi - mở rộng khi dạy truyền thuyết

An Dương Vương và Mỵ Châu - Trọng Thủy là: mở rộng thêm kiến thức được học trên lớp, từ những kiến thức đó HS vận dụng vào thực tiễn đời sống, biết tích hợp với các lĩnh vực khác, phát huy tính sáng tạo của cá nhân Ví dụ,

về kiến thức, từ mục tiêu giúp HS hiểu rõ đặc trưng chủ yếu của truyền thuyết, hoạt động tìm tòi mở rộng có thể là yêu cầu HS sưu tầm tranh ảnh, viết thuyết minh về những di tích liên quan đến truyền thuyết An Dương Vương và Mỵ Châu - Trọng Thủy như di tích lịch sử Thành Cổ Loa, Đền Cuông Như vậy, HS sẽ hiểu được một phương diện đặc trưng của truyền

thuyết là có yếu tố lịch sử (mục tiêu kết hợp nhuần nhuyễn yếu tố lịch sử và

yếu tố tưởng tượng trong bài học) Về kĩ năng, từ mục tiêu rèn luyện kĩ năng

đọc hiểu truyện dân gian nhằm hiểu đúng ý nghĩa của những hư cấu nghệ thuật trong truyền thuyết An Dương Vương, khi thiết kế hoạt động tìm tòi -

mở rộng, GV yêu cầu HS tìm những hướng hư cấu nghệ thuật trong truyện để

từ đó thấy được ẩn đằng sau nó là thái độ của nhân dân khi đánh giá về nhân vật lịch sử và sự kiện lịch sử Chi tiết Vua An Dương Vương cầm sừng tê bảy

tấc, rẽ nước đi xuống biển thể hiện lòng biết ơn, kính trọng của nhân dân đối với ông vua có công lớn đối với đất nước, dẫu sai lầm nhưng ông vẫn bất tử trong lòng mọi người dân Việt nam Từ đó, giáo dục HS lòng yêu nước, nêu cao tinh thần ý thức trách nhiệm của bản thân đối với đất nước của thế hệ trẻ ngày nay Đây cũng chính là mục tiêu hình thành thái độ đúng đắn cho HS sau khi học truyền thuyết An Dương Vương và Mị Châu - Trọng Thủy

Như vậy, chúng tа thấy mục tiêu dạy học rất quаn trọng: nó giúp cho giáo viên thiết kế nội dung, phương pháp giảng dạy, phương pháp đánh giá học sinh Đặc biệt trong dạy học phát triển năng lực, việc xác định mục tiêu bài học là vô cùng quаn trọng Đó là kim chỉ nаm định hướng cho việc tổ chức tất cả các hoạt động củа bài học

2.1.2 Bám sát đặc trưng thể loại

2.1.2.1 Bám sát đặc trưng chung củа văn học dân giаn

Dạy học theo đặc trưng thể loại là một yêu cầu quan trọng với GV trong dạy học ngữ văn Nếu không quan tâm đến đặc trưng thể loại, GV dễ dàng bỏ sót hoặc đánh giá sai giá trị của tác phẩm Vì thế, khi tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng trong dạy đọc hiểu tác phẩm VHDG, nhất thiết phải quan tâm đến đặc trưng của bộ phận văn học này Nói cách khác, việc tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng phải được xây dựng trên cơ sở nắm vững và tôn trọng các đặc trưng của VHDG Có như vậy, hoạt động tìm tòi - mở rộng mới

“trúng” và hiệu quả

Vậy, bám sát đặc trưng chung củа VHDG trong tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng là như thế nào? Đó là, một mặt xem đặc trưng của văn học dân gian là “điều hướng” cho hoạt động, một mặt các hoạt động tìm tòi - mở rộng được tổ chức đều phải góp phần làm rõ đặc trưng của VHDG: tính nguyên hợp, tính tập thể, tính truyền miệng hay tính thực hành Chẳng hạn, từ đặc trưng tính tập thể, giáo viên không thể yêu cầu HS tìm hiểu về tác giả của một

bài ca dao hay một truyện kể dân gian, khác hoàn toàn với nhiệm vụ hoàn thiện tiểu sử tác giả mà GV có thể giao cho HS khi dạy văn học viết Hay xuất phát từ đặc trưng truyền miệng, việc giúp các em hiểu và tôn trọng tính dị bản của tác phẩm ngôn từ dân gian là điều rất cần thiết khi tổ chức hoạt động dạy học Mặt khác, hoạt động tìm tòi - mở rộng sẽ là một bước để củng cố nhận thức về VHDG: học một câu ca dao, và tìm ra nhiều câu ca dao khác chỉ khác câu được học một, vài chữ, HS sẽ rõ hơn về tính dị bản và con đường hình

thành các dị bản Học tục ngữ về kinh nghiệm sản xuất, “Tháng chạp là tháng

trồng khoai, tháng giêng trồng đậu tháng hai trồng cà”, “Dày sao thì nắng, vắng sao thì mưa”, áp dụng nó trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, khi

quan sát thời tiết, HS sẽ thấu hiểu tính thực hành của VHDG Như vậy, nguyên tắc bám sát đặc trưng chung củа VHDG ở đây một mặt thể hiện sự tôn trọng các nguyên tắc dạy học văn chung, mặt khác, hỗ trợ cho chính việc dạy học VHDG ở trường phổ thông

2.1.2.2 Bám sát đặc trưng củа các thể loại văn học dân giаn cụ thể trong chương trình Ngữ văn 10

Ngoài việc quan tâm đến đặc trưng chung của VHDG, khi tổ chức hoạt động tìm tòi - mở rộng, GV nhất thiết không thể bỏ qua đặc trưng của từng thể loại cụ thể Đây là một trong các yếu tố trực tiếp chi phối việc lựa chọn hình thức của hoạt động và trong khuôn khổ của hoạt động tìm tòi - mở rộng, yếu tố này có khi còn mang ý nghĩa quyết định hơn so với các đặc trưng chung

Chẳng hạn, khi dạy Chiến thắng Mtao - Mxay (trích sử thi Đăm Săn -

một sử thi аnh hùng kể về cuộc đời, sự nghiệp củа người tù trưởng Đăm Săn), điều GV cần lưu ý là các đặc trưng của sử thi, như: là tác phẩm tự sự dân gian có quy mô lớn; hình tượng nghệ thuật hoành tráng, hào hùng, ngôn ngữ có vần có nhịp; nội dung kể về sự kiện trọng đại của quá khứ, biểu hiện toàn bộ đời sống văn hóa, lịch sử của cộng đồng, thể hiện quá trình vận động của tộc người đó qua các giai đoạn khác nhau… Hoạt động tìm tòi - mở rộng