Tài liệu Đẩy Mạnh Chương Trình Xây Dựng Nông Thôn Mới Trên Địa Bàn Huyện

Tính cấp thiết của đề tài Một trong những định hướng lớn để sớm đạt được mục tiêu nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, được nêu trong Báo cáo chính trị tại Đại

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS VŨ ANH TUẤN

Tp Hồ Chí Minh - Năm 2017

Tôi xin cam đoan luận văn: “Đẩy mạnh chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh – Tỉnh Khánh Hoà”, là công trình nghiên cứu của

chính tác giả, nội dung được đúc kết từ quá trình học tập và nghiên cứu thực tiễn trong thời gian qua, số liệu sử dụng là trung thực và có trích dẫn rõ ràng Luận văn được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Vũ Anh Tuấn

Tác giả Luận văn

Phạm Thị Thu Tâm

Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các từ viết tắt Danh mục các bảng biểu - hình

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ĐẨY MẠNH CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 8

1.1 Các khái niệm cơ bản 8

1.1.1 Nông thôn là gì ? 7

1.1.2 Các lý thuyết về phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn 9

1.1.3 Nông thôn mới là gì ? 13

1.1.4 Khái niệm xây dựng nông thôn mới 16

1.1.5 Vai trò của nông thôn mới trong phát triển kinh tế - xã hội 17

1.2 Quan điểm của Đảng và nhà nước ta về xây dựng nông thôn mới 18

1.2.1 Sự cần thiết khách quan trong xây dựng nông thôn mới 18

1.2.1.1 Chương trình xây dựng nông thôn mới giữ vai trò quan trọng đối với sự nghiệp công nghiệp hoá,hiện đại hoá đất nước 18

1.2.1.2 Chương trình xây dựng nông thôn mới góp phần củng cố và phát triển cơ sở hạ tầng cho xã hội XHCN trong thời kỳ quá độ-từ các yếu tố vật chất kỷ thuật cho đến các nhân tố xã hội 20

1.2.2 Mục tiêu chiến lược của chương trình xây dựng nông thôn mới 22

1.2.3 Những nguyên tắc và tiêu chí thực hiện xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam 28

1.3 Kinh nghiệm xây dựng nông thôn mới ở một số địa phương 32

1.3.1 Kinh nghiệm của huyện Củ Chi, TPHCM 32

1.3.2 Kinh nghiệm của huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai 33

1.3.3 Kinh nghiệm của huyện Cam Lâm, tỉnh Khánh Hoà 34

MỚI TẠI HUYỆN DIÊN KHÁNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 39

2.1 Khái quát đặc diểm tự nhiên, kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến xây dựng nông thôn mới tại huyện Diên Khánh - Tỉnh Khánh Hoà 39

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên 39

2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội 41

2.2 Thực trạng xây dựng nông thôn mới tại huyện Diên Khánh 45

2.2.1 Sơ lược quá trình thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới tại huyện Diên Khánh - Tỉnh Khánh Hoà 45

2.2.2 Việc thực hiện các nội dung của chương trình xây dựng nông thôn mới ở Diên Khánh trong thực tế 47

2.2.2.1 Việc thực hiện công tác chỉ đạo, điều hành, quản lý 45

2.2.2.2 Việc thực hiện công tác lập quy hoạch, đề án xây dựng nông thôn mới 48

2.2.2.3 Việc triển khai nội dung phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho người dân 50

2.2.2.4 Việc triển khai xây dựng cơ sở hạ tầng thiết yếu và huy động nguồn lực

56 2.2.2.5 Việc triển khai nội dung phát triển giáo dục, y tế, văn hoá và bảo vệ môi trường 61

2.3 Đánh giá việc thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới ở Diên Khánh - Tỉnh Khánh Hoà 67

2.3.1 Những kết quả đạt được 67

2.3.2 Những khó khăn, bất cập, hạn chế 70

2.3.3 Nguyên nhân của những bất cập và hạn chế 75

Chương 3: QUAN ĐIỂM, MỤC TIÊU, GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH CHƯƠNG TRÌNH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN DIÊN KHÁNH - TỈNH KHÁNH HOÀ 81

3.1 Những quan điểm cơ bản 81 3.2 Phương hướng và mục tiêu trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở huyện

3.3 Một số giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh - tỉnh Khánh Hoà trong những năm tới 90 3.3.1.Hoàn thiện cơ chế chính sách, hệ thống chỉ đạo, điều hành quản lý trong xây dựng nông thôn mới 90 3.3.2.Đẩy mạnh công tác tuyên truyền,vận động xây dựng nông thôn mới 91 3.3.3 Đẩy mạnh phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập và giảm tỷ lệ hộ nghèo ở địa phương 93 3.3.4.Hoàn thiện công tác quy hoạch, thay đổi cơ cấu kinh tế trong phát triển nông nghiệp, nông thôn 94 3.3.5.Tăng cường huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn 95 3.3.6 Phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường 96 Kết luận 99 Tài liệu tham khảo

Thứ tự Chữ viết tắt Ý nghĩa

5 CNH - HĐH Công nghiệp hoá – Hiện đại hoá

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Một trong những định hướng lớn để sớm đạt được mục tiêu nước ta cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại, được nêu trong Báo cáo chính trị tại Đại hội lần thứ XII của Đảng là tạo được sự đột phá trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn, đẩy nhanh quá trình tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng khai thác tiềm năng, lợi thế và hội nhập kinh tế quốc tế thực hiện quá trình xây dựng nông thôn mới hiệu quả Đây là chủ trương đúng đắn nhằm nâng cao hơn nữa năng lực sản xuất cũng như nâng cao đời sống của người dân nông thôn, nhất là trong điều kiện nền nông nghiệp nước ta đang đứng trước nhiều thách thức của quá trình hội nhập

Hơn 30 năm đổi mới, thực hiện nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, nhận thức về mô hình KTTT định hướng XHCN ở nước ta từng bước được nâng cao; các nền tảng cơ bản của nền KTTT định hướng XHCN được hình thành và từng bước phát triển Và cũng hơn 30 năm đó, khu vực nông thôn đã có bước phát triển đáng kể, các hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh ngày càng đa dạng, phong phú, đời sống vật chất, tinh thần của cư dân nông thôn ngày càng được nâng cao Tuy nhiên, trong xu thế Việt Nam ngày càng hội nhập vào khu vực Châu Á và thế giới: xóa cấm vận của Hoa Kỳ (1995), ký hiệp định thương mại song thương Việt Nam – Hoa Kỳ (2001), là thành viên của tổ chức Thương Mại thế giới (2007), là thành viên của cộng đồng kinh tế Aean (ACE) tháng 12/2015 thì sức ép của hội nhập và phát triển ngày một lớn, đặt ra yêu cầu rất cao đối với nền kinh tế nước ta, trong đó nông nghiệp là lĩnh vực phải đối diện với nhiều thách thức nhất, đồng thời đòi hỏi phải có nhiều chính sách đột phá và đồng bộ nhằm giải quyết toàn diện các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa nông thôn

Có thể nói, chủ trương, chính sách phát triển toàn diện kinh tế, xã hội, văn hóa ở nông thôn có vai trò quan trọng trong việc giúp đất nước phát triển toàn diện theo hướng hiện đại; giúp các địa phương trong cả nước có được sự phát triển đồng

chính trị cấp bách hàng đầu của toàn hệ thống chính trị, mà nhất là đối với các cấp

cơ sở Là đơn vị hành chánh cấp huyện của tỉnh Khánh Hòa, Diên Khánh là huyện

có điều kiện địa lý tự nhiên khá thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội Trải qua gần 40 năm khôi phục sản xuất nông nghiệp và phát triển nông thôn sau chiến tranh, huyện Diên Khánh đã đạt được tốc độ tăng trưởng ở mức cao, cơ cấu nông nghiệp

có bước chuyển dịch tích cực, đa dạng hoá sản phẩm, chất lượng nhiều loại sản phẩm nông nghiệp ngày một tăng; Sản phẩm nông nghiệp đã góp phần giải quyết an ninh lương thực và nhu cầu của người dân, một số mặt hàng đã có giá trị xuất khẩu; Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn được tăng cường, bộ mặt nông thôn có nhiều thay đổi đáng kể

Bên cạnh những kết quả đạt được như trên, khu vực nông thôn huyện Diên Khánh vẫn còn một số mặt tồn tại, hạn chế như:

- Cơ cấu kinh tế nông thôn chuyển dịch chậm, tăng trưởng chưa đồng đều, thiếu vững chắc, chất lượng và hiệu quả sản xuất nông nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, làng nghề chưa cao, quan hệ hợp tác trong sản xuất, kinh doanh còn hạn chế; Tại một số xã vùng nông thôn phát triển vẫn chưa theo quy hoạch, quản lý và

sử dụng đất đai hiệu quả không cao

- Đời sống vật chất, tinh thần của một bộ phận nhân dân còn khó khăn Từ trung tâm huyện đến các điểm dân cư, các công trình hạ tầng kỷ thuật, các cơ sở kinh tế đến các công trình văn hóa, y tế, giáo dục, phúc lợi công cộng, trong quá trình xây dựng, còn nhiều khiếm khuyết và chưa phát huy hết chức năng của chúng

- Trật tự an toàn xã hội một số điểm còn diễn biến phức tạp; Tình trạng ô nhiễm môi trường sinh thái có chiều hướng gia tăng,nhất là, khi ở Huyện có sự phát triển của nhiều khu công nghiệp Tuy đã tạo được nhiều công ăn việc làm cho người dân ở đây, nhưng tình trạng ô nhiễm cũng tác động tiêu cực đến phát triển kinh tế -

xã hội nói chung, theo đó, tác động tiêu cực làm chậm việc thực hiện chủ trương xây dựng nông thôn mới

Là một chương trình ở tầm quốc gia nhằm hiện thực hóa công cuộc công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, Xây dựng nông thôn mới đang diễn ra mạnh

mẽ trong phạm vi cả nước Trong khi đó, tại Khánh Hòa, Diên Khánh là một trong những huyện thuần nông, việc quan tâm nghiên cứu lý luận, khảo sát và đánh giá

thực tiễn, tìm giải pháp phù hợp để tăng cường tính hiệu quả của chương trình Xây

dựng Nông thôn mới ở đây là rất cần thiết Vì vậy, tác giả chọn đề tài: “Đẩy mạnh

chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn Huyện Diên Khánh - Tỉnh Khánh Hòa” làm luận văn tốt nghiệp thạc sỹ kinh tế chính trị của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Những nội dung liên quan nông thôn mới đã được một số tác giả nghiên cứu dưới nhiều góc độ, đối tượng, phạm vi, thời điểm, địa điểm khác nhau; Qua tham khảo, cáctác giả đãnêu những vấn đề liên quan đến nông thôn mới như sau:

- Hồ Xuân Hùng (2011), với bài viết “Xây dựng nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng lâu dài của Đảng và nhân dân ta” được đăng trên trang web

http://www.vca.org.vn Bài viết đã nêu rõ Nội dung nông thôn và NTM XHCN Việt Nam được thể hiện ở ba chức năng: chức năng về sản xuất nông nghiệp, gìn

giữ bản sắc truyền thống văn hóa dân tộc và bảo đảm môi trường sinh thái Tác giả cũng nhấn mạnh một số biện pháp và điều kiện nhằm thực hiện 19 tiêu chí Quốc gia

về xây dựng NTM trong giai đoạn hiện nay

- Đỗ Kim Dung, Kim Thị Chung (2012) với bài viết “Chương trình nông

thôn mớ ở V ệt Nam một số vấn đề đặt ra và k ến nghị” trên tạp chí Phát tr ển k nh

tế, số 262, tr.3-10 à v ết chỉ ra những bất cập và đề xuất một số g ả pháp về chính sách nhằm hoàn th ện chương trình nông thôn mớ ở nước ta

- Vũ Văn Phúc (2012), trong cuốn sách "Xây dựng nông thôn mới những vấn

đề lý luận và thực tiễn" NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội với nhiều bài viết của các nhà khoa học, lãnh đạo các cơ quan trung ương, các địa phương, các ngành, các cấp

về xây dựng NTM, với những nội dung như: Những vấn đề lý luận chung và kinh nghiệm quốc tế về xây dựng NTM, đặc biệt thực tiễn xây dựng NTM ở Việt Nam

được trình bày khá phong phú về thực tiễn triển khai xây dựng NTM ở một số tỉnh: Lào Cai, Nghệ An, Phú Thọ, Ninh Bình, Thái Nguyên, Lai Châu

- Lê Quốc Lý, trong cuốn sách "Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn - Vấn đề và giải pháp" (2012) khẳng định, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, tiến trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn cũng phát sinh nhiều vấn

đề phức tạp như sự bất cập trong các chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn, giữa quá trình đô thị hóa với quá trình phát triển nông thôn, xây dựng nông thôn; mâu thuẫn giữa lợi ích công nghiệp với nông nghiệp; giữa thành thị với nông thôn, giữa quá trình đô thị hóa với quá trình phát triển nông thôn, xây dựng NTM; mâu thuẫn giữa nền nông nghiệp dựa trên tri thức khoa học với sự bảo tồn giá trị và tri thức nông nghiệp truyền thống, giữa hàng hóa nông nghiệp hiện đại được sản xuất bởi những tiến bộ khoa học - kỹ thuật và cơ giới hóa với những sản phẩm nông nghiệp mang sắc thái vùng, miền tự nhiên có giá trị chênh lệch cao Cuốn sách nghiên cứu toàn diện về kết quả và tác động của tiến trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn Việt Nam, trong đó có những yếu tố hình thành nên diện mạo NTM

- Nguyễn Thị Tố Quyên, trong cuốn sách "Nông nghiệp, nông dân, nông thôn trong mô hình tăng trưởng kinh tế mới giai đoạn 2011 - 2020" (2012) đã đề cấp đến vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam trước những bối cảnh, cơ hội và thách thức trong mô hình tăng trưởng kinh tế Trong đó, lý thuyết về nông nghiệp, nông thôn đã được phân tích qua ba trường phái chính đó là: thứ nhất, đề cao vai trò của nông nghiệp, coi nông nghiệp là cơ sở hay tiền đề cho quá trình công nghiệp hóa; thứ hai, với quan điểm tiến thẳng vào công nghiệp hóa, đô thị hóa; thứ

ba, với tư tưởng kết hợp hài hòa giữa nông nghiệp và công nghiệp, nông thôn và đô thị trong quá trình phát triển Ngoài ra, cuốn sách còn phân tích thực trạng một số điểm nổi bật về nông nghiệp, nông thôn, nông dân từ năm 2000 đến nay trên các mặt thành công và những vấn đề tồn tại chủ yếu của nông nghiệp, nông dân và nông thôn trong mô hình tăng trưởng kinh tế hiện nay

- Trần Ngọc Ngoạn, trong cuốn sách "Phát triển nông thôn bền vững những vấn đề lý luận và kinh nghiệm thế giới" (2008), đã tiếp cận đến những vấn đề lý luận và kinh nghiệm trong phát triển nông thôn bền vững; làm rõ được những vấn đề: phát triển nông thôn bền vững - một yêu cầu phát triển mới của các quốc gia trên thế giới; khung khổ lý thuyết làm cơ sở cho phát triển bền vững nông thôn và một số kinh nghiệm quốc tế trong việc ứng dụng các phương pháp nhằm phát triển bền vững nông thôn Trong đó, phát triển nông thôn bền vững được đề cập thể hiện trên 3 trụ cột chính: một là, phát triển bền vững kinh tế nông thôn; hai là, phát triển bền vững xã hội nông thôn; ba là, tăng cường bảo vệ, quản lý môi trường tự nhiên

Các công trình nghiên cứu của các tác giả đã làm rõ và đưa ra những luận cứ khoa học cùng với những kinh nghiệm thực tiễn về xây dựng và phát triển nông thôn mới Đây là nguồn tư liệu quý giúp tác giả kế thừa trong quá trình nghiên cứu

đề tài của mình

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có một nghiên cứu nào đề cập tới vấn đề xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa Do đó, tác giả chọn đề tài này nhằm góp phần luận giải những vấn đề lý luận và thực tiễn đã và đang đặt ra đối với việc đẩy mạnh chương trình xây dựng nông thôn mới ở nơi đây

3 Mục tiêu nghiên cứu 3.1 Mục tiêu tổng quát

Mục tiêu tổng quát của đề tài là nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng nông thôn mới, vận dụng vào việc xây dựng và phát triển nông thôn mới ở Huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa theo hướng văn minh, hiện đại và bảo vệ thuần phong mỹ tục của dân tộc

3.2 Mục tiêu cụ thể

- Khái quát những vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng nông thôn mới

- Trên cơ sở xác định những tiềm năng cùng với những thuận lợi, khó khăn ảnh hưởng đến quá trình xây dựng nông thôn mới huyện Diên Khánh, luận văn hướng đến việc đánh giá thực trạng xây dựng nông thôn mới trong phát triển kinh tế

- xã hội của địa phương theo 19 tiêu chí, xác định những kết quả đạt được, những hạn chế cũng như nguyên nhân dẫn đến những hạn chế đó

- Kết hợp giữa lý luận và thực tiễn, luận văn đề xuất một số quan điểm, phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh trong thời gian tới

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những vấn đề lý luận và thực tiễn trong quá trình xây dựng và phát triển nông thôn mới gắn với bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới ở huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài

Phạm vi về không gian: luận văn tập trung nghiên cứu trong phạm vi huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa, có liên hệ với một số địa phương khác để rút ra những bài học kinh nghiệm cần thiết

Phạm vi về thời gian: luận văn nghiên cứu trong khoảng thời gian thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh, từ năm 2010 đến năm 2016, định hướng đến năm 2025

5 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, luận văn chú trọng sử dụng các phương pháp đặc thù của kinh tế chính trị học Mác – Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm của Đảng

và nhà nước Việt Nam về xây dựng nông thôn và nông thôn mới kết hợp logic với lịch sử; đồng thời sử dụng phương pháp trừu tượng hóa khoa học, phân tích với tổng hợp, thống kê so sánh Trong đó, phương pháp trừu tượng hóa khoa học được

sử dụng và quán triệt trong toàn bộ luận văn

- Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Dựa vào thực t ễn trong quá trình xây dựng nông thôn mớ trên địa bàn huyện D ên Khánh để rút ra những kết luận về thành tựu, hạn chế và đề xuất các g ả pháp nhằm đẩy nhanh quá trình xây dựng và phát tr ển nông thôn mớ h ện nay ở nước ta

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể: sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp so sánh, bảng biểu minh họa

- Phương pháp thống kê: Tập hợp các dữ liệu thống kê về phát triển nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn huyện Diên Khánh trong giai đoạn từ 2010 – 2015, thể hiện qua các số liệu về: giá trị sản xuất ngành nông nghiệp, dân số, lao động, thu nhập bình quân đầu người,…

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: Dựa trên cơ sở các số l ệu thu thập được về tình hình phát triển nông nghiệp của huyện Diên Khánh, tiến hành các phân tích, đánh giá thực trạng xây dựng và phát triển nông thôn mới trên địa bàn huyện

và luận giải các vấn đề nghiên cứu

6 Đóng góp về lý luận thực tiễn của luận văn Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc xây dựng nông thôn mới trên địa bàn cấp huyện

Thứ hai, đánh giá thực trạng và nhận diện những vấn đề đang đặt ra đối với

xây dựng nông thôn mới ở huyện Diên Khánh

Thứ ba, đề xuất phương hướng cơ bản và giải pháp chủ yếu nhằm đẩy mạnh

chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh – tỉnh Khánh Hoà đến năm 2025

7 Kết cấu luận văn

Ngoài mở đầu; kết luận; các bảng, biểu, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương, như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc đẩy mạnh chương trình xây dựng nông thôn mới

Chương 2: Thực trạng chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa và những vấn đề đặt ra

Chương 3: Quan điểm, phương hướng, giải pháp nhằm đẩy mạnh chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ĐẨY MẠNH CHƯƠNG TRÌNH

XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

1.1 KHÁI NIỆM NÔNG THÔN VÀ NÔNG THÔN MỚI

1.1.1 Nông thôn là gì?

Theo tổ chức Nông lương Liên hợp quốc (FAO), có thể định nghĩa nông thôn theo hai phương pháp:

Thứ nhất, thành thị được xác định bởi luật, theo đó, là tất cả những trung tâm

của tỉnh, huyện và các vùng còn lại được định nghĩa là nông thôn

Thứ hai, sử dụng mức độ tập trung dân sống thành cụm quan sát được để xác

định vùng thành thị

Việt Nam theo phương pháp thứ nhất để phân định thành thị, nông thôn Theo đó, nông thôn theo quy định về hành chính và thống kê của Việt Nam là những địa bàn thuộc xã (những địa bàn thuộc phường hoặc thị trấn được quy định là khu vực thành thị)

Theo truyền thống và phổ biến hiện nay thì nông thôn là nơi định cư của những người sống chủ yếu bằng nghề nông, đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu, một

số ít người sống bằng nghề phi nông nghiệp, thường là nghề do cha ông để lại và phân công lao động xã hội chưa cao, trình độ chuyên môn thấp, kinh tế nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao trong cơ cấu kinh tế nông thôn

Nông thôn đa dạng về điều kiện tự nhiên, môi trường sinh thái bao gồm các tài nguyên đất, nước, khí hậu, rừng, sông suối, ao hồ, khoáng sản, hệ động thực vật Nông thôn là nơi lưu giữ và bảo tồn những di sản văn hóa quốc gia như phong tục tập quán cổ truyền về đời sống, lễ hội, sản xuất nông nghiệp và ngành nghề truyền thống, các di tích lịch sử, văn hóa, các danh lam thắng cảnh Trong mối quan hệ ứng xử giữa con người với con người ở nông thôn Việt Nam, các hành vi của mỗi

cá nhân thường được đặt trong các thiết chế xã hội (gia đình, dòng họ, làng xóm ) làm cho vai trò của cộng đồng trở nên mạnh mẽ và cá nhân trở nên nhỏ bé Sức mạnh của cộng đồng làng xã thể hiện cả trong quan hệ giữa các thành viên và những thành viên ngoài cộng đồng

Đây chính là nơi chứa đựng kho tàng văn hóa dân tộc; đồng thời, là khu vực giải trí, du lịch sinh thái phong phú, hấp dẫn đối với mọi người Ngoài ra nông thôn khác với đô thị ở chỗ ở đó có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị thường và sản xuất hàng hóa thấp hơn

Đến nay, khái niệm nông thôn được thống nhất với quy định tại Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21-8-2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông

thôn, cụ thể: "Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành

phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã"

Như vậy, nông thôn là một vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân.Tập hợp này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác, phân biệt với đô thị

Nông thôn có vị trí vô cùng quan trọng đối với sự nghiệp phát triển kinh tế đất nước - một nước sản xuất nông nghiệp là chủ yếu, với hơn 70% dân cư sinh sống và làm việc chủ yếu trong lĩnh vực nông nghiệp Do đó, phát triển nông thôn

đã, đang và sẽ là mối quan tâm hàng đầu, có vai trò quyết định đối với việc phát triển kinh tế xã hội đất nước

1.1.2 Các lý thuyết về phát triển kinh tế nông nghiệp nông thôn

Nông nghiệp là lĩnh vực sản xuất có những nét đặc thù, là ngành sản xuất gắn với sinh vật (cây trồng, vật nuôi), bị chi phối bởi quy luật sinh học, các điều kiện ngoại cảnh (đất đai, thời tiết - khí hậu) và là ngành sản xuất ra sản phẩm tất yếu để xã hội tồn tại và phát triển, vì thế từ lâu rất được các nhà kinh tế quan tâm và được đề cập nhiều trong các lý thuyết kinh tế, nhất là trong các mô hình phát triển kinh tế của các nước chậm phát triển hiện đang tiến hành công nghiệp hoá

Lý thuyết nhị nguyên do nhà kinh tế học người Mỹ gốc Jamaica A.Lewis chủ xướng Lý thuyết này cho rằng ở các nền kinh tế có hai khu vực kinh tế song song

tồn tại: khu vực truyền thống, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp và có đặc trưng là rất trì trệ, năng suất lao động rất thấp (năng suất lao động biên tế xem như bằng không)

và lao động dư thừa; khu vực công nghiệp hiện đại có đặc trưng năng suất lao động cao và có khả năng tự tích lũy Do lao động dư thừa nên việc chuyển một phần lao động thặng dư từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp không gây ảnh hưởng gì đến sản lượng nông nghiệp Do có năng suất lao động cao và tiền công cao hơn nên khu vực công nghiệp thu hút lao động dư thừa từ khu vực nông nghiệp chuyển sang, và do lao động trong khu vực nông nghiệp quá dư thừa và tiền công thấp hơn nên các ông chủ công nghiệp có thể thuê mướn nhiều nhân công mà không phải tăng thêm tiền công, lợi nhuận của các ông chủ ngành càng tăng; giả định rằng toàn bộ lợi nhuận sẽ được đem tái đầu tư thì nguồn tích lũy để mở rộng sản xuất trong khu vực công nghiệp ngày càng tăng lên

Như vậy, có thể rút ra từ lý thuyết này một nhận định là để thúc đẩy sự phát triển, các quốc gia đang phát triển cần phải mở rộng khu vực công nghiệp hiện đại bằng mọi giá mà không quan tâm đến khu vực truyền thống Sự tăng trưởng của khu vực công nghiệp tự nó sẽ thu hút hết lượng lao động dư thừa trong nông nghiệp chuyển sang và từ trạng thái nhị nguyên, nền kinh tế sẽ chuyển sang một nền kinh tế công nghiệp phát triển

Lý thuyết tăng trưởng kinh tế ở châu Á gió mùa của nhà kinh tế Haroy Toshima người Nhật, ông nghiên cứu mối quan hệ giữa hai khu vực dựa trên những

đặc điểm khác biệt của các nước Châu Á so với các nước Âu – Mỹ, đó là nền nông nghiệp lúa nước có tính thời vụ cao, vào thời gian cao điểm của mùa vụ vẫn có hiện tượng thiếu lao động và lại dư thừa nhiều trong mùa nhàn rỗi Nội dung chủ yếu của

lý thuyết này là:

+ Giữ nguyên lao động nông nghiệp, song phải tạo nhiều việc làm trong những tháng nhà rỗi (tăng vụ, đa dạng hóa vật nuôi cây trồng, mở mang nhiều ngành nghề mới để tạo việc làm tăng thu nhập)

+ Thực hiện CNH nông nghiệp: xây dựng kết cấu hạ tầng vật chất (điện, nước, giao thông, thông tin liên lạc), phát triển công nghiệp chế biến và cơ sở hạ tầng xã hội

(giáo dục, y tế, văn hóa) cho nông thôn Chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, thay thế lao động thủ công bằng lao động máy móc năng suất lao động cao

Từ đó sẽ cải thiện đời sống nông dân, văn minh hóa nông thôn và kinh tế sẽ tăng trưởng, lại tránh được sức ép về nhiều mặt đối với đô thị

Ông đồng ý với Lewis rằng khu vực nông nghiệp có dư thừa lao động, nhưng theo ông thì điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra, đặc biệt là lúc thời vụ căng thẳng thì khu vực nông nghiệp còn thiếu lao động Vì vậy, quan điểm của Lewis cho rằng

sự dư thừa lao động nông nghiệp có thể chuyển sang khu vực công nghiệp mà không làm giảm sản lượng nông nghiệp là điều không thích hợp với đặc điểm châu

Á, nhất là những vùng lúa nước, ở đây sản lượng nông nghiệp được tạo ra phụ thuộc nhiều vào đỉnh cao của thời vụ - ở những thời điểm không có dư thừa lao động Oshima cũng cho rằng về mặt lý thuyết thì trường phái tân cổ điển hòa toàn đúng khi họ đặt vấn đề ngay từ đầu phải đồng thời quan tâm đầu tư cho cả hai khu vực công nghiệp và nông nghiệp hoặc là ông cũng đồng ý với quan điểm của Ricardo cho rằng một mô hình phát triển phải được bắt đầu từ hiệu suất nông nghiệp hoặc từ khả năng xuất khẩu sản phẩm công nghiệp để nhập khẩu lương thực Nhưng Oshima cho rằng quan điểm của trường phái tân cổ điển và hướng thứ 2 trong quan điểm của Ricardo là khó thực hiện được nếu không nói là thiếu thực tế trong điều kiện của các nước đang phát triển Oshima đã phân tích mối quan hệ của hai khu vực trong sự quá độ về cơ cấu từ nền kinh tế do nông nghiệp chiếm ưu thế sang nền kinh tế công nghiệp

Học thuyết giá trị thặng dự của K.Mark Theo đuổi giá trị thặng dư là động

lực cao nhất và không có giới hạn của từng nhà tư bản và cả nền sản xuất tư bản chủ nghĩa Nó thúc đẩy các nhà tư bản tìm nơi đầu tư có lợi và thúc đẩy việc ứng dụng các thành tựu của tiến bộ khoa học công nghệ Chính vì vậy, C.Mác đã khẳng định:

“Sản xuất giá trị thặng dư hay lợi nhuận là quy luật tuyệt đối của phương thức này”

Khi nghiên cứu sản xuất giá trị thặng dư tương đối ta thấy rõ nhờ ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, tăng sức sản xuất của lao động trước hết trong những ngành sản xuất ra tư liệu sản xuất để sản xuất ra tư liệu sinh hoạt, với độ dài ngày lao động không đổi, thời gian lao động tất yếu rút ngắn lại, thời gian lao động thặng dư tăng

lên, nhờ đó tăng khối lượng giá trị thặng dư tương đối, thậm chí còn có thể rút ngắn ngày lao động mà vẫn thu được khối lượng giá trị thặng dư nhiều hơn trước Từ đó, đời sống của người lao động được cải thiện, nhưng mức độ bóc lột lao động không công lại tăng hơn trước C.Mác cũng đã từng dự báo, khoa học sẽ trở thành lực lựơng sản xuất trực tiếp, nhờ khoa học kỹ thuật con người sẽ ngày càng được giải phóng khỏi những lĩnh vực trực tiếp sản xuất mà sẽ làm chức năng điều khiển quá trình sản xuất Ở Việt Nam qua thực tiễn của hơn 20 năm đổi mới, cùng với sự phát triển của các thành phần kinh tế, tiềm lực kinh tế đất nước không ngừng tăng lên, đời sống nhân dân được cải thiện đáng kể, đồng thuận xã hội tăng lên, an ninh chính trị ổn định, uy tín của nước ta trên trường quốc tế tăng cao, nhân dân ta ngày càng phấn khởi, tin tưởng hơn vào đường lối kinh tế của Đảng Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu và cơ hội thì những khó khăn, những nguy cơ và thách thức vẫn còn nhiều Điều đó cho thấy cần phải quán triệt tốt hơn nữa tư tưởng phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Lý thuyết các giai đoạn phát triển kinh tế của W.Rostow, còn được gọi là mô

hình suy diễn lịch sử, đã chia tiến trình kinh tế thành năm gian đoạn: Giai đoạn xã hội truyền thống (nông nghiệp là nền tảng của nền kinh tế), giai đoạn chuẩn bị cất cánh (đã xuất hiện các khu vực kinh tế có tác dụng lôi kéo, thúc đẩy sự phát triển), giai đoạn cất cánh (tỷ lệ đầu tư tăng từ 5 đến 10% tổng sản phẩm quốc dân), giai đoạn hướng tới sự chín muồi kinh tế (tỷ lệ đầu tư cao, xuất hiện nhiều cực tăng trưởng, làm thay đổi cơ cấu kinh tế), và giai đoạn kỷ nguyên tiêu dùng cao Với cách phân chia này các nước đang phát triển hiện nay ở vào giai đoạn 1 đến 3 Xã hội có trình độ phát triển còn thấp thì khu vực nông nghiệp còn chiếm tỷ trọng lớn

về cơ cấu giá trị sản phẩm và cơ cấu lao động

Như vậy, có thể nói rằng hầu hết các lý thuyết của các nhà Kinh tế học trước đây đều không thuần túy tập trung nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp, mà đều đặt nông nghiệp trong mối quan hệ với các ngành, các lĩnh vực khác, trước hết là với công nghiệp Ngày nay, hơn bao giờ hết, phát triển nông nghiệp càng phải đặt trong mối quan hệ tổng thể với các lĩnh vực, các ngành khác như: xuất khẩu, du lịch, công

nghiệp, môi trường Do vậy khi nghiên cứu về kinh tế nông nghiệp cũng phải nghiên cứu trong mối quan hệ tổng thể

1.1.3 Nông thôn mới là gì?

Về NTM, các nhà nghiên cứu có nhiều tiếp cận khác nhau: tác giả Vũ Trọng Khải trong cuốn sách "Phát triển nông thôn Việt Nam: Từ làng xã truyền thống đến văn minh thời đại" cho rằng, NTM là nông thôn văn minh hiện đại nhưng vẫn giữ được nét đẹp của truyền thống Việt Nam Tô Văn Trường cho rằng, NTM cũng phải giữ được tính truyền thống, những nét đặc trưng nhất, bản sắc từng vùng, từng dân tộc và nâng cao giá trị đoàn kết của cộng đồng, mức sống của người dân Mô hình nông thôn tiên tiến phải được dựa trên nền tảng cơ bản là nông dân có tri thức Họ phải có trình độ khoa học về thổ nhưỡng, giống cây trồng, hóa học phân bón và thuốc trừ sâu, quản lý dịch bệnh, bảo quản sau thu hoạch, kinh tế nông nghiệp

Một số quan niệm khác cho rằng, NTM là nông thôn có kinh tế phát triển, đời sống vật chất tinh thần của nhân dân được nâng cao, có quy hoạch, kết cấu hạ tầng hiện đại, môi trường sinh thái trong lành, dân trí cao, giữ gìn được bản sắc văn hóa dân tộc, an ninh chính trị được giữ vững

Qua đó cho thấy, nhìn chung các học giả khá thống nhất khi khẳng định quan điểm

về NTM đó là, nông thôn có kinh tế phát triển, đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân được nâng cao, dân trí cao, bản sắc văn hóa dân tộc được gìn giữ và tái tạo

Nghị quyết số 26- NQ/TW về nông nghiệp, nông thôn, nông dân xác định: NTM là khu vực nông thôn có kết cấu hạ tầng KT - XH từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng XHCN Như vậy, NTM là một trạng thái phát triển cao, toàn diện của xã hội nông thôn, kết hợp đầy đủ các khía cạnh từ kinh tế, sản xuất tới phát triển văn hóa, giáo dục, môi trường, kết cấu hạ

Vậy có sự khác biệt nào giữa NTM và nông thôn cũ ? Thực tế thì “mới” và

“cũ” ở đây không phải là một trạng thái đối lập và tách biệt như bản thân thuật ngữ vốn ám chỉ Sự phát triển từ nông thôn cũ sang NTM không phải là bước nhảy từ trạng thái A sang trạng thái B hoàn toàn khác, mà là một quá trình tiến triển biện chứng từ A lên A+ Các tiêu chí đề ra các ngưỡng (biểu thị ở các thang đo ví dụ như

tỷ lệ (%), đạt/không đạt, có/không có) mà ở đó một xã vươn lên từ nông thôn cũ và tiến lên NTM Ví dụ, một xã cần đạt trung bình 70% tỷ lệ km đường trục thôn, xóm được cứng hóa đạt chuẩn theo cấp kỹ thuật của Bộ Giao thông vận tải thì được xét

là đạt chuẩn một tiêu chí về giao thông

Vì vậy, mô hình NTM không phải đơn thuần là tổng thể những đặc điểm, cấu trúc tạo thành một kiểu tổ chức nông thôn theo tiêu chí mới, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra cho nông thôn trong điều kiện hiện nay, mà còn là kiểu nông thôn được xây dựng so với mô hình nông thôn cũ (truyền thống, đã có) ở tính tiên tiến về mọi mặt, thể hiện ở các tiêu chí như:

Một là, NTM đáp ứng yêu cầu thị trường hoá, CNH, HĐH, chuẩn bị những

điều kiện vật chất, tinh thần giúp nông dân làm ăn sinh sống, trở nên thịnh vượng ngay trên mảnh đất mà họ đã gắn bó lâu đời Trước hết, tạo cho người dân có điều kiện để chuyển đổi lối sống, canh tác tự cung tự cấp, thuần nông (cổ truyền) sang sản xuất hàng hoá, dịch vụ, du lịch và những ngành nghề khác

Hai là, có khả năng khai thác hợp lý, nuôi dưỡng các nguồn lực, đạt tăng

trưởng kinh tế cao, bền vững; môi trường sinh thái được giữ gìn; tiềm năng du lịch được khai thác; làng nghề truyền thống, làng nghề tiểu thủ công nghiệp được khôi phục; ứng dụng công nghệ cao về quản lý, về sinh học ; cơ cấu kinh tế nông thôn phát triển hài hoà, hội nhập địa phương, vùng, cả nước và quốc tế

Ba là, nông dân, nông thôn có văn hoá phát triển, dân trí được nâng cao, sức

lao động được giải phóng Đó chính là sức mạnh nội sinh của làng, xã trong công cuộc xây dựng NTM Người nông dân có cuộc sống ổn định, giàu có, trình độ văn hoá, khoa học kỹ thuật, tay nghề cao, lối sống văn minh hiện đại nhưng vẫn giữ

được những giá trị văn hoá, bản sắc truyền thống, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, tham gia tích cực mọi phong trào chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng, đối ngoại… nhằm vừa tự hoàn thiện bản thân, nâng cao chất lượng cuộc sống của bản thân cư dân ở nông thôn, vừa góp phần xây dựng nông thôn ngày càng văn minh, giàu đẹp

Bốn là, đơn vị cơ bản của mô hình NTM là làng, xã Làng, xã thực sự là

một cộng đồng; trong đó, quản lý của Nhà nước không can thiệp sâu vào đời sống nông thôn trên tinh thần tôn trọng tính tự quản của người dân thông qua hương ước,

lệ làng (không trái với pháp luật của Nhà nước) Quản lý của Nhà nước và tự quản của nông dân, các giá trị truyền thống làng, xã được phát huy tối đa, tạo ra bầu không khí tâm lý xã hội tích cực, bảo đảm trạng thái cân bằng trong đời sống KT -

XH ở nông thôn, giữ vững an ninh trật tự xã hội… nhằm hình thành môi trường thuận lợi cho sự phát triển kinh tế nông thôn

Năm là, dân chủ nông thôn mở rộng và đi vào thực chất Các chủ thể nông

thôn (lao động nông thôn, chủ trang trại, hộ nông dân, các tổ chức phi chính phủ, nhà nước, tư nhân…) có khả năng, điều kiện, trình độ để tham gia tích cực vào các quá trình ra quyết định về chính sách phát triển nông thôn; thông tin minh bạch, thông suốt, hiệu quả giữa các tác nhân có liên quan; phân phối công bằng Người nông dân tự lựa chọn phương án sản xuất kinh doanh làm giàu cho mình, quê hương theo đúng chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước

Khái quát lại, đặc điểm NTM được thể hiện ở những điểm sau: Thứ nhất, nông thôn được cấu trúc trên nền tảng của làng, xã truyền thống, có đời sống vật chất, tinh thần ngày càng cao Thứ hai, bên cạnh những ngành nghề truyền thống, những ngành nghề gắn với quá trình CNH đang dần được hình thành, phát triển Thứ ba, về văn hóa, xã hội, những giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ và phát huy, tạo động lực mới cho phát triển KT - XH, nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của người dân nông thôn Thứ tư, hệ thống kết cấu hạ tầng hiện đại, môi trường ngày càng được gìn giữ, tái tạo Thứ năm, về dân chủ cơ sở ở nông thôn ngày càng

được phát huy mạnh mẽ, đi vào thực chất, người dân là một trong những chủ thể đóng vai trò quyết định đối với việc xây dựng NTM Thứ sáu, chương trình xây dựng NTM hiện nay được thực hiện chủ yếu theo phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”; trong đó, dân tự làm là chính, Nhà nước chỉ hỗ trợ Nhưng phải đáp ứng những mục tiêu của phát triển KT - XH và bị quyết định bởi quản lý nhà nước,

sự khéo léo, linh hoạt trong tổ chức thực hiện của địa phương Thứ bảy, việc xây dựng NTM hiện nay bị ràng buộc bởi các tiêu chí chung của NTM nhưng mang nặng tính đặc thù của từng địa phương (xã), do bị quy định, chi phối bới đặc điểm làng, xã truyền thống, tập quán, điều kiện tự nhiên và nhiều ràng buộc khác bởi cơ chế dân chủ hóa ở cơ sở

1.1.4 Khái niệm xây dựng nông thôn mới

Nghị quyết Đại hội toàn quốc lần thứ XI của Đảng cộng sản Việt Nam nhấn mạnh: « Xây dựng nông thôn mới: qui hoạch phát triển nông thôn và phát triển đô thị và bố trí các điểm dân cư Phát triển mạnh công nghiệp, dịch vụ và làng nghề gắn với bảo vệ môi trường Triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới phù hợp với đặc điểm từng vùng theo các bước đi cụ thể, vững chắc trong từng giai đoạn; giữ gìn và phát huy những truyền thống văn hóa tốt đẹp của nông thôn Việt Nam Đẩy mạnh xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn Tạo môi trường thuận lợi để khai thác mọi khả năng đầu tư vào nông nghiệp và nông thôn, nhất là đầu tư của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, thu hút nhiều lao động Triển khai có hiệu quả chương trình đào tạo nghề cho một triệu lao động nông thôn mỗi năm »

Cũng từ Quyết định số 491/QĐ-TTg và Quyết định số 800/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ thì “Xây dựng nông thôn mới là xây dựng nông thôn đạt 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới”

Có thể nói xây dựng nông thôn mới là sự nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị Nông thôn mới không chỉ là vấn đề kinh tế - xã hội, mà là vấn đề kinh tế - chính trị tổng hợp Đó là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã, gia đình

của mình khang trang, sạch sẽ, phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo, thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao Xây dựng nông thôn mới giúp cho nông dân có niềm tin, trở nên tích cực, chăm chỉ, đoàn kết giúp đỡ nhau xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ văn minh

Việc xây dựng NTM còn là xây dựng cơ sở pháp lý để các địa phương đầu tư phát triển lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn, huy động các doanh nghiệp, các đoàn thể chính trị - xã hội tham gia thực hiện; là cơ sở để người dân tham khảo, vận dụng các chính sách ưu đãi, tích cực tăng gia sản xuất và thực hiện chức năng giám sát trong thực hiện chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn của địa phương

1.1.5 Vai trò của nông thôn mới trong sự phát triển kinh tế - xã hội

o Về kinh tế : Nông thôn có nền sản xuất hàng hoá mở, hướng đến thị trường và giao lưu, hội nhập Để đạt được điều đó, kết cấu hạ tầng của nông thôn phải hiện đại, tạo điều kiện cho mở rộng sản xuất giao lưu buôn bán

-Thúc đẩy nông nghiệp, nông thôn phát triển nhanh, khuyến khích mọi người tham gia vào thị trường, hạn chế rủi ro cho nông dân, điều chỉnh, giảm bớt sự phân hoá giàu nghèo, chênh lệch về mức sống giữa các vùng, giữa nông thôn và thành thị

- Hình thức sở hữu đa dạng, trong đó chú ý xây dựng mới các HTX theo mô hình kinh doanh đa ngành Hỗ trợ các HTX ứng dụng tiến bộ khoa học kỷ thuật phù hợp với các phương án sản xuất kinh doanh, phát triển ngành nghề ở nông thôn

-Sản xuất hàng hoá có chất lượng cao, mang nét độc đáo, đặc sắc của từng vùng, địa phương Tập trung đầu tư vào những thiết bị, công nghệ sản xuất, chế biến bảo quản, chế biến nông sản sau bảo vệ

o Về chính trị Phát huy dân chủ với tinh thần tôn trọng pháp luật, gắn lệ làng, hương ước với pháp luật để điều chỉnh hành vi con người, đảm bảo tính pháp lý, tôn trọng kỷ cương phép nước, phát huy tính tự chủ của làng xã

Phát huy tối đa quy chế dân chủ ở cơ sở, tôn trọng hoạt động của các đoàn thể, các

tổ chức hiệp hội vì lợi ích cộng đồng, nhằm huy động tổng lực vào xây dựng NTM

o Về văn hoá xã hội Xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư, giúp nhau xoá đói giảm nghèo, vươn lên làm giàu chính đáng

o Về con người Xây dựng hình mẫu người nông dân sản xuất hàng hoá khá giả, giàu có, kết tinh các tính cách : công dân, thể nhân, dân của làng, người con của dòng họ, gia đình

o Về môi trường Xây dựng củng cố bảo vệ môi trường sinh thái Bảo vệ rừng đầu nguồn, chống ô nhiễm nguồn nước, môi trường không khí và chất thải từ các khu công nghiệp để nông thôn phát triển bền vững

Các nội dung trong mô hình NTM có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Nhà nước đóng vai trò chỉ đạo, tổ chức điều hành quá trình hoạch định và thực thi chính sách, xây dựng đề án, cơ chế, tạo hành lang pháp lý, hỗ trợ vốn, kỷ thuật, nguồn lực, tạo điều kiện, động viên tinh thần nhân dân tự nguyện tham gia, chủ động trong thực thi chính sách Trên tinh thần đó, các chính sách kinh tế-xã hội sẽ tạo hiệu ứng tổng thể nhằm xây dựng nông thôn mới hiệu quả

* 1.2 QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC TA VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI

1.2.1 Sự cần thiết khách quan trong xây dựng nông thôn mới 1.2.1.1 Chương trình Xây dựng Nông thôn mới giữ vai trò quan trọng đối với sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

Công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) nông nghiệp, nông thôn có tầm quan trọng đặc biệt đối với phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới, nâng cao đời sống của nông dân Đó là con đường tất yếu phải tiến hành đối với bất cứ nước nào, nhất là nước ta có điểm xuất phát từ nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu

Xuyên suốt thời kỳ quá độ, vấn đề công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp được đặc biệt coi trọng nhằm phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn, đem lại đời sống vât chất – tinh thần cao hơn cho người nông dân

CNH-HĐH ở nước ta là một quá trình chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ, quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại tạo ra năng suất lao động xã hội cao

Nông thôn Việt Nam là khu vực rộng lớn và đông dân nhất, đa dạng về thành phần tộc người, về văn hóa, là nơi bảo tồn, lưu giữ các phong tục, tập quán của cộng đồng, là nơi sản xuất quan trọng, làm ra các sản phẩm cần thiết cho cuộc sống con người Trong xu thế phát triển hiện nay, không thể có một nước công nghiệp nếu nông nghiệp, nông thôn còn lạc hậu và đời sống nông dân còn thấp Vì vậy, xây dựng nông thôn mới được Đảng và Nhà nước Việt Nam cho là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước Việt Nam là một nước nông nghiệp, dân số chủ yếu sống ở nông thôn, lao động trong nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn là mũi đột phá quan trọng nhằm giải phóng sức lao động của nông dân, tạo điều kiện khai thác tốt nhất tiềm năng dồi dào về lao động Nguồn lao động dồi dào là một lợi thế tương đối quan trọng để tiến hành CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn Ngược lại, khi quá trình đó diễn ra, nó lại giải phóng sức lao động ở nông thôn tạo thêm nhiều việc làm cho người lao động Hơn nữa, nông nghiệp, nông thôn có nguồn tài nguyên đất đai vô cùng phong phú Thực hiện CNH, HĐH nông thôn có thể khai thác tốt nhất tiềm năng đất đai để phục vụ sự nghiệp phát triển đất nước

Kể từ khi thực hiện đường lối đổi mới, chủ trương, chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn của Đảng và nhà nước ta đã có những thay đổi căn bản Từ những nội dung trong chính sách phát triển nông nghiệp, nông thôn như xem nông nghiệp là mặt trận hàng đầu, chú trọng các chương trình lương thực thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu, phát triển kinh tế trang trại đến nội dung đẩy

mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn, xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, thực hiện qui chế dân chủ ở cở sở…đã tạo ra những yếu tố mới trong phát triển nông nghiệp, nông thôn Chương trình mục tiêu quốc gia về Xây dựng nông thôn mới không chỉ liên quan đến mảng Nông thôn – Nông nghiệp và Nông dân, mà còn liên quan đến hầu hết các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội của toàn xã hội; vì thế, nhà nước đã phối hợp với các tổ chức quốc tế, các tổ chức xã hội trong nước để thực hiện mục tiêu xóa đói giảm nghèo, cải thiện môi trường tự nhiên và môi trường

xã hội ở nông thôn

Như vậy đứng trước những yêu cầu đổi mới đang diễn ra ta cần khẳng định trong bối cảnh quốc tế hiện nay, CNH-HĐH nói chung và công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn nói riêng là con đường tất yếu trong quá trình đi lên CNXH ở nước ta, nó là nhiệm vụ trung tâm xuyên suốt thời kỳ quá độ lên CNXH,

nó là con đường tất yếu để đưa nước ta thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu và nguy cơ tụt hậu xa hơn so với các nước trong khu vực Chương trình xây dựng NTM của Đảng

ta là bước đi để hiện thực hóa con đường đi lên CNXH ở Việt Nam

1.2.1.2 Chương trình Xây dựng Nông thôn mới góp phần củng cố và phát triển cơ sở hạ tầng cho xã hội xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ quá độ - từ các yếu tố vật chất kỹ thuật cho đến các nhân tố xã hội

Ý nghĩa của chương trình xây dựng nông thôn mới XHCN chủ yếu được thể hiện qua bốn phương diện Đó là nhiệm vụ chiến lược phát triển xã hội toàn diện; thực hiện mục tiêu phát triển thành thị và nông thôn đi đôi với nhau để xây dựng một xã hội phát triển hài hòa; kích thích gia tăng nhu cầu tiêu dùng trong nước đẩy mạnh kinh tế phát triển; nêu cao năng lực và trình độ lãnh đạo Đảng, tăng cường công tác xây dựng Đảng Xây dựng nông thôn mới XHCN là quá trình thực hiện thành thị và nông thôn cùng phát triển, là bước đi chiến lược giải quyết vấn đề “tam nông”; là yêu cầu khách quan xây dựng một xã hội no ấm toàn diện; là sự lựa chọn tất yếu để thực hiện phát triển thành thị song hành với nông thôn, kéo gần khoảng cách giữa thành thị với nông thôn để xây dựng nên một xã hội phát triển hài hòa; là

yêu cầu cấp thiết để thích ứng với giai đoạn phát triển nông nghiệp mới Xây dựng NTM XHCN là một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển đời sống xã hội

ấm no toàn diện, là con đường duy nhất kích thích tăng trưởng nhu cầu thị trường nông thôn và giải phóng sức sản xuất, là phát triển thành thị song hành cùng nông thôn, là một bước đi thực tế xây dựng quan hệ thành thị-nông thôn mới, đồng thời cũng là sự thể hiện tập trung quan điểm vì dân, đại diện cho lợi ích nhân dân của Đảng Đẩy mạnh xây dựng NTM là yêu cầu tất yếu để xây dựng đời sống xã hội ấm

no toàn diện, là một hướng đi quan trọng để quá trình đô thị hóa phát triển lành mạnh, là yêu cầu thực tế đẩy mạnh nhu cầu tiêu dùng trong nước, giữ vững nền kinh

tế quốc dân phát triển ổn định với tốc độ cao, là một mắt xích quan trọng trong công cuộc xây dựng xã hội XHCN hài hòa Xây dựng NTM không chỉ là lựa chọn tất yếu

để cứu vãn sự suy thoái của nông nghiệp nông thôn trong tiến trình hiện đại hóa, mà còn là bước khởi đầu thực hiện công nghiệp bổ trợ nông nghiệp, thành thị hỗ trợ nông thôn Nó không chỉ là nhân tố quan trọng đảm bảo phát triển hài hoà, mà còn

có tác dụng to lớn trong việc thúc đẩy kinh tế vĩ mô giữ vững đà phát triển với tốc

độ cao Xây dựng NTM là hướng đi đúng để kích thích nhu cầu tiêu dùng trong nước và phát triển kinh tế, kéo gần khoảng cách thành thị với nông thôn, là yêu cầu tất yếu để xây dựng nên một xã hội XHCN phát triển hài hoà

Xây dựng NTM vừa là mục tiêu, vừa là yêu cầu của phát triển bền vững, vừa

là nhiệm vụ cấp bách, vừa là chủ trương có tầm chiến lược đặc biệt quan trọng trong

sự nghiệp cách mạng mang tính nhân văn của sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân Qua đó tạo được sự đồng thuận và sức mạnh tổng hợp của các hệ thống chính trị, sự đồng tâm hiệp lực của toàn xã hội trong triển khai thực hiện xây dựng NTM

Nông thôn mới Việt nam trong tương lai sẽ là nơi sản xuất ra các sản phẩm nông nghiệp có năng suất, chất lượng cao theo hướng sản xuất hàng hoá, là nơi giữ gìn văn hoá truyền thống của các dân tộc, là nơi bảo đảm hài hoà mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên…Với những quyết sách của Chính phủ và sự vào cuộc mạnh mẽ với quyết tâm chính trị cao của các bộ, ban, ngành ở Trung ương, các cấp

chính quyền ở cơ sở, việc xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam đang trở thành một cuộc vận động cách mạng của đất nước trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, phục vụ đắc lực cho công cuộc hội nhập

1.2.2 Mục tiêu chiến lược của chương trình xây dựng nông thôn mới

Mục tiêu xây dựng NTM là xây dựng NTM có kết cấu hạ tầng KT - XH từng bước hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển nông thôn với đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất, tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng XHCN Đây là một chương trình tổng thể về phát triển KT - XH, chính trị, an ninh, quốc phòng Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM bao gồm 11 nội dung,

được cụ thể hóa trên 19 tiêu chí

Là một đất nước nông nghiệp, vấn đề xây dựng đời sống mới ở Việt Nam có

ý nghĩa sống còn đối với sự nghiệp phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục và an ninh, quốc phòng Nhận thức được điều này, ngay từ những ngày đầu mới thành lập Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xem đây là phần quan trọng nhất trong chiến lược bảo vệ và xây dựng đất nước Ngay sau khi cách mạng tháng Tám thành công, nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (nay là nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) được khai sinh thì phong trào “Xây dựng đời sống mới” cũng lập tức được phát động

Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới, Đảng và Nhà nước ta đã khởi xướng và tổ chức thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới là xây dựng đời sống mới, lối sống mới, là thực hành Cần, Kiệm, Liêm, Chính bằng chương trình mục tiêu quốc gia; nhằm CNH, HĐH nông thôn, thực hiện thắng lợi mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Trong 19 tiêu chí nông thôn mới do Chính phủ đặt ra, có tiêu chí về văn hóa Các nội dung xây dựng nông thôn mới cũng chính là thực hành đời sống

mới Cần, Kiệm, Liêm, Chính

Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, các nội dung chương trình mục tiêu xây dựng nông thôn mới, nhất là phát triển sản xuất hàng hóa luôn đi đôi, gắn liền với xây dựng đời sống văn hóa; phải lấy văn hóa làm nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu, vừa là động lực Xây dựng đời sống văn hóa của nông thôn mới cần gắn với cội nguồn, nhân tố trung tâm là con người - cá nhân và cộng đồng trong các gia đình, làng xã Nếu trong làng xã, hệ thống chính trị còn có một số không nhỏ cán bộ, đảng viên chỉ lo vun vén lợi ích cá nhân ích kỷ, tệ hại; thì còn lâu mới có nông thôn mới Thực tiễn xây dựng nông thôn mới cũng cho thấy, trong xây dựng nông thôn mới, con người, mỗi người cá nhân, gia đình, làng xã, cả hệ thống chính trị, nhất là nông dân là chủ thể tư duy năng động, sáng tạo Bên cạnh xây dựng đời sống đạo đức mới - đạo đức cách mạng - cái gốc của văn hóa mới cho nông dân, chúng ta cần phát huy truyền thống tâm lý tốt đẹp như đức tính cần cù, lòng yêu nước, tính trung thực, lối sống có tình có nghĩa, và xóa bỏ tâm lý tiểu nông hạn hẹp ở họ Muốn xây dựng thành công nông thôn mới, trước hết, chúng ta cần coi trọng công tác thông tin tuyên truyền để nâng cao nhận thức cho mọi người dân về nông thôn mới, nhất là về đời sống mới - thực hành Cần, Kiệm, Liêm, Chính

Ngày nay, lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị đối với sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nói chung và xây dựng nông thôn mới nói riêng; trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ khoa học công nghệ, hội nhập quốc tế toàn diện và chuyển đổi kinh tế toàn cầu

Tại Đại hội Đảng lần thứ X (2006), một trong những điểm quan trọng trong

“ áo cáo phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội 5 năm 2006 - 2010” là việc lần đầu tiên đề xuất việc xây dựng chương trình NTM: “Tổ chức chương trình xây dựng NTM nhằm xây dựng các làng, xã, ấp, bản có cuộc sống văn minh, sạch đẹp, gắn với việc hình thành các khu dân cư đô thị hoá” Trong đó, báo cáo khẳng định việc “phát triển kinh tế” phải đi cùng với xây dựng NTM Quan điểm này có thể được xem là cơ sở để xây dựng Nghị quyết số 26-NQ/TW “tam nông” và chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới

Dựa trên cơ sở văn kiện Đại hội Đảng X, Nghị quyết 26-NQ/TW là một bước ngoặt quan trọng trong quá trình xây dựng tư tưởng về NTM và xây dựng NTM Nghị quyết này đã đưa ra quan điểm khá toàn diện về mối quan hệ giữa nông nghiệp, nông dân và nông thôn Ở đó, người dân nông thôn sẽ làm chủ quá trình phát triển, khi họ đã vào cuộc thì nông nghiệp sẽ phát triển và nông thôn sẽ khởi sắc

và chúng ta sẽ nhìn thấy hình ảnh của một nông thôn mới VN phát triển toàn diện

và bền vững Văn bản này đã xác định những quan điểm phát triển quan trọng như:

Một là, gắn chặt nông nghiệp, nông dân và nông thôn với nhau Trong đó,

nông nghiệp là một ngành kinh tế bên cạnh công nghiệp – xây dựng và dịch vụ, nông dân với tư cách là lực lượng xã hội, bên cạnh các giai cấp, tầng lớp khác như công nhân, trí thức, thương nhân, và nông thôn với tư cách là một khu vực xã hội bên cạnh khu vực đô thị Nông dân là “chủ thể của quá trình phát triển” tức là trung tâm, là chủ đạo, là lực lượng dẫn đầu trong việc phát triển nông nghiệp, nông thôn NTM được xây dựng phải gắn chặt với việc phát triển kinh tế công nghiệp, dịch vụ và đô thị Như vậy, so với Cương lĩnh (1991) thì vai trò của nông dân được xác định một cách rõ ràng hơn Nông dân được xem là lực lượng được đầu tư để có thể “đóng vai trò làm chủ NTM”

Hai là, Nghị quyết cũng làm rõ các khía cạnh của NTM gồm kết cấu kinh tế -

xã hội, cơ cấu kinh tế, quy hoạch xã hội, sự ổn định, văn hóa, dân trí, môi trường sinh thái và hệ thống chính trị Quan điểm này đặt cơ sở cho việc xây dựng NTM một cách toàn diện

Ba là, để đạt đến trình độ NTM thì hiện tại phải “xây dựng xã hội nông thôn

ổn định, hòa thuận, dân chủ, có đời sống văn hóa phong phú, đậm đà bản sắc dân tộc” và chỉ có được như vậy thì mới có thể “tạo động lực cho phát triển nông nghiệp và xây dựng NTM, nâng cao đời sống nông dân” Như vậy, xã hội nông thôn

sẽ được phân ra thành đạt/không đạt NTM Để làm rõ hơn việc đạt được NTM, Nghị quyết đã cụ thể hóa thành mục tiêu cho các chặng phát triển Ví dụ đến năm

2010, thì “triển khai một bước chương trình xây dựng NTM”, đến năm 2020 thì “số

xã đạt tiêu chuẩn NTM khoảng 50%” Nghị quyết cũng xác định cần phải “Thực hiện chương trình xây dựng NTM với các tiêu chí cụ thể”, các tiêu chí này cũng cần xem xét đến đặc trưng vùng miền, đặc biệt là các xã vùng cao và đặc biệt khó khăn

Bốn là, ưu tiên phát triển kết cấu hạ tầng làm cơ sở cho các lĩnh vực khác:

“Triển khai chương trình xây dựng NTM, trong đó thực hiện xây dựng kết cấu hạ tầng đi trước một bước”

Như vậy, Nghị quyết 26 chính là cơ sở để xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM và các chính sách liên quan sau này Dựa trên Nghị quyết 26, Chính phủ đã ra Nghị quyết 24/2008/NQ-CP ngày 28 tháng 10 năm 2008

về “ an hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn” Nghị quyết 24 đã chính thức chuyển đường lối phát triển của Đảng thành chương trình hành động, hay nói cách khác, chuyển từ lý thuyết thành thực hiện trên cả nước Nghị quyết 24 đã cụ thể hóa Nghị quyết 26 vào 5 mục tiêu Chương trình hành động của Chính phủ, gồm xây dựng nền nông nghiệp toàn diện theo hướng hiện đại, sản xuất hàng hóa lớn; tập trung đào tạo nguồn nhân lực ở nông thôn; nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của dân cư nông thôn; hoàn thiện đồng bộ kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn; và nâng cao năng lực phòng chống giảm nhẹ thiên tai Với các mục tiêu đó, Chính phủ đã xác định 5 nhóm nhiệm vụ chủ yếu gồm: thống nhất nhận thức, hành động về nông nghiệp, nông dân, nông thôn; xây dựng các chương trình mục tiêu quốc gia đến năm 2020, trong đó xây dựng NTM là một trong ba chương trình mục tiêu quốc gia bên cạnh chương trình “thích ứng với sự biến đổi khí hậu”, và “đào tạo nguồn nhân lực nông thôn”; nâng cao chất lượng quy hoạch và quản lý quy hoạch

Trên cơ sở Nghị quyết 24 và 26, ngày 16 tháng 4 năm 2009, Thủ tướng chính phủ đưa ra Quyết định 491/QĐ-TTg “Về việc ban hành Bộ tiêu chí Quốc gia về xây dựng NTM” Theo sau đó là Thông tư 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21 tháng 8 năm 2009 về “Hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về NTM” Ngày 4 tháng 6

năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định “Phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010 - 2020”, trong đó nêu rõ các mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể đến năm 2020 Ví dụ mục tiêu cụ thể như đến năm 2015

có 20% số xã đạt tiêu chuẩn NTM, đến năm 2020, 50% số xã đạt tiêu chuẩn Các nội dung cụ thể của Bộ tiêu chí được đưa vào chương trình thực hiện, gồm mục tiêu

cụ thể, các nội dung cơ bản và việc phân công cho các bộ, ban, ngành quản lý thực hiện Tới ngày 20 tháng 9 năm 2010, CĐ Trung ương chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM đã thông qua Kế hoạch số 435/KH- CĐXDNTM “Triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM giai đoạn 2010-2020” Cùng với Quyết định số 1013/QĐ-TTg về thành lập Ban chỉ đạo TW chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010 - 2020, kế hoạch này chính thức thành lập Thường trực Ban chỉ đạo Trung ương, Văn phòng điều phối chương trình, các

CĐ cấp tỉnh, huyện/thị xã và cấp xã để triển khai và thực hiện chương trình

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) Đảng ta khẳng định xây dựng nông thôn mới là một nhiệm vụ quan trọng trong định hướng phát triển kinh tế xã hội của đất nước Năm 2011, Đại hội lần thứ XI diễn ra trong không khí cả nước dồn lực thực hiện giai đoạn 1 chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới Đại hội xác định: “Triển khai chương trình xây dựng nông thôn mới phù hợp với đặc điểm từng vùng theo các bước đi cụ thể, vững chắc trong từng giai đoạn; giữ gìn và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của nông thôn Việt Nam Ðẩy mạnh xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn Tạo môi trường thuận lợi để khai thác mọi khả năng đầu

tư vào nông nghiệp và nông thôn, nhất là đầu tư của các doanh nghiệp nhỏ và vừa, thu hút nhiều lao động Triển khai có hiệu quả chương trình đào tạo nghề cho 1 triệu lao động nông thôn mỗi năm” Trong lộ trình 5 năm (2010-2015), bức tranh nông thôn đã khởi sắc rõ nét, mức thu nhập bình quân đầu người vùng nông thôn đạt 24,4 triệu đồng/năm (tăng khoảng 1,9 lần so với năm 2010) Tuy nhiên, hết năm 2015, cả nước mới có khoảng 17% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong khi mục tiêu của

Chương trình là 20% Mức độ thực hiện xây dựng nông thôn mới ở các địa phương, vùng miền chưa đồng đều Thu nhập và đời sống của nông dân mặc dù đã được cải thiện nhưng vẫn còn thấp hơn nhiều so với thu nhập của người dân ở đô thị; nhiều nơi tỷ lệ nghèo vẫn còn cao; môi trường nhiều vùng bị suy giảm

Bộ tiêu chí quốc gia về NTM đã được sửa đổi, bổ sung với Quyết định số 342/QĐ-TTg ngày 20 tháng 2 năm 2013 của Thủ tướng Chính phủ Đi sau Quyết định này là Thông tư 41/2013/TT- NNPTNT “Hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về NTM” làm rõ hơn cách thức đạt chuẩn NTM Điểm đáng chú ý là khi đưa ra ộ tiêu chí, thì Thủ tướng Chính phủ cũng xác định rằng “ ộ tiêu chí sẽ được điều chỉnh phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước và từng thời kỳ” (Quyết định 491/QĐ-TTg) Tại điều 3, Thông tư 54/2009/TT- NNPTNT cũng nhấn mạnh vai trò chủ động và linh hoạt của từng tỉnh Việc xét và công nhận xã đạt chuẩn NTM cũng vì vậy dựa vào Bộ tiêu chí Quốc gia cùng với các tiêu chí bổ sung của từng tỉnh (Điều 23, Thông tư 54)

Đại hội lần thứ XII của Đảng cũng là giai đoạn 2, mục tiêu của Chương trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2016-2020, là đến năm 2020, số xã đạt chuẩn nông thôn mới phải là 50%; mỗi tỉnh, thành phố có ít nhất một huyện đạt chuẩn nông thôn mới; tiêu chí mỗi xã trên cả nước bình quân đạt 15 tiêu chí, không còn xã dưới năm tiêu chí; cơ bản hoàn thành các công trình thiết yếu đáp ứng yêu cầu phát triển sản xuất và đời sống của dân cư nông thôn như giao thông, điện, nước sinh hoạt, trường học, trạm y tế xã

Văn kiện Đại hội XII của Đảng đã xác định phương hướng, nhiệm vụ của phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn là xây dựng nền nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa lớn, ứng dụng công nghệ cao, nâng cao chất lượng sản phẩm, bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm; nâng cao giá trị gia tăng, đẩy mạnh xuất khẩu Văn kiện Đại hội XII của Đảng cũng chỉ rõ: Quá trình phát triển nông nghiệp

và kinh tế nông thôn gắn với xây dựng nông thôn mới Đây là nhiệm vụ hết sức khó khăn, bởi quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp những năm gần đây tuy đạt

những thành tựu đáng tự hào, nhưng kém bền vững, dễ bị tổn thương trước tác động của thiên tai, dịch bệnh, diễn biến bất lợi của thị trường trong và ngoài nước Chất lượng, khả năng cạnh tranh, cũng như hiệu quả sản xuất của nhiều loại nông sản còn thấp, hiệu quả chưa cao Đổi mới mô hình tổ chức sản xuất còn nhiều bất cập, chưa theo kịp yêu cầu của nền sản xuất hàng hóa lớn; các hình thức hợp tác, liên kết sản xuất phát triển chậm, hiệu quả chưa ổn định; kinh tế hộ nhỏ lẻ, ruộng đất sản xuất manh mún, thậm chí ngày càng bộc lộ những hạn chế, yếu kém và trở thành vật cản quá trình CNH, HĐH đất nước Trong khi cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt, nhất là trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang hội nhập ngày càng sâu, rộng với kinh tế thế giới; biến đổi khí hậu tác động ngày càng rõ nét đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp và đời sống dân sinh

Có thể nói, xây dựng NTM được xác định là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội trong giai đoạn hiện nay ở nước ta, chính vì vậy nó phải có hệ thống lí luận soi đường Quan điểm của Đảng ta về xây dựng NTM là sự vận dụng sáng tạo lí luận của Chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào thực tiễn ở nước ta trong giai đoạn hiện nay, hướng đến thực hiện mục tiêu cách mạng xã hội chủ nghĩa, từng bước xóa bỏ sự khác biệt giữa thành thị và nông thôn, giữa lao động chân tay và lao động trí óc, để đi đến kết quả cuối cùng là giai cấp công nhân, nông dân và trí thức sẽ trở thành những người lao động của xã hội cộng sản chủ nghĩa

1.2.3 Những nguyên tắc và tiêu chí thực hiện xây dựng NTM ở Việt Nam

Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới là chương trình mang tính tổng hợp, sâu, rộng, có nội dung toàn diện; bao gồm tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, chính trị, an ninh - quốc phòng

- Về nguyên tắc trong xây dựng NTM

Xây dựng NTM hướng tới thực hiện Bộ tiêu chí Quốc gia được qui định tại Quyết định 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ, theo đó, những nguyên tắc được xác lập là:

+ Xây dựng NTM theo phương châm phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng

dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vai trò định hướng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ, hướng dẫn Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng người dân ở thôn, xã bàn bạc dân chủ để quyết định, tổ chức thực hiện

+ Được thực hiện trên cơ sở kế thừa, lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mục tiêu, các chương trình, dự án khác đang triển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết; có cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của các thành phần kinh tế; huy động đóng góp của các tầng lớp dân cư

+ Được thực hiện gắn với các quy hoạch, kế hoạch phát triển KT - XH, đảm bảo an ninh, quốc phòng của mỗi địa phương (xã, huyện, tỉnh); có quy hoạch và cơ chế đảm bảo cho phát triển theo quy hoạch (trên cơ sở các tiêu chuẩn kinh tế, kỹ thuật do các bộ chuyên ngành ban hành)

+ Là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; cấp uỷ Đảng, chính quyền đóng vai trò chỉ đạo, điều hành quá trình xây dựng quy hoạch, kế hoạch, tổ chức thực hiện; hình thành cuộc vận động “toàn dân xây dựng NTM” do Mặt trận

Tổ quốc chủ trì cùng các tổ chức chính trị - xã hội vận động mọi tầng lớp nhân dân phát huy vai trò chủ thể trong việc xây dựng NTM

- Về các tiêu chí trong xây dựng NTM

Theo khoản 3 điều 23 Thông tư 54/2009/TT- NN PTNT ngày 21 tháng 8 năm 2009 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn về hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới quy định: an chỉ đạo nông thôn mới Trung ương kiểm tra việc công nhận xã nông thôn mới ở các tỉnh để xét công nhận huyện, tỉnh đạt chuẩn nông thôn mới cho các huyện có 75% số xã trong huyện đạt nông thôn mới và tỉnh có 75% số huyện trong tỉnh đạt nông thôn mới Ngày 20/02/2013 Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 342/QĐ-TTg sửa đổi một số tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới Theo đó, 5 tiêu chí được sửa đổi là tiêu chí số 7 về chợ nông thôn, tiêu chí số 10 về thu nhập, tiêu chí số 12 về cơ cấu lao

động, tiêu chí số 14 về giáo dục và tiêu chí số 15 về y tế

Bộ tiêu chí quốc gia NTM được ban hành theo Quyết định số 491/QĐ-TTg,

ngày 16/4/2009 gồm 5 nhóm tiêu chí, cụ thể như sau: (xem phụ lục)

+ Nhóm 1: Quy hoạch - 1 tiêu chí

+ Nhóm 2: Hạ tầng kinh tế - xã hội - 8 tiêu chí

+ Nhóm 3: Kinh tế và tổ chức sản xuất - 4 tiêu chí

+ Nhóm 4: Văn hoá – Xã hội – Môi trường - 4 tiêu chí

+ Nhóm 5: Hệ thống chính trị - 2 tiêu chí

Trong mỗi lĩnh vực lớn này, NTM được cụ thể hóa bằng các tiêu chí nhỏ hơn Ví dụ, lĩnh vực văn hóa - xã hội - môi trường có 4 tiêu chí lớn cần đạt là giáo dục, y tế, văn hóa và môi trường Trong mỗi tiêu chí lớn, có thể có những tiêu chí hay chỉ báo nhỏ hơn, có thể đo lường và đánh giá được.Ví dụ, để được công nhận đạt chuẩn tiêu chí về y tế, một xã cần đạt được hai chỉ báo là tỷ lệ người dân tham gia các hình thức bảo hiểm y tế và y tế xã đạt chuẩn quốc gia Để một huyện đạt chuẩn huyện NTM, thì cần có 75% số xã trong huyện đạt NTM, và để một tỉnh đạt chuẩn tỉnh NTM thì cần có 80% số huyện trong tỉnh đạt NTM

Bộ tiêu chí là căn cứ để xây dựng nội dung Chương trình mục tiêu quốc gia

về xây dựng nông thôn mới; chỉ đạo thí điểm xây dựng mô hình nông thôn mới trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa; đồng thời là cơ sở để kiểm tra, đánh giá công nhận xã, huyện, tỉnh đạt nông thôn mới

Bộ tiêu chí quốc gia phân các lãnh thổ thành 7 khu vực kinh tế - xã hội, gồm Trung du miền núi phía Bắc (TDMNP ), Đồng bằng sông Hồng (Đ SH), ắc Trung Bộ (BTB), Duyên Hải Nam Trung Bộ (DHNT ), Tây Nguyên (TN), Đông Nam Bộ (ĐN ) và Đồng bằng sông Cửu Long (Đ SCL) Điều này có nghĩa là các

xã ở Đồng bằng sông Hồng sẽ có ngưỡng chuẩn NTM khác với các xã ở vùng Tây Nguyên Ví dụ, trong tỷ lệ hộ được sử dụng nước sạch hợp vệ sinh theo quy chuẩn quốc gia, trong khi mức trung bình của cả nước là 85%, thì ở Đồng bằng sông Hồng

và Đông Nam ộ được xem là hai vùng phát triển nhất cả nước - cần đạt ở mức

90%, còn Trung du và miền núi phía Bắc chỉ cần đạt 70%

Hướng dẫn thực hiện bộ tiêu chí quốc gia nông thôn mới: Được thể hiện tại thông tư số 54/2009/TT - NNPTNT, ngày 21 tháng 8 năm 2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, trong đó đã thống nhất nội dung, cách hiểu, cách tính toán và các quy chuẩn áp dụng đối với các tiêu chí nông thôn mới

Công tác quy hoạch xây dựng nông thôn mới và phát triển hạ tầng KT-XH tạo ra hệ thống cơ sở vật chất đồng bộ như: điện, đường, trường học, trạm xá, nhà văn hóa, bưu điện và các công trình công cộng khác làm cơ sở cho việc phát triển kinh tế, văn hóa, giáo dục ở nông thôn Trên cơ sở đó nhanh chóng chuyển dịch cơ cấu sang sản xuất hàng hóa tập trung nhằm nâng cao năng suất lao động và thu nhập cho người dân nông thôn Điều này giúp cho họ không chỉ dừng lại ở “ăn no, mặc ấm” mà phải vươn đến ăn ngon, mặc đẹp với cuộc sống đầy đủ tiện nghi, phương tiện lao động đầy đủ và hiện đại

Điểm mới của chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM hiện nay có những điểm khác biệt so với xây dựng NTM trước đây: Thứ nhất, xây dựng NTM theo tiêu chí chung cả nước, được định trước Thứ hai, xây dựng nông thôn địa bàn cấp xã và trong phạm vi cả nước, không thực hiện thí điểm, nơi làm nơi không mà có 9121 xã trên cả nước cùng làm Thứ ba, cộng đồng dân cư là chủ thể của xây dựng NTM, không phải nhà nước hay các tổ chức chính trị - xã hội, mà người dân tự xây dựng Thứ tư, đây là một chương trình khung, bao gồm 11 chương trình mục tiêu quốc gia

và 13 chương trình có tính chất mục tiêu đang diễn ra tại nông thôn Như vậy, xây dựng NTM chính là thực hiện chương trình phát triển toàn diện, vững chắc nông nghiệp, nông dân, nông thôn nhằm nâng cao đời sống người dân và sự phát triển

Đó là quá trình thay đổi toàn diện về kinh tế, văn hoá, xã hội, môi trường; trong đó

có hàm ý là tạo ra những “con người mới” có văn hoá trong môi trường NTM Với mục tiêu cụ thể, phấn đấu số xã đạt chuẩn NTM đến năm 2020 là 50% số xã đạt chuẩn nông thôn mới trên tổng số 9.121 xã của cả nước theo 19 tiêu chí được Thủ tướng Chính phủ ban hành tại Quyết định số 491/QĐ-TTg, ngày 16-4-2009

* 1.3 KINH NGHIỆM XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG

1.3.1 Kinh nghiệm của huyện Củ Chi, TPHCM

Củ Chi là một huyện ngoại thành nằm ở cửa ngõ phía Tây Bắc của thành phố

Hồ Chí Minh, tiếp giáp tỉnh Tây Ninh, ình Dương và Long An, có kinh tế nông nghiệp phát triển Huyện Củ Chi gồm 20 xã, 1 thị trấn với diện tích tự nhiên khoảng 43.496,58 ha Thị trấn Củ Chi là trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa của huyện

Để trở thành huyện NTM, huyện Củ Chi đã triển khai 798/903 công trình Hơn 6.200 hộ dân hiến gần 750.000 m2 đất và vật kiến trúc với tổng giá trị hơn 355

tỷ đồng Qua khảo sát, trên 95% người dân hài lòng về các công trình xây dựng cơ

sở hạ tầng Cách đây 5 năm, thu nhập bình quân đầu người ở Củ Chi từ 16-21 triệu đồng/người/năm, hiện nay tăng lên 40 triệu đồng Giá trị sản xuất bình quân từ 132 triệu đồng/ha/năm, sau 5 năm, tăng lên 258 triệu đồng Hiện Củ Chi không còn hộ đói, tiêu chí hộ nghèo dưới 16 triệu đồng/hộ/năm giảm còn 3,75% Và là huyện có đàn bò sữa lớn nhất nước với hơn 65.000 con, cung cấp 550 tấn sữa tươi/ngày, chiếm gần 2/3 tổng đàn bò TP.HCM Ngoài ra, đây còn là huyện có diện tích trại cá lên tới 242ha, trong đó có 21,5ha cá cảnh Diện tích hoa kiểng toàn huyện 587ha, trong đó có 150ha hoa lan các loại

Kinh nghiệm từ Củ Chi cho thấy, yếu tố quan trọng để xây dựng NTM thành công là phát huy nguồn lực từ dân, phải cho dân thấy họ sẽ được thụ hưởng ngay sau khi cùng chung sức chung lòng với chính quyền xây dựng quê hương Nhiều nơi trên địa bàn huyện đã huy động cả hệ thống chính trị cùng vào cuộc với người dân theo phương thức: chính quyền tạo cơ chế, chính sách, thủ tục, hướng dẫn cách làm; Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể tham gia vận động Với cách làm này đã tạo được sự đồng thuận cao giữa chính quyền và người dân trong việc triển khai thực hiện các tiêu chí xây dựng nông thôn mới, làm cho cộng đồng dân cư thấy được lợi ích thiết thực của đời sống, sinh hoạt được nâng lên và cùng nhau góp công, góp sức hoàn thành trong thời gian sớm nhất

mới ở các địa phương của TPHCM, trong đó có huyện Củ Chi, đó là chuỗi liên kết

“4 nhà” (nhà nông, nhà doanh nghiệp, nhà khoa học, nhà nước) trong các chương trình chung sức xây dựng nông thôn mới Trong đó vai trò của nhà khoa học (nghiên cứu) với nhà nông (ứng dụng) là cực kỳ quan trọng, giúp cho tiến trình xây dựng mục tiêu nông nghiệp đô thị được đẩy nhanh và sớm hình thành phương thức sản xuất, quan hệ sản xuất nông nghiệp, nông thôn hiện đại, bảo đảm không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho người dân vùng nông thôn ngoại thành TP.HCM hiện nay và những năm tới

1.3.2 Kinh nghiệm của huyện Xuân Lộc, tỉnh Đồng Nai

Là huyện trung du miền núi nằm ở phía Đông Nam tỉnh Đồng Nai, Xuân Lộc vinh dự được Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng trao bằng công nhận huyện nông thôn mới năm 2014 Đây là huyện đầu tiên của cả nước đạt chuẩn nông thôn mới Trong những năm qua, huyện đẩy mạnh công nghiệp hoá - hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn như: chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp - nông thôn theo hướng sản xuất hàng hóa, đẩy mạnh phát triển các ngành công nghiệp - dịch

vụ, xây dựng phát triển kết cấu hạ tầng, thực hiện thủy lợi hóa, cơ giới hóa, phát triển thị trường nông thôn; khuyến khích các thành phần kinh tế đầu tư vào nông nghiệp, phát triển kinh tế hợp tác, kinh tế trang trại Huyện đã tập trung chỉ đạo củng cố xây dựng kinh tế hợp tác, khuyến khích phát triển kinh tế trang trại, xây dựng các mô hình Câu lạc bộ năng suất cao, liên hiệp câu lạc bộ đã tạo ra những bước đột phá mới trong sản xuất nông nghiệp

Thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới, hơn 4 năm qua, Huyện Xuân Lộc đã tập trung triển khai xây dựng nông thôn mới ở 14 xã, trong đó chọn 4 xã điểm, đến cuối năm 2012, Xuân Lộc là huyện đầu tiên có 5 xã hoàn thành 19/19 tiêu chí về xây dựng nông thôn mới (toàn tỉnh có 6 xã) là: Xuân Định, Xuân Phú, Xuân Thọ, ảo Hòa và Suối Cao Là địa phương có đất đai, khí hậu không mấy thuận lợi so với các địa phương khác trong tỉnh nhưng huyện đã về đích trước trong xây dựng nông thôn mới (hiện nay cả tỉnh Đồng Nai chỉ có Huyện