Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 6 tuổi ở trường mầm non huyện minh hóa, tỉnh quảng bình

Để trẻ phát triển ngôn ngữ nói chung và ngôn ngữ mạch lạc nói riêng một cách có hiệu quả thì đòi hỏi năng lực tổ chức các hoạt động giáo dục phát triển ngôn ngữ của giáo viên phải tốt..

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

ĐINH THỊ LINH GIANG

PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON HUYỆN MINH HÓA, TỈNH QUẢNG BÌNH

Chuyên ngành: Giáo dục học (bậc Mầm non)

Mã số: 8140101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

TS TRẦN THỊ HOÀNG YẾN

NGHỆ AN - 2018

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài “Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

ở trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình”, tôi xin được bày tỏ

lòng biết ơn sâu sắc của mình tới TS Trần Thị Hoàng Yến, giảng viên trường Đại học Vinh đã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện đề tài này

Tôi xin chân thành cảm ơn đến quý Thầy Cô Trường Đại học Vinh đã tận tình giảng dạy tôi trong suốt thời gian học tập chương trình cao học tại trường Xin cảm ơn Ban Giám hiệu và các cô giáo ở một số trường mầm non huyện Minh Hóa đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu đề tài

Xin gửi lời cảm ơn đến tất cả những người thân, đồng nghiệp luôn động viên, khích lệ tôi hoàn thành luận văn

Một lần nữa, xin được cảm ơn tất cả những giúp đỡ quý báu nói trên

Xin chân thành cảm ơn!

Nghệ An, tháng 8 năm 2018

Tác giả

Đinh Thị Linh Giang

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN i

BẢNG KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT v

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Những đóng góp của luận văn 5

8 Cấu trúc của luận văn 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Trên thế giới 6

1.1.2 Việt Nam 9

1.2 Một số khái niệm cơ bản 12

1.2.1 Ngôn ngữ và ngôn ngữ mạch lạc 12

1.2.2 Biện pháp và biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc 15

1.3 Ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mầm non 16

1.3.1 Sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ 16

1.3.2 Ý nghĩa của sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi 19

1.3.3 Nội dung phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi 21

1.3.4 Các yếu tố tác động đến sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi 24

Kết luận chương 1 31

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON HUYỆN

MINH HÓA, TỈNH QUẢNG BÌNH 33

2.1 Khái quát về nghiên cứu thực trạng 33

2.1.1 Mục đích nghiên cứu thực trạng 33

2.1.2 Nội dung nghiên cứu 33

2.1.3 Phương pháp nghiên cứu 33

2.1.4 Đối tượng và địa bàn nghiên cứu thực trạng 34

2.2 Thực trạng ngôn ngữ mạch lạc của trẻ 5 - 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình 41

2.3 Thực trạng phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình 49

2.3.1 Thực trạng về việc thực hiện phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 49

2.3.2 Thực trạng nhận thức của giáo viên về việc thực hiện phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 52

2.3.3 Hiểu biết của giáo viên về những yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 54

2.3.4 Những khó khăn của giáo viên thường gặp khi rèn luyện ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non 58

2.4 Đánh giá chung về thực trạng 61

2.4.1 Thực trạng về ngôn ngữ mạch lạc của trẻ 5 - 6 tuổi tại huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình 61

2.4.2 Thực trạng về việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi tại huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình 62

Kết luận chương 2 64

Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ MẠCH LẠC CHO TRẺ 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON HUYỆN MINH HÓA, QUẢNG BÌNH 66

3.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 66

3.1.1 Nguyên tắc lấy trẻ làm trung tâm 66

3.1.2 Nguyên tắc bám sát mục tiêu phát triển ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi 66 3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính linh hoạt, sáng tạo trong quá trình

giáo dục ngôn ngữ cho trẻ 5 - 6 tuổi 66

3.1.4 Nguyên tắc về yêu cầu năng lực sư phạm của giáo viên mầm non 67

3.1.5 Nguyên tắc tính đến đặc điểm phát triển của trẻ lứa tuổi 5 - 6 tuổi 67

3.1.6 Nguyên tắc tính đến đặc điểm, điều kiện vùng miền 67

3.2 Các biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi tại các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình 68

3.2.1 Biện pháp phát triển kĩ năng ngôn ngữ hội thoại 68

3.2.2 Biện pháp phát triển kĩ năng ngôn ngữ độc thoại 83

3.3 Thực nghiệm và kết quả thực nghiệm 86

3.3.1 Mục đích thực nghiệm 86

3.3.2 Đối tượng và địa bàn thử nghiệm 87

3.3.3 Nội dung thực nghiệm 88

3.3.4 Phương pháp thực nghiệm 88

3.3.5 Kết quả thực nghiệm 89

3.3.6 Kết quả khảo sát sau thực nghiệm lần 1 90

3.3.7 Kết qua khảo sát sau thực nghiệm lần 2 92

3.3.8 Kết quả trưng cầu ý kiến của giáo viên 94

3.3.9 Kết luận về quá trình thực nghiệm 95

Kết luận chương 3 96

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 97

1 Kết luận 97

2 Kiến nghị 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 2.1a Mức độ diễn đạt mạch lạc của trẻ ở trường mầm non trong

hoạt động trò chuyện 42 Bảng 2.1b Mức độ ngôn ngữ mạch lạc của trẻ trong hoạt động đàm thoại 43 Bảng 2.1c Mức độ diễn đạt ngôn ngữ mạch lạc của trẻ trong hoạt động

dạy trẻ kể lại chuyện 44 Bảng 2.1d Mức độ ngôn ngữ mạch lạc của trẻ trong hoạt động dạy trẻ

kể chuyện 45 Bảng 2.2 Tổng hợp mức độ diễn đạt mạch lạc cho trẻ ở trường mầm non 48 Bảng 2.3 Những biểu hiện của ngôn ngữ mạch lạc 52 Bảng 2.4 Nhận thức của giáo viên về sự cần thiết của việc rèn luyện

khả năng diễn đạt mạch lạc 53 Bảng 2.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng thực hiện phát triển

ngôn ngữ mạch lạc trong chương trình giáo dục mầm non 54 Bảng 2.6 Kết quả nhận thức của giáo viên về chương trình GDMN 55 Bảng 2.7 Nhận thức của giáo viên về mục tiêu phát triển ngôn ngữ

mạch lạc cho trẻ cho trẻ 5 - 6 tuổi 57 Bảng 2.8 Nguyên nhân khó khăn trong việc thực hiện phát triển ngôn

ngữ mạch lạc cho trẻ 58 Bảng 3.1 Thực trạng mức độ diễn đạt mạch lạc của trẻ 5 - 6 tuổi ở

trường mầm non 89 Bảng 3.2 Mức độ diễn đạt mạch lạc của nhóm thực nghiệm và đối

chứng sau thực nghiệm lần 1 90 Bảng 3.3 Mức độ diễn đạt ngôn ngữ mạch lạc của nhóm TN và ĐC

sau thực nghiệm lần 2 92 Bảng 3.4 Kết quả trưng cầu ý kiến 30 GVMN về mức độ cần thiết và

mức độ khả thi của các biện pháp 94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp được quy ước bởi những người trong cùng một cộng đồng xã hội nhằm mục đích truyền đạt suy nghĩ, tình cảm Ngôn ngữ là thành tựu to lớn và rất quan trọng của con người Đó là phương tiện giao tiếp cơ bản nhất, hữu hiệu nhất của con người Phương tiện giao tiếp này có khả năng truyền đạt thông tin nhanh và đầy đủ nhất Nhờ có ngôn ngữ con người đã có phương tiện để nhận thức, tư duy và thể hiện khả năng, mức độ nhận thức của mình, đồng thời để làm việc, hợp tác với nhau…Sự phát triển của ngôn ngữ tác động đến sự phát triển của tư duy, nhận thức, và cũng là phương tiện giữ gìn, bảo tồn và phát triển kinh nghiệm xã hội loài người

Thời kì 0 - 6 tuổi, đặc biệt từ 2 - 4 tuổi được xem là thời kì quyết định

sự phát triển ngôn ngữ, vì thế việc cung cấp kinh nghiệm phong phú phù hợp với hứng thú và trình độ phát triển của trẻ là rất cần thiết E.U Chikhieva - nhà giáo dục người Nga đã xem việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ em là một trong những nội dung giáo dục quan trọng của hoạt động giáo dục ở trường mầm non, là tiền đề cho mọi sự thành công khác Theo tác giả: không có ngôn ngữ trẻ em không thể phát triển toàn diện

Để trẻ em có thể giao tiếp thuận lợi, trọn vẹn và có hiệu quả nhất thì trẻ cần có khả năng diễn đạt rõ ràng, lưu loát, mạch lạc Ngôn ngữ mạch lạc vừa

là mục đích, vừa là phương tiện quyết định quá trình giao tiếp và thu nhận thông tin có hiệu quả của trẻ Muốn vậy, giáo viên mầm non cần nắm vững đặc điểm phát triển ngôn ngữ của trẻ nói chung và khả năng về ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ nói riêng Để phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ, giáo viên mầm non cần hình thành và rèn luyện cho trẻ ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại Trẻ diễn đạt ngôn ngữ mạch lạc là khi trẻ hội tụ các biểu hiện sau:

phát âm đúng, sử dụng từ ngữ chính xác, có hình ảnh, nói câu đúng cấu trúc ngữ pháp, lời nói có nội dung thông báo đầy đủ, logic, có hình ảnh Khi nói diễn đạt rõ ràng, ngắt nghỉ giọng đúng chỗ, giọng nói có sắc thái biểu cảm

Trên thực tế, đặc điểm phát triển tâm sinh lý của trẻ, đồng thời là do ảnh hưởng môi trường sống, môi trường giáo dục, môi trường ngôn ngữ nên khả năng phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ ở mỗi độ tuổi có hạn chế nhất định Do vậy, giáo viên cần hiểu, quan tâm và tạo điều kiện, cơ hội để phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ

Để giúp trẻ phát triển một cách toàn diện trong nhà trường thì không thể không nhắc đến vai trò của nhà giáo dục và hoạt động tích cực của từng cá nhân trẻ Để trẻ phát triển ngôn ngữ nói chung và ngôn ngữ mạch lạc nói riêng một cách có hiệu quả thì đòi hỏi năng lực tổ chức các hoạt động giáo dục phát triển ngôn ngữ của giáo viên phải tốt Trong thực tiễn tổ chức các hoạt động chăm sóc giáo dục trẻ cho thấy mặc dù trường mầm non nói chung

và các trường mầm non ở huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình nói riêng đã có quan tâm đến việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ, nhưng kết quả đạt được trên trẻ lại chưa cao Nhiều trẻ còn rụt rè, nhút nhát và gặp khó khăn trong giao tiếp ngôn ngữ với những người xung quanh, khả năng kể chuyện còn phụ thuộc vào người lớn

Từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: Phát triển ngôn ngữ mạch lạc

cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non nói chung và trẻ em của huyện Minh Hóa nói riêng, tìm ra được những nguyên nhân cũng như cản trở trong vấn đề phát triển ngôn ngữ, luyện khả năng ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi Từ đó đề xuất một số biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình nhằm khắc phục được những hạn chế

trong sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi Đồng thời góp phần chuẩn bị phương tiện ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi trên địa bàn huyện Minh Hóa tham gia các hoạt động ở trường mầm non và chuẩn bị bước vào các hoạt động học tập ở trường phổ thông trong tương lai

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi tại các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình

4 Giả thuyết khoa học

Thực tế hiện nay, vấn đề phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ chưa đạt kết quả cao Nếu đề xuất và thực hiện được những biện pháp có cơ sở khoa học và có tính khả thi thì sẽ nâng cao hiệu quả trong vấn đề phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mầm non, giúp trẻ diễn đạt rõ ràng, mạch lạc, biểu cảm

và tự tin hơn trong giao tiếp Qua đó góp phần phát triển ngôn ngữ của trẻ một cách tích cực và đạt mục tiêu đề ra

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của vấn đề

- Nghiên cứu thực trạng phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình

- Nghiên cứu một số biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5

- 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình

- Thực nghiệm một số biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5

- 6 tuổi ở trường mầm non Hồng Hóa huyện Minh Hóa tỉnh Quảng Bình

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5

- 6 tuổi ở một số trường mầm non thuộc địa bàn huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình Cụ thể là:

- Trường mầm non Hồng Hóa - Minh Hóa - Quảng Bình

- Trường mầm non Hóa Hợp - Minh Hóa - Quảng Bình

- Trường mầm non Hóa Tiến - Minh Hóa - Quảng Bình

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận:

Đề tài sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp và khái quát hóa các nhận định có liên quan đến đề tài nghiên cứu

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

+ Phương pháp quan sát:

- Quan sát các hoạt động chăm sóc - giáo dục trẻ ở trường mầm non

- Quan sát mức độ diễn đạt ngôn ngữ của trẻ 5 - 6 tuổi, từ đó đề xuất những biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ một cách tốt nhất

+ Phương pháp nghiên cứu sản phẩm: Nghiên cứu một số kế hoạch, giáo án thuộc lĩnh vực phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non

+ Phương pháp trò chuyện, đàm thoại:

- Trao đổi với giáo viên về vấn đề phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mầm non Từ đó, chúng tôi tìm hiểu nhận thức của giáo viên về sự cần thiết của việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ tại trường mầm non

- Trò chuyện với trẻ

+ Phương pháp điều tra:

- Điều tra nhận thức, thái độ, phương pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ cũng như những thuận lơi và khó khăn trong quá trình phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ

+ Phương pháp thực nghiệm:

- Thực nghiệm thăm dò: Tìm hiểu thực trạng của việc phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi

- Thực trạng tác động: Tiến hành thực ngiệm các biện pháp đã xây dựng đối với lớp mẫu giáo thực nghiệm

+ Phương pháp Anket (trắc nghiệm điều tra)

6.3 Phương pháp thống kê toán học

- Sử dụng công thức toán thống kê để thu thập, xử lý số liệu điều tra và thử nghiệm nhằm phân tích kết quả nghiên cứu

7 Những đóng góp của luận văn

+ Về mặt lý luận: Hệ thống hóa những vấn đề lý luận liên quan việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi ở các trường mầm non

+ Về mặt thực tiễn: Đánh giá thực trạng phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ và đề xuất ra các biện pháp nhằm phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5- 6 tuổi ở các trường mầm non

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài

Chương 2: Thực trạng phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình Chương 3: Một số biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ

5 - 6 tuổi ở các trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình

E.I Chikhieva (1867 - 1943) được xem là người đã đặt nền móng đầu tiên cho quá trình nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ nói chung và ngôn ngữ

mạch lạc cho trẻ Với tác phẩm “Phát triển ngôn ngữ trẻ em” [11], Bà đã đề

xuất một số phương pháp, hình thức giáo dục ngôn ngữ cho trẻ mà cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị khoa học

Theo F.Skinner thì ngôn ngữ được hình thành do thao tác quyết định Ông cho rằng ngôn ngữ cũng giống như bất kỳ một hành vi âm thanh nào đó, cha mẹ nhận ra những âm giống từ, khích lệ các âm thanh bằng cử chỉ âu yếm, nụ cười và nhắc lại các từ này cho trẻ nghe, để trẻ bắt chước, bởi ngôn ngữ được từng bước tạo thành thông qua bắt chước và củng cố Trẻ học ngôn ngữ qua sự bắt chước và sự khích lệ của người lớn sẽ giúp trẻ lĩnh hội ngôn ngữ nhanh chóng hơn

Theo Noam Chomsky, trẻ em đóng vai trò chính và cũng là nhân tố chính trong sự phát triển ngôn ngữ của mình Con người được chuẩn bị sẵn sàng để lĩnh hội ngôn ngữ theo cách thức chuyên biệt Con người có một khả năng bẩm sinh để chế biến ngôn ngữ và sinh học, là yếu tố tiên quyết duy nhất ở con người giữ vai trò to lớn trong sự học ngôn ngữ (dẫn theo J.S.Bruner, 1983)

Theo Usinxkin: Ngôn ngữ là cơ sở của mọi sự phát triển trí tuệ và là kho tàng của mọi kiến thức Tất cả mọi sự hiểu biết đều bắt đầu từ ngôn ngữ, thông qua ngôn ngữ và trở lại cũng bằng ngôn ngữ

Theo L.X Rubinxtenin thì tính mạch lạc là tính tương tự, tương xứng gần giống nhau mà người nói hoặc viết cần phải dùng đến nhằm làm người nghe hoặc người đọc hiểu Ông cho rằng phát triển lời nói mạch lạc là phát triển tư duy, phát triển kỹ năng thể hiện ý chí của mình

Trong nghiên cứu lý thuyết về sự phát triển ngôn ngữ và tư duy, J.Piaget

và L.X.Vưgotxky lại chỉ ra sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em: Ngôn ngữ là một

bộ phận của một quá trình phát triển trí tuệ, ngôn ngữ là phương tiện để tư duy Theo J.Piaget nguồn nhận thức quan trọng nhất chính là bản thân của mỗi đứa trẻ, lời nói đi kèm với hành động Ngôn ngữ được hình thành và phát triển trong xã hội khi những khái niệm được hình thành Theo L.X.Vưgotxky thì trẻ

em là chủ thể tìm tòi tri thức Trẻ học ngôn ngữ như một sự tác động qua lại giữa sự chín muồi bẩm sinh và sự kích thích của những trải nghiệm xã hội Chính vì vậy người lớn cần hướng trẻ vào “vùng phát triển gần nhất”

A.M.Leusina nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mẫu giáo Tác giả cho rằng: không phải là từ mà là câu, và ngôn ngữ mạch lạc là đơn vị của ngôn ngữ như một phương tiện giao tiếp Việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc đóng vai trò chủ đạo trong quá trình phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non

A.M Bôrôđich thì cho rằng: Lời nói mạch lạc là lời nói mở rộng có ý nghĩa giúp cho con người giải thích và hiểu nhau [2] Theo D.B.Enconhin: Lời nói mạch lạc như sự bày tỏ bằng ngữ nghĩa đầy đủ đảm bảo sự giao tiếp

và hiểu biết lẫn nhau Lời nói mạch lạc trong trẻ mẫu giáo là kết quả của sự

phát triển lời nói chung

Theo Ph.A.Xôkhia, phát triển lời nói mạch lạc của trẻ mẫu giáo bao gồm vấn đề giải quyết các nhiệm vụ đặc biệt của giáo dục tiếng mẹ đẻ Đó là:

phát triển vốn từ và đặc biệt là kỹ năng sử dụng từ ngữ để diễn đạt ý nghĩ một cách rõ ràng, ngắn gọn và chính xác, từ đó hình thành nên cấu trúc ngữ pháp

và giáo dục ngữ âm Ông cho rằng các biện pháp dạy trẻ kể chuyện, kể lại tác phẩm văn học, kể chuyện theo tranh, theo đồ chơi, theo kinh nghiệm, kể chuyện sáng tạo… có tác dụng rất lớn thúc đẩy quá trình phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ [22]

Trong cuốn “Tư duy và ngôn ngữ” của L.X.Vưgôtxki viết rằng hoạt động tinh thần của con người chính là kết quả học tập mang tính xã hội chứ không phải hoạt động học tập là một cá thể Khi trẻ em gặp những khó khăn trong cuộc sống, cùng với sự hợp tác của người lớn và bạn bè xung quanh có năng lực cao hơn sẽ giúp trẻ và khuyến khích trẻ Trong mối quan hệ hợp tác này những quá trình tư duy trong một xã hội nhất định được truyền giao sang cho đứa trẻ Bởi vì ngôn ngữ là phương thức đầu tiên giúp con người trao đổi những giá trị xã hội Ngôn ngữ vô cùng quan trọng đối với sự phát triển tư duy [16]

Trong tác phẩm “Phát triển ngôn ngữ cho trẻ dưới tuổi học đường” của E.I.Tikheva đã đưa ra các biện pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ, việc cho trẻ tìm hiểu thế giới xung quanh thông qua các hành động dạo chơi, xem tranh ảnh, kể chuyện cho trẻ nghe được chú trọng Trong đó để phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mẫu giáo có các biện pháp như nói chuyện với trẻ em, giao nhiệm vụ cho các em, đàm thoại, kể chuyện, đọc truyện, thư từ, học thuộc lòng thơ ca… [10]

Nhiều nhà nghiên cứu giáo dục mầm non ở Nga mà chúng ta biết đến cũng có đóng góp quan trọng vào việc hình thành, phát triển các nhiệm vụ phát triển ngôn ngữ trẻ mầm non ở nước ta Có thể kể đến các tác giả có sự ảnh hưởng lớn là Xôkhin (1979) với giáo trình “Phương pháp phát triển lời nói trẻ em” (Nxb Giáo dục Matxcơva) hay A M Barodis (1974) với cuốn

“Phương pháp phát triển tiếng cho trẻ em”, Nxb Giáo dục Matxcơva

1.1.2 Việt Nam

Về vấn đề phát triển ngôn ngữ ngày càng được quan tâm, được thể hiện ngay trong các hoạt động giáo dục ở trường mầm non theo chương trình khung của Bộ giáo dục và Đào tạo là: Làm quen với thơ, truyện, Nhận biết tập nói, Làm quen chữ cái, Trò chơi với chữ cái…Đặc biệt, việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường mầm non là giáo dục “lấy trẻ làm trung tâm”, đòi hỏi giáo viên phải biết sử dụng các phương pháp, biện pháp dạy học tích cực nhằm giúp trẻ phát huy được khả năng giao tiếp, vốn ngôn ngữ đã có Trên thực tiễn, giáo viên đã tìm hiểu khả năng ngôn ngữ của trẻ và việc phát triển ngôn ngữ cũng được chú trọng tích hợp trong nhiều hoạt động giáo dục thuộc các lĩnh vực phát triển khác nhau dành cho trẻ ở trường mầm non Mặt khác sự đa dạng hóa các hình thức tổ chức hoạt động giáo dục trong các hoạt động nhận thức và hoạt động ngôn ngữ cho trẻ đã giúp trẻ có nhiều cơ hội tốt, thích hợp để phát triển ngôn ngữ mạch lạc

Ngoài sự giáo dục của gia đình, trường mầm non cũng là môi trường giáo dục đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, đảm nhận việc giáo dục ngôn ngữ cho trẻ

Nguyễn Thị Oanh (2000), trong luận án tiến sĩ “Các biện pháp phát triển lời nói mạch lạc cho trẻ mẫu giáo (5 - 6 tuổi)”, Bà cho rằng rất cần có

tiết học riêng biệt dành cho nhiệm vụ phát triển ngôn ngữ [21]

Trong giáo trình “Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mẫu giáo”,

tác giả Nguyễn Xuân Khoa [14], đã nghiên cứu đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo Trên những đánh giá chung về đặc điểm sinh lý của trẻ ở lứa tuổi này, cùng với mối quan hệ của bộ môn ngôn ngữ học và những bộ môn khác, ông đã nêu lên những nhiệm vụ cơ bản của việc phát triển ngôn ngữ cho trẻ Đồng thời ông đã đưa ra được một số phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non, như dạy trẻ nghe và phát âm đúng, phương pháp phát triển từ, dạy trẻ đặt câu, phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ… Tác giả

giới thiệu các giáo án về phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ từ 0 - 6 tuổi

và các hướng nghiên cứu cho giáo viên Đó là tài liệu bổ ích cho cả giáo viên

và sinh viên ngành mầm non, cũng như các nhà nghiên cứu về lĩnh vực này

Trong bài viết “Cơ sở của việc tác động sư phạm đến việc phát triển ngôn ngữ”, tác giả Nguyễn Thị Oanh đã chỉ ra tầm quan trọng của giáo dục

đối với sự phát triển ngôn ngữ của trẻ, trong đó có phát triển ngôn ngữ mạch lạc [20]

Nhóm tác giả Nguyễn Quang Ninh, Bùi Kim Tuyến, Lưu Thị Lan,

Nguyễn Thanh Hồng với cuốn “Tiếng Việt và phương pháp phát triển lời nói cho trẻ” đã chỉ ra tiếng Việt đã xây dựng các phương pháp nhằm phát triển và

hoàn thiện lời nói cho trẻ [18]

Theo Cao Tiến Đức, lời nói mạch lạc là sự trình bày có liên kết, có logic, có trình tự, chính xác ý nghĩa của mình, nói đúng ngữ pháp và có hình ảnh một nội dung xác định [Tr 223 8]

Theo Nguyễn Ánh Tuyết, ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mẫu giáo xuất hiện do nhu cầu trẻ muốn mô tả lại cho người khác nghe những gì trẻ nhìn thấy mà không thể dựa vào các tình huống cụ thể trước mắt Nhu cầu giải thích, phân trần cho bạn hay người lớn về một vấn đề nào đó nhằm thuyết phục người nghe Theo tác giả, lời nói mạch lạc của trẻ là lời nói thể hiện tính chặt chẽ, khúc chiết, tính trình tự, tính liên kết…[27]

Tác giả Đinh Hồng Thái đã đưa ra những nhiệm vụ cơ bản cần phải giải quyết: giáo dục chuẩn mực ngữ âm tiếng việt, phát triển vốn từ, dạy trẻ nói đúng ngữ pháp, phát triển lời nói mạch lạc, phát triển lời nói nghệ thuật… và các biện pháp, phương pháp giáo dục góp phần phát triển một cách tốt nhất

tiếng mẹ đẻ cho trẻ mẫu giáo đã nêu trong cuốn “Giáo trình phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ em”[23]

Trong giáo trình “Phương pháp phát triển ngôn ngữ cho trẻ”, tác giả

Trần Thị Hoàng Yến [30] đã đi sâu vào việc hướng dẫn phương pháp tổ chức

các hoạt động phát triển ngôn ngữ cho trẻ mầm non, trong đó có đề cập đến phương pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ

Tác giả Đinh Hồng Thái trong báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu cấp

bộ “Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mẫu giáo”, đã nghiên cứu rất kĩ

về vấn đề hướng dẫn nghe - nói cho trẻ Từ việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển kĩ năng nghe nói của trẻ mầm non, tác giả đưa ra các phương pháp hướng dẫn nói mạch, đó là: phương pháp dạy trẻ ngôn ngữ đối thoại và phương pháp phát triển ngôn ngữ độc thoại cho trẻ Những vấn

đề này được tác giả minh họa cụ thể và phân tích rất chi tiết các thao tác trong quy trình thực hiện các hoạt động phát triển kĩ năng hội thoại và độc thoại cho trẻ [24]

Dạy trẻ nói mạch lạc cũng là một trong những nội dung của công tác phát triển ngôn ngữ cho trẻ Đối với trẻ mẫu giáo, nói mạch lạc là một nội dung tương đối khó, trẻ có thể giao tiếp với bạn, với người lớn nhưng vấn đề giao tiếp của trẻ chưa có trình tự, chưa thể hiện được sự hiểu biết, suy nghĩ của mình một cách có logic, đúng và biểu cảm Vì vậy, khi được đặt một nhiệm vụ giao tiếp cụ thể, trẻ rất ngại khi trình bày, hoặc có trình bày nhưng trẻ chỉ nói những từ đơn giản, ngắn gọn theo kiểu vuốt đuôi, nói không đúng, không rõ ràng Thậm chí có trẻ chỉ đứng lên lại không hề dám nói một từ nào, một cử chỉ gì cả mặc dù sau đó trẻ chơi với bạn vẫn giao tiếp bình thường, trao đổi cho bạn hiểu được ý mình Chính vì ngôn ngữ trẻ chưa mạch lạc, nên trẻ không tự tin, chưa chủ động trong giao tiếp với cô, với bạn dần dần, trẻ sẽ trở nên thụ động, nhút nhát

Vấn đề ngôn ngữ trẻ em được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều mặt, nhiều lứa tuổi khác nhau Những nghiên cứu đó chứng tỏ rằng ngôn ngữ là một điều kiện hết sức quan trọng để trẻ tiếp xúc với môi trường mới lạ ở phổ thông, giúp trẻ lĩnh hội được kiến thức mang tính chất khoa học của các môn học ở phổ thông… Nên việc nghiên cứu ngôn ngữ của trẻ mẫu

giáo về vốn từ, ngữ âm giai điệu, ngữ pháp, ngôn ngữ mạch lạc là rất cần thiết để giúp trẻ có sự phát triển ngôn ngữ một cách đầy đủ ở các mặt

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cũng là một nội dung được đề cập đến trong chương trình phát triển ngôn ngữ, nhưng chủ yếu hiện nay chỉ là tích hợp, lồng ghép thêm trong các dạng hoạt động khác nên không có đủ thời gian để rèn luyện cho những trẻ yếu, đặc biệt là trẻ ở địa phương có ảnh hưởng khá rõ rệt bởi yếu tố phương ngữ thì chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu

Qua các nghiên cứu của các các giả trong và ngoài nước cho ta thấy được tầm quan trọng của phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ Những nghiên cứu đó tạo nền tảng cho chúng tôi nghiên cứu các hoạt động nhằm phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mầm non Thêm động lực để chúng tôi quyết tâm

theo đuổi nghiên cứu đề tài “Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi ở trường mầm non huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình” với mong muốn hoàn

thiện hơn nữa những vấn đề mà các tác giả đã nghiên cứu trước đây

1.2 Một số khái niệm cơ bản

1.2.1 Ngôn ngữ và ngôn ngữ mạch lạc

1.2.1.1 Ngôn ngữ

Chúng ta biết rằng tiếng mẹ đẻ là phương tiện quan trọng nhất để lĩnh hội nền văn hoá dân tộc, giao lưu với những người xung quanh, tư duy và tiếp thu các thành tựu khoa học cũng như bồi đắp tình cảm, tâm hồn… Vì vậy, việc phát triển tiếng mẹ đẻ cho trẻ em ở tuổi mầm non là một nhiệm vụ cực

kỳ quan trọng, đặc biệt với trẻ mẫu giáo lớn 5 - 6 tuổi thì việc giúp trẻ hoàn thiện khả năng ngôn ngữ mạch lạc được xem là nhiệm vụ quan trọng nhất Nếu đứa trẻ 5 - 6 tuổi nói năng, diễn đạt ê a ấp úng, phát âm ngọng, vốn từ nghèo nàn, không sử dụng câu đúng ngữ pháp, lời nói không logic, lộn xộn khiến người khác không hiểu, hiểu không đúng ý muốn nói, hoặc khẳ năng hiểu lời nói của người khác gặp khó khăn thì có thể xem đứa trẻ đó bị chậm

phát triển ngôn ngữ Và như vậy, chúng ta cần phải có biện pháp tác động phù hợp để kích thích sự phát triển ngôn ngữ cho trẻ về cả vốn từ, ngữ âm, ngữ điệu, ngữ pháp và ngôn ngữ mạch lạc

Ngôn ngữ là đối tượng của khoa học về tiếng nói của xã hội loài người Ngôn ngữ là một hiện tượng tồn tại khách quan trong đời sống tinh thần của xã hội, là một hiện tượng của nền văn hoá tinh thần của loài người

Đó là một hệ thống các quy tắc, kết hợp sử dụng các từ thành câu, thành chuỗi lời nói

Theo cách hiểu đơn giản nhất thì ngôn ngữ là hệ thống kí hiệu bao gồm

hệ thống những âm, những từ và các quy tắc kết hợp với từ mà những người trong cùng một cộng đồng sử dụng làm phương tiện để giao tiếp với nhau

Bất cứ một thứ ngôn ngữ nào cũng chứa đựng hai phạm trù: phạm trù ngữ pháp: Đây là một hệ thống các quy tắc quy định việc thành lập từ và phạm trù câu, và phạm trù logic: là quy luật, phương pháp tư duy đúng đắn của con người, nói chung cho cả loài người

Ferdinand de Saussure (1857-1913) đã đưa ra hoạt động ngôn ngữ gồm hai mặt: mặt ngôn ngữ và mặt lời nói Ngôn ngữ là một hệ thống kí hiệu tồn tại như một cái mã chung cho cả một cộng đồng ngôn ngữ dưới dạng tiềm năng để họ sử dụng chung trong lời nói của mình

Những quy tắc trừu tượng của ngôn ngữ được khái quát hóa bằng hàng ngàn, hàng triệu cái cụ thể trong thực tế Ngôn ngữ là sản phẩm của tập thể,

nó tồn tại dưới dạng tiềm năng trong óc của từng người bản ngữ Bởi ngôn ngữ là sản phẩm của tập thể nên ai cũng hiểu và sử dụng được Còn lời nói là sản phẩm của cá nhân nên việc hiểu được còn tùy thuộc vào trình độ, lứa tuổi

và thời đại của cá nhân người đọc

Ngôn ngữ là quá trình mỗi cá nhân sử dụng một thứ tiếng nào đó để giao tiếp, truyền đạt, lĩnh hội những kinh nghiệm xã hội lịch sử hoặc để thực hiện các hoạt động của mình

Theo PGS Trần Trọng Thủy và TS Phùng Đình Mẫn trong cuốn “Tâm

lý học đại cương” cho rằng “ngôn ngữ là hệ thống các dấu hiệu có chức năng như là một phương tiện của sự tiếp xúc, một công cụ của tư duy”, “Ngôn ngữ

là quá trình mỗi cá nhân sử dụng một thứ ngôn ngữ để giao lưu tư tưởng, tình cảm, trao đổi kinh nghiệm” Nói cách khác ngôn ngữ là sự giao tiếp bằng tiếng nói [tr.92, 25]

1.2.1.2 Ngôn ngữ mạch lạc

Theo Xôkhin: ngôn ngữ mạch lạc được hiểu là sự diễn đạt mở rộng một nội dung xác định, được thực hiện một cách logic, tuần tự, chính xác, đúng ngữ pháp và có tính biểu cảm

Theo Nguyễn Ánh Tuyết thì hoạt động ngôn ngữ là một quá trình tâm

lý Nó là đối tượng của tâm lý học Ngôn ngữ đặc trưng cho từng người Ngôn ngữ mạch lạc thể hiện một trình độ phát triển tương đối cao cả về phương diện ngôn ngữ và cả về phương diện tư duy của trẻ Do cuộc sống đòi hỏi trẻ phải xây dựng cho mình một kiểu ngôn ngữ mang tính rõ ràng, khúc triết, chặt chẽ theo một trình tự nhất định để làm sao người khác có thể hình dung những điều mà mình muốn mô tả, điều này làm nảy sinh những yếu tố tư duy logic, nhờ vậy mà toàn bộ sự phát triển của trẻ được nâng lên một trình độ mới cao hơn Cũng theo tác giả thì ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mẫu giáo xuất hiện do nhu cầu trẻ muốn mô tả lại cho người khác nghe những gì trẻ nhìn thấy mà không thể dựa vào các tình huống cụ thể trước mắt, từ đó trẻ phải nắm được kỹ năng diễn đạt mạch lạc ý nghĩ của mình [28]

Theo tác giả Nguyễn Xuân Khoa thì ngôn ngữ mạch lạc là sự trình bày

có logic, có trình tự chính xác ý nghĩ của mình, nói đúng ngữ pháp và có hình ảnh nội dung; Ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mẫu giáo được thể hiện ở mối quan

hệ chặt chẽ giữa sự liên kết nội dung và hình thức [14]

Theo Đinh Hồng Thái: “Rèn luyện khả năng nói mạch lạc cho trẻ tức là giúp trẻ sử dụng đơn vị giao tiếp ngôn ngữ ở cấp độ hoàn chỉnh nhất Dạy lời

nói mạch lạc là dạy sử dụng ngôn bản trong giao tiếp ngôn ngữ” [Tr.150, 23]

Điều đó có nghĩa là ngôn ngữ mạch lạc không phải được tạo nên bởi phép cộng đơn thuần của các phát ngôn mà nó tồn tại bởi sợi dây liên kết được biểu hiện tư duy logic về một chủ đề nhất định và phương thức lời nói liên kết với nhau nhằm thực hiện chức năng giao tiếp

Như vậy, ngôn ngữ mạch lạc là sự diễn đạt ngôn ngữ rõ ràng, lưu loát,

có trình tự, logic, giàu biểu cảm về một nội dung nhất định, thể hiện trọn vẹn

ý nghĩ của trẻ, để đạt được sự thông hiểu người khác nói trong giao tiếp Nó được biểu hiện ở các đặc trưng: phát âm đúng, rõ ràng, ngắt nghỉ giọng đúng chỗ, sử dụng từ đúng nghĩa trong từng hoàn cảnh phát ngôn, lời nói có nội dung thông báo đầy đủ

1.2.2 Biện pháp và biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc

1.2.2.2 Biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc

Biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc chính là cách làm, cách giải quyết các vấn đề cụ thể, đưa ra các cách thức thực hiện một trong những nội dung phát triển kỹ năng ngôn ngữ, đó là phát triển lời nói mạch lạc Cụ thể là nhằm áp dụng giải quyết các vấn đề về ngôn ngữ mạch lạc và khả năng nói mạch lạc, nhằm giúp trẻ có khả năng diễn đạt rõ ràng, khúc chiết, có nội dung,

có logic một vấn đề cụ thể, đạt được sự thông hiểu của người khác và đạt được mục đích phát ngôn của mình

Để hệ thống hóa và đề xuất các biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mầm non chúng tôi dựa trên cơ sở sau:

- Dựa trên cơ sở lí luận của đề tài

- Dựa vào kết quả phân tích thực trạng ngôn ngữ mạch lạc và việc đưa

ra các biện pháp phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mầm non hiện nay

Để từ đó đề xuất và hệ thống hóa một số biện pháp nhằm phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ mầm non Các biện pháp này được sử dụng phối hợp với nhau, và chính kết quả của việc thực hiện biện pháp này là cơ sở và điều kiện để thực hiện biện pháp khác Điều quan trọng trong việc sử dụng các biện pháp này là giáo viên cần tạo điều kiện để phát huy tính tích cực, tính chủ thể của trẻ

1.3 Ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mầm non

1.3.1 Sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ là phát triển khả năng nghe, hiểu ngôn ngữ, khả năng trình bày có logic, có trình tự và chính xác, đúng ngữ pháp, có hình ảnh một nội dung nhất định

Ngôn ngữ mạch lạc của trẻ bao gồm ngôn ngữ hội thoại và ngôn ngữ độc thoại Trẻ mẫu giáo biết nói ngôn ngữ hội thoại trước Vào cuối tuổi lên

3, trẻ em đã nghe và hiểu lời nói của người lớn vượt ra khỏi tình huống cụ thể Lúc này trẻ biết sử dụng ngôn ngữ như là một phương tiện cơ bản để nhận thức thế giới xung quanh Trẻ cũng đã phần nào nắm được ngữ pháp đơn giản của tiếng mẹ đẻ Trẻ nắm vốn từ, biết cách phát âm ngày càng giống hơn với cách phát âm của người lớn, trẻ biết sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện để giao tiếp với mọi người xung quanh, để nhận thức được hiện thực khách quan xung quanh trẻ Trẻ cố gắng kể lại một sự kiện nào đó, một câu chuyện nào

đó thì đầu tiên hai hình thức ngôn ngữ này được trẻ sử dụng một cách lẫn lộn Sang tuổi mẫu giáo, ngôn ngữ của trẻ mẫu giáo tiếp tục được phát triển, diễn

ra phức tạp hơn và sự biến đổi các quan hệ với những người xung quanh, đặc

biệt là trong giao tiếp Trẻ nắm được tất cả các hình thức ngôn ngữ ở người lớn Những nhu cầu giao tiếp trong các dạng hoạt động dẫn tới sự phát triển các hình thức ngôn ngữ mới mẻ Vốn từ của trẻ được phát triển một cách nhanh chóng dẫn đến ngôn ngữ của trẻ sẽ mạch lạc

Ngôn ngữ độc thoại là hình thức ngôn ngữ phức tạp nhất được hình thành dần ở trẻ mẫu giáo là do những nguyên nhân sau:

Thứ nhất là nguyên nhân xã hội: phạm vi giao tiếp của trẻ ngày càng rộng, trẻ đã nắm được các loại từ có trong tiếng mẹ đẻ và đủ để trẻ có thể diễn đạt các mặt trong đời sống hàng ngày Ý nghĩa của từ với trẻ cũng phong phú hơn và khả năng nắm bắt nghĩa của từ phát triển hơn … Do việc giao tiếp bằng ngôn ngữ được mở rộng, tai nghe được rèn luyện thường xuyên để tiếp nhận các đơn vị ngữ âm, đồng thời khi được người lớn luyện phát âm mà trẻ

có thể phát ra những âm chuẩn, kể cả những âm khó Trẻ mẫu giáo lớn cũng

đã biết sử dụng ngữ điệu một cách phù hợp với nội dung giao tiếp hay nội dung của câu chuyện mà trẻ kể Trong quá trình giao tiếp và trong quá trình tổ chức cho trẻ hoạt động, nhằm kích thích trẻ nói mạch lạc, người lớn cần tạo khích lệ trẻ nói rõ ràng, sắp xếp các ý theo một trình tự hợp lý, nêu lên được các ý cần nhấn mạnh để người nghe hiểu dễ dàng Cụ thể như cần cho trẻ mô

tả lại những gì trẻ được chứng kiến Hoặc tập cho trẻ kể sáng tạo như chuyện dân gian sau khi nghe cô giáo kể, hướng dẫn trẻ dùng ngữ điệu để nhấn mạnh, làm nổi bật tính cách của nhân vật, nội dung câu chuyện, sắp xếp các ý theo trình tự của cốt chuyện Chúng ta cần tạo điều kiện cho trẻ tự nhận xét, đánh giá bạn trong khi học khi chơi Chính nhu cầu giao tiếp ngày càng phức tạp trên phạm vi giao tiếp mở rộng là nguyên nhân làm xuất hiện ngôn ngữ bậc cao - đó chính là ngôn ngữ độc thoại

Để tập cho trẻ diễn đạt mạch lạc theo một trình tự logic, dễ hiểu người lớn phải biết lắng nghe trẻ nói, tập cho trẻ diễn đạt lại những điều trẻ cần nói theo một mạch logic, mặc dù có thể người lớn đã hiểu ý trẻ định nói là gì

Ngôn ngữ mạnh lạc còn được trẻ thể hiện ở chỗ trẻ nói năng văn hoá, tức là trẻ nói một cách tự tin, thoải mái, nói vừa đủ nghe, không hét, nói không quát to, không nói tục chửi bậy…Vì vậy, người lớn phải gương mẫu về lời ăn tiếng nói khi giao tiếp với trẻ và giao tiếp với nhau để làm gương cho trẻ noi theo Bên cánh đó phải nghiêm khắc uốn nắn kịp thời khi trẻ nói năng tục tằn, thô lỗ, không chuẩn mực, giúp trẻ biết có những lời nói thể hiện sự tôn trọng, lễ phép với người lớn, dịu dàng với em nhỏ, không nói leo, không nói dối, nói tục chửi bậy, không gây ồn ào làm ảnh hưởng đến những người xung quanh

Thứ hai là nguyên nhân tâm lý: Cơ quan cảm giác giúp đứa trẻ phản ánh được thế giới khách quan bằng ngôn ngữ, từ mẫu giáo nhỡ sang mẫu giáo lớn tư duy trực quan hình tượng, tư duy logic của trẻ được hình thành và phát triển cùng với sự phát triển tâm lý bậc cao, trên cơ sở này xuất hiện chức năng trí tuệ của ngôn ngữ thể hiện trong độc thoại với chính mình

Như vậy ngôn ngữ độc thoại xuất hiện cùng với tư duy logic và hoạt động trí tuệ Ngôn ngữ độc thoại là phương tiện nhận thức lý tính, là phương tiện để tiến hành các hoạt động trí tuệ của con người

Ngôn ngữ là một hiện thực khách quan, nhờ có ngôn ngữ mạch lạc trẻ mới có thể giao tiếp một cách đầy đủ nhất, trọn vẹn nhất và có hiệu quả nhất Nhờ ngôn ngữ mạch lạc mà trẻ thể hiện được suy nghĩ của và lĩnh hội được thông tin và tình cảm của người khác thông qua ngôn ngữ một cách chính xác hơn

Khi giao tiếp với những người xung quanh, trẻ sử dụng nhiều yếu tố trong tình huống giao tiếp để hỗ trợ cho ngôn ngữ của mình Vì vậy, chỉ có những người đang giao tiếp với trẻ lúc đó mới hiểu được trẻ muốn nói gì Mặt khác ở tuổi này trẻ có nhu cầu giải thích cho các bạn cùng tuổi về nội dung trò chơi, cách tạo ra đồ chơi và nhiều chuyện khác, trẻ muốn giải thích cho cha

mẹ, anh chị, cô giáo… những điều mà trẻ cần họ hiểu Hình thức ngôn ngữ

mạch lạc có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với việc hình thành những mối quan hệ qua lại trong nhóm trẻ và những người xung quanh, đặc biệt là đối với sự phát triển trí tuệ của trẻ Muốn cho ngôn ngữ được mạch lạc thì những điều trẻ định nói ra cần phải được suy nghĩ rõ ràng, rành mạch ngay từ trong đầu, nghĩa là trẻ cần được tư duy hỗ trợ Mặt khác chính ngôn ngữ mạch lạc là phương tiện làm cho tư duy của trẻ phát triển lên một chất lượng mới, đó là việc nảy sinh các yếu tố của tư duy logic, nhờ đó mà toàn bộ sự phát triển của trẻ được nâng lên một trình độ mới cao hơn

Để phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ, người lớn cần chú trọng giáo dục toàn diện cho trẻ

1.3.2 Ý nghĩa của sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ là phát triển vốn từ, kỹ năng sử dụng từ ngữ trong lời nói của trẻ Hình thành và phát triển cấu trúc ngữ pháp, giáo dục ngữ âm cho trẻ Từ đó giúp trẻ hiểu được ý nghĩa của từ, khả năng

sử dụng từ để nói thành câu, cách thể hiện ngữ âm, ngữ điệu, từ đó giúp trẻ kể lại chuyện vừa được nghe, có thể sáng tác truyện theo tranh… Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ chính là sự phát triển khả năng nghe, hiểu ngôn ngữ, khả năng trình bày có logic, trình tự, chính xác, đúng ngữ pháp và có hình ảnh một nội dung nhất định

Nhờ có ngôn ngữ nên trẻ và người lớn thiết lập được mối quan hệ tương trợ lẫn nhau, hiểu và thông cảm cho nhau Nhờ ngôn ngữ mà trẻ có thể điều khiển được những hành vi của mình Và bằng ngôn ngữ, trẻ có thể diễn đạt được sự hiểu biết của mình cho người khác hiểu

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi góp phần chuẩn bị phương tiện phát triển tư duy trực quan cho trẻ ở giai đoạn cao hơn, hình thành những cơ sở ban đầu cho sự xuất hiện kiểu tư duy logic ở giai đoạn phát triển tiếp theo Phát triển ngôn ngữ mạch lạc là giúp trẻ nhận thức được thế giới xung quanh mình một cách đầy đủ hơn, chính xác và sâu sắc hơn Phát

triển ngôn ngữ mạch lạc là mở rộng phạm vi giao tiếp, phát triển cảm xúc, tâm lý của trẻ Đồng thời nâng cao kỹ năng ngôn ngữ giao tiếp cho trẻ ở độ tuổi này

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc giúp trẻ có thể mở rộng mối quan hệ trong giao tiếp đối với người xung quanh, đồng thời các chức năng tâm lý của trẻ sẽ được phát triển về mọi phương diện, qua đó góp phần xây dựng cơ sở nhân cách ban đầu ở trẻ

Diễn đạt mạch lạc sẽ giúp trẻ tự tin hơn trong giao tiếp Làm gia tăng ở trẻ vốn sống, vốn kinh nghiệm Trong quá trình tiếp xúc với thế giới xung quanh cũng tăng lên Kích thích trẻ tư duy, tìm tòi và khám phá Điều đó sẽ làm cho trẻ có thêm niềm yêu thích đối với con người và mọi thứ xung quanh mình

Trẻ tiếp thu và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử xã hội, biến nó thành vốn liếng, kinh nghiệm riêng của mình dưới tác động của giáo dục và dạy học và bằng sự nỗ lực của bản thân

Ngôn ngữ giữ vai trò vô cùng quan trọng trong sự phát triển tư duy của trẻ Ngôn ngữ giúp trẻ suy nghĩ về hành vi của mình và lựa chọn các hành động phù hợp Trẻ biết sử dụng ngôn ngữ mạch lạc của mình để giải thích,

mô tả trình bày các mối liên hệ của sự vật hiện tượng để người nghe hiểu và chấp nhận điều trẻ muốn diễn đạt

Như vậy, ngôn ngữ mạch lạc giúp quá trình nhận thức của trẻ trở nên phong phú toàn diện và sâu sắc hơn

Việc rèn khả năng diễn đạt mạch lạc cho trẻ có vai trò rất quan trọng trong vấn đề phát triển toàn diện cho trẻ 5 - 6 tuổi Nó giúp trẻ phát triển khả năng nhận thức, tư duy, giáo dục lòng nhân ái, rèn sự tự tin, mạnh dạn, độc lập, sáng tạo… Nhất là đối với trẻ sắp vào lớp một thì những giá trị này lại rất cần thiết

Để trẻ có ngôn ngữ mạch lạc thì trẻ cần phát âm đúng, đặt câu đúng ngữ pháp, sử dụng các hình thức liên kết có logic Khi trẻ có khả năng diễn

đạt mạch lạc là trẻ có khả năng thuyết phục người nghe, biết điều chỉnh hành

vi của mình sao cho phù hợp với tập thể Biết cách giao lưu và tổ chức các hoạt động tập thể

Ngôn ngữ mạch lạc của trẻ 5 - 6 tuổi có ý nghĩa đặc biệt đối với sự phát triển nhận thức, trí tuệ, tâm lý, tư duy ngôn ngữ… Nó góp phần chuẩn bị cho trẻ bước vào lớp 1, để trẻ có thể tham gia vào các hoạt động học tập cũng như sinh hoạt hàng ngày

Như vây ngôn ngữ mạch lạc là một hình thức ngôn ngữ rất cần thiết cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi Nó vừa là phương tiện nhằm thỏa mãn nhu cầu của trẻ, đồng thời nó đáp ứng sự phát triển của trẻ ở giai đoạn này Chính vì vậy vấn đề phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ, đặc biệt là trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi rất cần được quan tâm

1.3.3 Nội dung phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

Ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mẫu giáo xuất phát từ nhu cầu vốn ngôn ngữ của trẻ tăng nhanh Trẻ muốn giải thích trao đổi với bạn, với người lớn một nội dung nào đó Muốn vậy, trẻ phải cố gắng trình bày rõ ràng, nêu được mối quan hệ giữa các sự vật hiện tượng để thuyết phục người nghe, giúp người nghe hiểu được điều mà mình đang truyền tải

Lời nói mạch lạc của trẻ mẫu giáo được thể hiện qua việc trẻ nói đúng cấu trúc câu của tiếng Việt, lời nói có nội dung thông báo đầy đủ, logic, có hình ảnh Khi nói, trẻ diễn đạt rõ ràng, ngắt nghỉ câu đúng lúc đúng chỗ, giọng nói có sắc thái biểu cảm

Như vậy, ngôn ngữ được coi là mạch lạc khi có đủ những yếu tố sau:

- Phát âm đúng, rõ ràng, từ ngữ sử dụng chính xác, có hình ảnh

- Các câu nói phải đúng ngữ pháp và có nghĩa

- Nội dung thông báo phải đầy đủ, chính xác và hợp lý và có chủ đề nhất định

- Có sử dụng các phép liên kết một cách hợp lý

- Các hành động ngôn ngữ của trẻ được thực hiện trong các câu phải dung hợp với nhau và thực hiện được chức năng giao tiếp ngôn ngữ của trẻ

- Có sắc thái biểu cảm trong lời nói

Ngôn ngữ mạch lạc thể hiện trình độ phát triển tương đối cao không những về phương diện ngôn ngữ, mà cả về phương diện tư duy nữa Đây chính là hình thức cao nhất của ngôn ngữ, là kỹ năng khó nhất, phải đến tuổi mẫu giáo lớn kỹ năng này mới thể hiện rõ

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc được phát triển ngay từ khi trẻ bắt đầu học nói Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ thực chất là rèn luyện khả năng

tư duy ngôn ngữ và sử dụng lời nói để giao tiếp

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ là phát triển khả năng nghe - nhìn: Luyện nghe âm thanh, chủ yếu là nghe tiếng nói của con người Luyện nhìn

sự vật, hiện tượng để trẻ có thể tiếp nhận các hình ảnh bằng thị giác, để từ đó hình thành mối liên hệ giữa cái nghe thấy và cái nhìn thấy Đó là cơ sở để hiểu ý nghĩa của từ ngữ, giúp trẻ hình thành và phát triển nhu cầu giao tiếp Phát triển nhu cầu này sẽ là một động lực rất quan trọng để phát triển ngôn ngữ cho trẻ Kích thích vận động của cơ quan phát âm Những vận động mang tính năng ngẫu nhiên, dần dần nó sẽ vận động hợp với quy luật sản sinh ngôn ngữ Phát triển sự định hướng của trẻ vào thế giới đồ vật xung quanh

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi tức là phát triển vốn từ và kỹ năng sử dụng từ ngữ trong lời nói của trẻ Từ một thể thống nhất giữa âm thanh và ý nghĩa Chính vì vậy khi cung cấp từ mới cho trẻ cần giúp trẻ nhận thức ý nghĩa của từ, dạy trẻ phát âm đúng từ, đồng thời giúp trẻ biết sử dụng từ để nói năng rõ ràng, mạch lạc, có nội dung Tất cả các vấn đề đó được tiến hành đồng thời trong mối quan hệ tương trợ lẫn nhau, không thể tách rời nhau trong quá trình để trẻ tham gia vào các hoạt động ở trường mầm non

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc là phát triển lời nói độc thoại và lời nói đối thoại Điều đó thực chất là rèn luyện khả năng tư duy ngôn ngữ và sử dụng lời

nói để giao tiếp Sự mạch lạc của ngôn ngữ chính là sự mạch lạc của tư duy

Dạy lời nói mạch lạc có hai dạng là đối thoại và độc thoại

Dạy lời nói mạch lạc trong ngôn ngữ đối thoại là dạy trẻ biết nghe và hiểu lời nói đối thoại, biết nói chuyện, trò chuyện, trả lời câu hỏi và biết đặt ra các câu hỏi Trẻ cần phải biết điều khiển bản thân một cách có văn hoá, cần phải lịch sự khi trả lời và đặt câu hỏi khi trò chuyện

Dạy lời nói mạch lạc trong ngôn ngữ độc thoại: là dạy trẻ biết kể lại những truyện trẻ được nghe, biết kể lại những gì trẻ được chứng kiến, biết kể lại truyện đơn giản mà nội dung và hình thức của truyện cần phải thể hiện tính độc lập và sáng tạo của trẻ Bên cạnh đó là giáo dục văn hoá giao tiếp ngôn ngữ Văn hoá giao tiếp ngôn ngữ thể hiện trong tất cả các thành tố ngôn ngữ như:

- Sử dụng âm thanh, ngữ điệu sao cho phù hợp với hoàn cảnh, có biểu cảm

- Sử dụng từ chính xác, phong phú, gợi cảm

- Sử dụng các mẫu câu phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp

- Lời nói rõ ràng, mạch lạc, sử dụng các phương tiện biểu cảm, các phương tiện tu từ; tăng cường hiệu quả khả năng giao tiếp một cách có văn hoá

- Chú ý rèn luyện cho trẻ biết cách phối hợp các phương tiện phi ngôn ngữ …

Như vậy phát triển ngôn ngữ mạch lạc là hình thành và phát triển cấu trúc ngữ pháp trong câu nói của trẻ Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi học nắm cấu trúc ngữ pháp tiếng Việt bằng cách trực tiếp tham gia vào các hoạt động ở trường mầm non như hoạt động vui chơi, hoạt động lao động, hoạt động học tập… Dưới sự hướng dẫn của cô giáo, trẻ được nghe cô nói, bạn nói trẻ sẽ ghi nhớ các cấu trúc ngữ pháp một cách tổng quát

Phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ là giáo dục ngữ âm cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi Đó chính là giáo dục kỹ năng ghi nhận, phân biệt các loại âm thanh và quá trình tái hiện âm thanh Hai quá trình này được phát triển đồng thời trong mối quan hệ tương trợ lẫn nhau

Sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc không tách rời việc giải quyết các nhiệm vụ còn lại của phát triển lời nói, đó là làm giàu và tích cực hóa những vốn từ, hình thành cấu trúc ngữ pháp, giáo dục những chuẩn mực âm thanh lời nói

1.3.4 Các yếu tố tác động đến sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi

Con người sinh ra không thể tự nói được Ngôn ngữ của trẻ có được và phát triển như thế nào thì là rất cần sự tác động của các yếu tố khách quan và yếu tố chủ quan

1.3.4.1 Yếu tố xã hội

Đây là yếu tố quan trọng, có ảnh hưởng quyết định đến việc rèn luyện và phát triển tiếng nói của trẻ Ngôn ngữ được nảy sinh và phát triển cùng với sự phát triển ngôn người của cộng đồng đó Mỗi tiếng nói là một sản phẩm của nền văn hóa dân tộc Đồng thời nó là phương tiện biểu hiện chủ yếu nhất những giá trị của dân tộc ấy Ngôn ngữ không thể tồn tại ngoài xã hội Xã hội loài người là nguồn tạo ra tín hiệu thứ hai tác động lên cơ quan thần kinh, kích thích bộ máy phát âm hoạt động Trẻ học nói trong môi trường giao tiếp tự nhiên và thường xuyên quan hệ với thế giới xung quanh, chính các quá trình tiếp xúc này sẽ tạo điều kiện cho trẻ phát triển ngôn ngữ, nhưng cũng có thể nó

sẽ kìm hãm sự phát triển ngôn ngữ của trẻ

Ngôn ngữ của trẻ được hình thành và phát triển trong nhu cầu giao tiếp giữa trẻ với những người xung quanh Nếu trẻ sống giữa những người có ngôn ngữ tốt, chuẩn mực thì trẻ cũng được phát triển ngôn ngữ theo chiều hướng tốt Ngược lại có những ảnh hưởng không tốt đến sự phát triển ngôn ngữ cho trẻ khi trẻ sống trong môi trường ngôn ngữ mà người lớn nói một cách tùy tiện, thiếu ý thức

Như vậy giao tiếp bằng ngôn ngữ nói thường xuyên với trẻ là yếu tố vô cùng quan trọng trong sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ Trẻ học được

cách phát âm chuẩn, vốn từ phong phú, giọng nói truyền cảm, có ngữ điệu, biết dùng từ hay, hình ảnh đẹp vào trong lời nói, nói đúng ngữ pháp, đầy đủ ý muốn truyền đạt lại Và ngược lại, nếu trẻ sống trong môi trường không thuận lợi cho

sự phát triển ngôn ngữ thì ngôn ngữ của trẻ chậm phát triển, sẽ có nhiều tật về ngôn ngữ như: nói ngọng, nói trống không, nói không toát ý, rõ nghĩa…

Điều kiện kinh tế gia đình có tác động đến việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ Kinh tế gia đình có thể tạo căng thẳng ở cha mẹ, sự căng thẳng có thể ức chế sự phát triển ngôn ngữ và thành tích học tập của trẻ Khi giao tiếp với trẻ, người mẹ của gia đình có điều kiện kinh tế thấp sử dụng nhiều câu cầu khiến, mệnh lệnh, cấm chỉ hơn là giải thích Vì thế trẻ sống trong gia đình có điều kiện kinh tế thấp sử dụng câu ngắn hơn, vốn từ cũng bị hạn chế hơn so với trẻ trong gia đình có điều kiện kinh tế cao

Gia đình mà có nhiều anh chị em thì việc giao tiếp với các anh chị em cũng sẽ ảnh hưởng đến việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ, bởi các anh chị em đa số ở độ tuổi còn nhỏ, nên năng lực ngôn ngữ còn hạn chế

Bố mẹ dành nhiều thời gian giao tiếp với trẻ, thể hiện mối quan hệ gần gũi, thương yêu trẻ sẽ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ hiệu quả

Như vậy gia đình là môi trường đầu tiên của trẻ Có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong quá trình hình thành cũng như phát triên ngôn ngữ mạch lạc

cho trẻ

1.3.4.3 Yếu tố nhà trường

Dù trẻ đang sống trong giai đoạn nào thì trẻ cũng không thể tự mình học tiếng mẹ đẻ, để trẻ nói được, hình thành ngôn ngữ của trẻ thì cần có môi trường ngôn ngữ ở xung quanh, đó là con người và giao tiếp của người lớn đối với trẻ

Trong quá trình học ở trường mầm non, giáo viên đóng vai trò làm mẫu cho trẻ, ngoài ra giáo viên còn là người lập kế hoạch hoạt động ngôn ngữ, cung cấp các tài liệu cho trẻ tham gia hoạt động Trong tất cả các hoạt động

đó lớp sẽ tạo ra sự tương tác về ngôn ngữ giữa cô và trẻ Chính vì vậy mà ngôn ngữ của người giáo viên có vai trò quan trọng trong vấn đề phát triển ngôn ngữ cho trẻ nói chung và ngôn ngữ mạch lạc nói riêng

Quá trình giao tiếp giữa cô và trẻ sẽ tạo sự tiến bộ trong quá trình học Cũng như cách sắp xếp, bố trí lớp học, điều kiện vật chất, cách tổ chức các hoạt động của giáo viên, tạo bầu không khí, thái độ và cách cư xử của các thành viên trong lớp học tạo môi trường giao tiếp cho trẻ

Để thực hiện tốt chương trình phát triển ngôn ngữ cho trẻ, giáo viên là người đóng vai trò thiết kế góc chơi và cung cấp đồ dùng, đồ chơi và hướng trẻ vào hoạt động có chủ đích để trẻ tham gia vào các hoạt động phát triển ngôn ngữ mạch lạc

Việc giao tiếp với bạn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ Chính vì thế mà giáo viên cần khuyến khích trẻ giao tiếp với nhau thông qua chơi, các hoạt đọng học cũng như giao tiếp hàng ngày

Cách trang trí các góc, các tài liệu ngôn ngữ cũng ảnh hưởng đến sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ Nên vấn đề tạo ra các góc hoạt động trong lớp học để tạo cho trẻ tham gia hoạt động một cách tích cực là rất cần thiết

1.3.4.4 Yếu tố tâm lý

Trong quá trình giao tiếp với người lớn bằng ngôn ngữ các hình thức tư duy của trẻ cũng được hoàn thiện dần khi mọi sự hiểu biết của trẻ càng mở rộng Sự phát triển ngôn ngữ của trẻ có mối quan hệ chặt chẽ qua lại với sự phát triển tâm lý Việc giúp tiếp thu lời nói còn phụ thuộc vào sự nhanh nhạy của hệ thần kinh và ý chí cả trẻ Nhưng đối với những trẻ quá rụt rè hay trẻ

có khiếm khuyết về ngoại hình … thì trẻ sẽ luôn mặc cảm về bản thân, bị bạn bè xa lánh, diều đó sẽlàm cho trẻ càng ngại giao tiếp, không muốn tiếp xúc với môi trường xung quanh, đặc biệt là trẻ 5 - 6 tuổi, khi trẻ đã biết suy nghĩ, phân biệt yêu, ghét Trẻ đã biết cảm nhận về các hành vi và cách ứng

xử của người khác đối với mình, thì nó lại càng tác động mạnh đến quá trình phát triển của trẻ

Tư duy trực quan hình tượng của trẻ mẫu giáo phát triển mạnh mẽ, nhưng ở cuối độ tuổi mẫu giáo thì kiểu tư duy này không đáp ứng được nhu cầu nhận thức đang phát triển mạnh mẽ ở trẻ mẫu giáo lớn, vì vậy xuất hiện thêm kiểu tư duy trực quan, hình tượng mới Đó là kiểu tư duy trực quan, sơ

đồ Kiểu tư duy này vẫn giữ mãi tính chất hình tượng Bản thân hình tượng cũng trở nên khác trước Điều này trẻ phản ánh một cách khái quát sự vật chứ không phải là từng sự vật riêng lẻ

- Nói chung trẻ 5 - 6 tuổi đã phát âm tốt hơn, rõ hơn, ít ê a, ậm ừ, nhưng trẻ vẫn còn phát âm sai những âm từ khó

- Vốn từ của trẻ 5 - 6 tuổi tăng nhanh khoảng từ 1300-2000 từ Danh từ

và động từ trẻ vẫn chiếm ưu thế tính từ và các loại từ khác trẻ đã sử dụng nhiều hơn

- Câu trẻ dùng đã chính xác và dài hơn

- Trẻ ít sử dụng câu cụt hơn: tuy nhiên trong một số trường hợp trẻ dùng

từ trong câu vẫn chưa thật sự chính xác: Ví dụ: Mẹ ơi, con muốn cái dép kia (Phụ huynh cháu Huy Hoàng kể lại), chủ yếu là trẻ sử dụng câu đơn mở rộng

- Trẻ có khả năng kể lại chuyện và kể chuyện có trình tự logic

Sự phát triển các chức năng ngôn ngữ ở trẻ có các mối quan hệ tương

hỗ qua lại với sự phát triển của tư duy Ta thấy rõ qua việc tiếp thu ngôn ngữ còn phụ thuộc vào khả năng tri giác, sự tinh tế nhạy bén, khối lượng cũng như thời gian chú ý, khả năng ghi nhớ, óc sáng tạo, ý chí, tình cảm và tính cách của trẻ cũng ảnh hưởng đến quá trình luyện chính âm Trẻ mà bị chấn động tâm lý nặng thì sẽ dễ dẫn đến việc trẻ bị nói lắp, nói ngọng hoặc thậm chí không nói được

Bên cạnh những ảnh hưởng đến quá trình nhận thức thì ảnh hưởng về khả năng diễn đạt mạch lạc lại càng rõ Trẻ sống khép mình, ngại nói năng, giao tiếp, thì ngôn ngữ lại càng không thể phát triển được

Sự hình thành và phát triển tiếng mẹ đẻ là sự nảy sinh và phát triển tiếng nói bắt nguồn từ hoạt động bên ngoài (thao tác, đối tượng) rồi đến hoạt động bên trong (tâm lý), từ những nhu cầu giao tiếp đó là các hoạt động giao tiếp trong xã hội Sự phát triển tiếng mẹ đẻ gắn liền với sự phát triển tư duy lôgic Đối với trẻ cần tổ chức những hoạt động thực tiễn phong phú, giúp trẻ nắm được toàn bộ sự đa dạng của thực tại, các hình thức đa dạng của hoạt động giao tiếp để phát triển tiếng cho trẻ Các tác phẩm văn chương, cũng như thế giới đồ vật là kết tinh của năng lực người, năng lực tư duy, năng lực sáng tạo ngôn ngữ của loài người sẽ giúp trẻ phát triển ngôn ngữ của chính mình

Khi trẻ tham gia tích cực vào hoạt động, đặc biệt là hoạt động giao tiếp thì ngôn ngữ của trẻ mới phát triển tốt, mọi kỹ năng, kỹ xảo trong diễn đạt được hoàn thiện

Như vậy, những đặc điểm tâm lý chung của trẻ mầm non đang được hình thành và phát triển mạnh mẽ Nó chịu ảnh hưởng sâu sắc của sự phát triển ngôn ngữ Sự lĩnh hội ngôn ngữ của độ tuổi này góp phần thúc đẩy sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc và cả sự phát triến về thể chất lẫn tâm lí của trẻ, bước đầu hình thành nên những yếu tố đầu tiên của nhân cách con người mới đối với trẻ

Hệ thần kinh và ý chí cũng tác động rất lớn đến việc tiếp thu ngôn ngữ của trẻ Có trẻ tự tin khi giao tiếp với người khác, nhưng cũng có trẻ lại chậm nói hơn bình thường, trẻ này thường rụt rè, tâm lý mặc cảm khi giao tiếp với mọi người xung quanh mình

1.3.4.5 Yếu tố sinh lý

Não: Phải phát triển bình thường Sự sắp xếp các tế bào vỏ não, sự phân chia các miền chức năng để nghe và nói được hoàn thiện cơ bản vào lúc một tuổi rưỡi đến lúc hai tuổi

Khi nghe âm thanh, cảm giác âm thanh từ tai được chuyển đến khu vực thính giác cơ bản Sự vận động của võ não sẽ giúp dây thanh, lưỡi, miệng cử động khi nói

Bộ máy phát âm của con người gồm: cơ quan hô hấp, thanh hầu, khoang miệng, khoang mũi Đối với trẻ phát triển bình thường thì khi trẻ 5 - 6 tuổi bộ máy phát âm đã khá hoàn chỉnh Tuy nhiên trong giai đoạn này trẻ vẫn cần nghe được người khác nói Nếu trẻ bị điếc rất khó khăn trong quá trình học nói, nhất là với lời nói mạch lạc

- Phổi đóng vai trò rất quan trọng trong việc phát âm… Vì vậy cần chú

ý đến tư thế của trẻ khi học, khi nói cũng như việc rèn luyện cho trẻ biết cách thở ra hít vào là điều rất cần thiết

+ Hầu và dây thanh: Là chỗ nhô ra ở cổ, có bốn miếng sụn chính tạo thành một hộp có dây thanh

+ Khoang miệng và khoang mũi: Đây là bộ phận có vai trò như hộp cộng hưởng biến đổi âm thanh do dây thanh phát ra Âm thanh phát ra từ dây thanh được uốn nắn qua miệng và hốc mũi trở nên đa dạng, dễ nghe Muốn nói được con người không chỉ có bộ máy phát âm bình thường mà bộ máy này cần phải được rèn luyện một cách đúng lúc, đúng mức

- Tai nghe: Muốn nói được thì trước tiên trẻ phải xem người lớn nói như thế nào mới bắt chước được Nếu trẻ bị điếc thì không thể học nói được

Muốn nói được đòi hỏi ở trẻ cơ quan thính giác phát triển bình thường để thu nhận và phân biệt âm thanh ngôn ngữ một cách chính xác, tinh tế Chính vì vậy mà trong trường mầm non giáo viên cần chú ý vấn đề luyện thính giác cho trẻ

Các điều ở trên cho ta thấy được rằng cơ quan thính giác cũng là bộ phận quan trọng trong quá trình phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ Người lớn cần phải chú ý bảo vệ và rèn luyện thính giác cho trẻ, tạo điều kiện được nghe nhiều, giao tiếp nhiều, cho trẻ xem và nghe người lớn phát âm để trẻ phát triển hơn về khả năng diễn đạt mạch lạc

Thực tế, trẻ mới sinh ra mặc dù được tiếp xúc ngay với môi trường ngôn ngữ, được bố mẹ và những người thân luôn luôn nói với trẻ những lời nói yêu thương trìu mến, người lớn luôn dạy trẻ nói, mong chờ trẻ biết nói nhưng trẻ vẫn không thể nói được ở giai đoạn dưới 8 tháng tuổi Cuối một tuổi trẻ mới phát âm được những từ hết sức đơn giản, đơn âm tiết Chúng ta cũng thấy những đứa trẻ có những yếu tố vật chất này phát triển không bình thường như trẻ bị điếc, câm, bệnh lão, lưỡi dị tật (ngắn, dài)… sẽ gây ảnh hưởng đến quá trình tiếp thu ngôn ngữ của trẻ, trẻ có thể không nói được hoặc nói nhưng bị ngọng

1.3.4.5 Yếu tố hoạt động

Hoạt động cũng là yếu tố tác động trực tiếp đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ Trong các hoạt động thì khả năng nói của trẻ sẽ được hình thành và phát triển Như vậy đối với trẻ nhỏ thì hoạt động vui chơi và hoạt động giao lưu cảm xúc là chủ đạo Vì vậy ngôn ngữ của trẻ phát triển tốt khi trẻ tích cực tham gia vào các hoạt động, đặc biệt là hoạt động giao tiếp, giao lưu và hoạt động vui chơi

Điều đó cho chúng ta thấy rằng sự phát triển ngôn ngữ mạch lạc của trẻ

bị ảnh hưởng bởi rất nhiều yếu tố khác nhau như yếu tố xã hội, yếu tố gia đình, yếu tố nhà trường, yếu tố tâm lý và yếu tố các hoạt động Vì vậy, để

phát triển ngôn ngữ mạch lạc cho trẻ phải chú ý đến các yếu tố đó nhằm tác động đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ một cách có hiệu quả, để giúp giáo dục trẻ một cách toàn diện

Kết luận chương 1

Ngôn ngữ nói chung và ngôn ngữ mạch lạc nói riêng phản ánh một trình độ phát triển tương đối cao, không chỉ về phương diện ngôn ngữ mà còn cả về phương diện tư duy của con người Sự giao tiếp bằng ngôn ngữ

có một vị trí đặc biệt quan trọng đối với xã hội loài người, đặc biệt là trẻ

em Nhờ có ngôn ngữ mà trẻ giao tiếp được với những người xung quanh, giúp trẻ tích lũy kiến thức, phát triển tư duy và giúp trẻ phát triển một cách toàn diện

Để có kỹ năng ngôn ngữ mạch lạc mỗi người phải trải qua quá trình học tập, rèn luyện vất vả Điển hình là trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi được coi là giai đoạn đặt nền móng cho sự hình thành kỹ năng ngôn ngữ mạch lạc Diễn đạt mạch lạc là sự diễn đạt một cách rõ ràng, lưu loát, có trình tự, có logic, giàu biểu cảm một nội dung nhất định để đạt được sự thông hiểu của người nghe cũng như hiểu được lời người khác nói trong giao tiếp

Biện pháp rèn khả năng diễn đạt mạch lạc cho trẻ 5 - 6 tuổi không thể tiến hành một cách tùy tiện Sự phát triển này phải được tuân theo những quy luật nhất định, là quá trình tác động sư phạm có mục đích, có định hướng của nhà giáo dục tới trẻ thông qua mọi hoạt động, nhằm thực hiện nhiệm vụ rèn khả năng diễn đạt mạch lạc đã đặt ra, cũng như nhằm củng cố và phát triển ngôn ngữ cho trẻ Người giáo viên phải biết lựa chọn, sử dụng các phương pháp khoa học, hợp lý nhằm giải quyết các mục tiêu giáo dục Luôn học hỏi, trau dồi nghề nghiệp, biết trang bị cho bản thân những kiến thức khoa học cần thiết, tìm tòi, nghiên cứu tài liệu để vận dụng những biện pháp tốt trong công

tác giáo dục, qua đó góp phần phát triển toàn diện cho trẻ, trong đó có phát triền ngôn ngữ mạch lạc