Tìm hiểu các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào xô viết nghệ tĩnh ở thành phố vinh nghệ an

Tìm hiểu về những di tích gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnhởthành phố Vinh là một cơ sở để nghiên cứu về diễn biến, đặc thù của phong trào cách mạng những năm 30 của thế kỷ XXdiễn ra

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

===  ===

LẠI THỊ HUYỀN MY

TÌM HIỂU CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG GẮN VỚI PHONG TRÀO XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH

Ở THÀNH PHỐ VINH – NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Nghệ An, năm 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

===  ===

LẠI THỊ HUYỀN MY

TÌM HIỂU CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG GẮN VỚI PHONG TRÀO XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH

Ở THÀNH PHỐ VINH – NGHỆ AN

Chuyên ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số: 8 229013 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

Người hướng dẫn: TS MAI THỊ THANH NGA

Nghệ An, 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi đã nhận được sự quan tâm rất nhiều của các thầy giáo, cô giáo và đồng nghiệp Tôi xin trân trọng cảm ơn: Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, Khoa Lịch sử trường Đại học Vinh; quý thầy giáo, cô giáo tham gia giảng dạy và quản lý lớp Cao học chuyên ngành Lịch sử Việt Nam khóa 24 của trường Đại học Vinh đã tận tình dạy bảo, truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập tại trường

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới Tiến sĩ Mai Thị Thanh Nga - giảng viên trường Đại học Vinh, người đã dành nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn, chỉ bảo tận tình, giúp tôi hoàn thành luận văn

Đồng thời, tôi cũng xin cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã tạo điều kiện giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành luận văn này

Mặc dù tôi đã cố gắng để hoàn thành luận văn, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô và các bạn

Nghệ An, tháng 8 năm 2018

Tác giả

Lại Thị Huyền My

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930-1931) ở Nghệ An và Thành phố Vinh……… 9

1.1 Khái quát về phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Nghệ An 9

1.2 Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh 17

Chương 2: Các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh 27

2.1 Khái quát về các di tích gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Nghệ An 27 2.2.Hệ thống các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết NghệTĩnh ở Thành phố Vinh 29

2.3.Một số di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh 34

2.4 Một số nhận xét về các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh……… 52

Chương 3: Vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh 56

3.1 Nguyên tắc, quan điểm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa 56

3.2 Thực trạng công tác bảo tồn, phát huy di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh 59

3.3 Một số giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh 62

KẾT LUẬN 74

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

PHỤ LỤC 84

Trong dòng chảy chung của lịch sử dân tộc, Nghệ An - vùng đất phên dậu của Tổ quốc từng trải qua biết bao nhiêu cuộc chiến tranh Ở thế kỷ XX, vùng đất này đã làm nên một dấu ấn không phai mờ trong lịch sử cách mạng Việt Nam với cái tên Xô viết Nghệ Tĩnh anh hùng Trong đó, thành phố Vinh được gọi là thành phố đỏ, bởi tinh thần, khí thế quật cường của những cuộc đấu tranh Tìm hiểu về vấn đề liên quan đến lịch sử cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh của Nghệ An nói chung và thành phố Vinh nói riêng là để hiểu sâu sắc hơn, toàn diện hơn về phong trào đấu tranh cách mạng đầu tiên từ sau khi Đảng ta ra đời, lãnh đạo cách mạng Việt Nam

1.2 Di tích “là những không gian vật chất cụ thể, khách quan, trong đó chứa đựng các giá trị điển hình lịch sử; do tập thể hoặc cá nhân con người hoạt động sáng tạo ra trong lịch sử để lại” Có nghĩa rằng di tích là nơi lưu giữ những giá trị văn hóa - lịch sử qua hàng trăm, hàng ngàn năm lao động sản xuất, đấu tranh xây dựng và bảo vệ đất nước của một dân tộc Đó là những vật chứng còn lại của một quá trình biến thiên lịch sử Trong đó, di tích lịch sử cách mạng là những công trình, địa điểm gắn với cuộc đấu tranh cách mạng giải phóng dân tộc và bảo vệ, thống nhất đất nước ở thế kỷ XX Tìm hiểu về lịch sử cách mạng của một dân tộc không thể không biết đến những công trình, những địa danh lịch sử ấy bởi đó là nơi

phản ánh sâu sắc nhất về sự khốc liệt của cuộc chiến, về những mất mát, đau thương nhưng oanh liệt, vẻ vang của dân tộc Tìm hiểu về những di tích gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnhởthành phố Vinh là một cơ sở để nghiên cứu về diễn biến, đặc thù của phong trào cách mạng những năm 30 của thế kỷ XXdiễn ra trên địa bàn thành phố Vinh nói riêng và cũng là cơ sở để góp phần nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến lịch sử tỉnh Nghệ An nói chung

1.3 Trong thời điểm hiện nay, dân tộc ta đã bước qua những mất mát, đau thương của chiến tranh, cả nước hòa bình, thống nhất và đang đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhưng xu thế của cuộc sống hiện đại với tốc độ phát triển kinh tế, đô thị hóa nhanh chóng, con người ít có thời gian để trở về với cội nguồn, nhìn lại những giá trị lịch sử - văn hóa mà cha ông đã đổ xương máu để giành được Thế hệ trẻ càng ngày càng nhiều người không biết đến những mát mát, hi sinh của cha ông mình trong quá khứ Chính quyền nhiều địa phương chưa thực sự quan tâm bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử cách mạng trên địa bàn Nhiều trường học đang dạy học sinh về lịch sử trên sách vở mà chưa quan tâm đến những giá trị lịch sử đang hiện hữu xung quanh, chưa lấy đó làm những minh chứng sinh động cho truyền thống lịch sử cách mạng, truyền thống văn hóa của quê hương và dân tộc Chính vì vậy, nhiều di tích cách mạng trên địa bàn tỉnh vẫn ở tình trạng vắng vẻ, đìu hiu

Thành phố Vinh là trung tâm kinh tế văn hóa của tỉnh Nghệ An, là nơi hội tụ văn hóa nhiều vùng miền, có hệ thống các di tích lịch sử văn hóa phong phú, đa dạng, trong đó có nhiều di tích có giá trị như: đền Hồng Sơn, Chùa Cần Linh, đền thờ Hoàng

đế Quang Trung, di tích Phượng Hoàng Trung Đô, Thành cổ Vinh, các di tích cách mạng thời kỳ Xô viết Nghệ Tĩnh… Trong những năm vừa qua, tình hình kinh tế xã hội có bước phát triển, hệ thống di tích được sự quan tâm của các cấp ủy Đảng, chính quyền và của toàn xã hội, nhiều di tích được trùng tu, tôn tạo, phục hồi và tăng cường

tổ chức quản lý khai thác, phát huy giá trị, phục vụ cơ bản nhu cầu người dân và góp phần phát triển du lịch

Tuy nhiên, hệ thống di tích, đặc biệt là các di tích cách mạng trên địa bàn nhìn chung còn thiếu tính hấp dẫn, việc phát huy di tích còn nhiều hạn chế, vẫn chưa khai thác, sử dụng hết giá trị tiềm năng của hệ thống di tích vào việc giáo dục truyền thống và phát triển du lịch Vì vậy, nghiên cứu và đề xuất những giải pháp

để bảo tồn, phát huy giá trị của các di tích lịch sử gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại thành phố Vinh là một yêu cầu thực tiễn cấp thiết

Với ý nghĩa lý luận và thực tiễn đó, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Tìm hiểu các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh - Nghệ An” làm luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lịch sử Việt Nam

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Di tích lịch sử gắn với cách mạng, trong đó di tích gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931 ở Nghệ An rất phong phú Tìm hiểu các di tích này là một hướng tiếp cận lịch sử Việt Nam cận hiện đại từ góc độ thực tiễn Vấn đề này

đã được đề cập qua một số công trình nghiên cứu chuyên sâu và các tư liệu lịch sử

Trong các tài liệu thông sử về lịch sử Việt Nam như Đại cương lịch sử Việt Nam (Trương Hữu Quýnh), Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ XX khi viết về lịch sử Việt Nam hiện đại cũng đã đề cập đến một số địa điểm, nhân vật lịch

sử cách mạng của vùng đất Nghệ An, trong đó tiêu biểu nhất là những sự kiện, địa danh liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931

Các sách lịch sử, lịch sử đảng bộ địa phương như “Lịch sử Nghệ An”, “Lịch

sử Đảng bộ tỉnh Nghệ An”, “Lịch sử Đảng bộ thành phố Vinh” trong quá trình nghiên cứu về lịch sử đảng bộ của địa phương cũng đã khai thác về các di tích liên quan đến hoạt động của các cơ sở Đảng và phong trào cách mạng của địa phương nhưng đang nhìn nhận ở góc độ khái quát nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu lịch

sử đảng Một số tài liệu như “Lịch sử thành phố Vinh”, “Thành phố Vinh - quá trình hình thành và phát triển từ 1804 - 1945”, tuy không tập trung nghiên cứu về các di tích cách mạng nhưng ít nhiều cũng đã đề cập đến yếu tố này và cung cấp

những tư liệu có giá trị thông qua diễn biến của các giai đoạn lịch sử, các sự kiện, nhân vậtlịch sử địa phương để từ đó chúng tôi có cơ sở thuận lợi hơn trong việc tìm hiểu các di tích liên quan

Các tài liệu nghiên cứu chuyên sâu như “Xô viết Nghệ Tĩnh (1930-2000)”,

“Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh - 50 năm xây dựng và phát triển”,“Nghệ An di tích, danh thắng”, đã có sự khai thác sâu hơn đối với các di tích cụ thểliên quan đến từng sự kiện hay giai đoạn lịch sử, có cái nhìn toàn diện hơn về các di tích, danh thắng trên địa bàn tỉnh và bước đầu cho chúng ta nhiều tư liệu khảo cứu quan trọng liên quan đến các di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu của các địa phương

Nhìn chung, các tài liệu trên đây đã bước đầu đề cập đến các di tích lịch sử gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh ở mức độ đơn lẻ hoặc chỉ mới đi sâu nghiên cứu một số di tích tiêu biểu chứ chưa có tính hệ thống, khái quát trên địa bàn thành phố

Trên cơ sở các tài liệu được tiếp cận, tác giả một mặt hệ thống lại các di tích lịch sử gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh trên địa bàn thành phố Vinh; đi sâu nghiên cứu, tập trung khai thác những nét đặc trưng và thực trạng bảo tồn, phát huy giá trị ở một số di tích tiêu biểu, từ đó bước đầu đề xuất một số giải pháp để bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử này trong điều kiện hiện nay

3 Mục đích nghiên cứu

Đề tài “Tìm hiểu các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh” nhằm mục đích nghiên cứu một cách có hệ thống về các di tích liên quan đến phong tràoXô viết Nghệ Tĩnh diễn ra trên địa bàn thành phố Vinh, trong tổng thể các di tích Xô viết Nghệ Tĩnh ở tỉnh Nghệ An Từ đó có

sự đánh giá sâu sắc và toàn diện hơn về một giai đoạn lịch sử của thành phố Vinh thế kỷ XX

Qua việc hệ thống và đánh giá về quá trình bảo tồn, phát huy các di tích lịch

sử cách mạng này để hướng đến đề xuất một số giải pháp cho việc bảo tồn, phát

huy giá trị đối với loại hình di tích này một cách thiết thực, phù hợp với điều kiện hiện tại của địa phương

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ việc tìm hiểu về một số di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An, luận văn hướng đến giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Phác họa lại một số nét cơ bản về phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931 diễn ra dưới sự lãnh đạo của Đảng; khái quát về các di tích liên quan đến phong trào này ở Nghệ An

- Từ khái quát về phong trào và hệ thống di tích của tỉnh, đề tài đi sâu nghiên cứu đặc điểm, giá trị và quá trình bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh

- Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử cách mạng này, trong sự so sánh, đối chiếu với các loại hình di tích, danh thắng khác trên địa bàn để có sự đánh giá sát thực và đề xuất các giải pháp nhằm làm tốt hơn nữa công tác bảo tồn, phát huy giá trị các di tích gắn với một giai đoạn lịch sử nổi bật của địa phương và dân tộc trong điều kiện hiện nay

5 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu các di tích lịch sử cách mạng liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931 ở địa bàn thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An

- Phạm vi nghiên cứu: Đề tài giới hạn nghiên cứu những di tích lịch sử văn hóa gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 – 1931) còn tồn tại trên địa bàn Thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An hiện nay

Những vấn đề nằm ngoài giới hạn trên không thuộc đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

6 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

6.1 Nguồn tài liệu

Để hoàn thành đề tài “Tìm hiểu các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh”, chúng tôi đã sưu tầm, tập hợp và xử lý nhiều nguồn tư liệu khác nhau

* Nguồn tài liệu thành văn:

- Tư liệu về văn hoá: Tác giả tham khảo tư liệu từ các sách chuyên khảo như

“Nghệ An di tích danh thắng”, “Xô viết Nghệ Tĩnh (1930-2000)”, “Văn hóa và con người xứ Nghệ, những bức chân dung” Nguồn tài liệu quan trọng khác là các tài liệu kiểm kê di tích trên địa bàn toàn tỉnh và các hồ sơ khoa học xếp hạng di tích lưu tại Sở Văn hóa và Thể thao Nghệ An Đây là nguồn tài liệu giúp tác giả có cái nhìn hệ thống về di tích tỉnh Nghệ An và cũng là cơ sở đi sâu nghiên cứu, đánh giá giá trị các di tích tiêu biểu về cách mạng trên địa bàn tỉnh

- Tư liệu lịch sử:

Trong quá trình nghiên cứu, tác giả có vận dụng các tài liệu thông sử, lịch sử đảng bộ tỉnh và lịch sử đảngbộ thành phố Vinh như: Đại cương lịch sử Việt Nam, Lịch sử Nghệ An, Lịch sử Đảng bộ tỉnh Nghệ An, Lịch sử thành phố Vinh, Lịch sử Đảng bộ thành phố Vinh, Thành phố Vinh - quá trình hình thành và phát triển từ

1804 - 1945 và lịch sử đảng bộ các huyện, thành, thị Vinh, Hưng Nguyên, Nam Đàn, Nghi Lộc, Thanh Chương, Yên Thành, Diễn Châu, Anh Sơn, Con Cuông

Các tài liệu lịch sử viết về các danh nhân, trong đó có các danh nhân thời cận hiện đại như “Từ điển nhân vật xứ Nghệ”(PGS Ninh Viết Giao), “Nghệ An những tấm gương cộng sản” cũng là một nguồn thông tin hỗ trợ cho tác giả trong quá trình nghiên cứu

- Tư liệu địa chí:

Các tài liệu địa chí như: “Địa chí văn hoá Quỳnh Lưu”, “Diễn Châu địa chí văn hoá làng và xã”, “Địa chí văn hoá dân gian Nghệ Tĩnh” (PGS Ninh Viết

Giao)… cũng đã cung cấp một số tư liệu liên quan đến các di tích cho tác giả trong quá trình thực hiện đề tài

* Nguồn tài liệu điền dã:

Để phục vụ cho đề tài, tác giả đã trực tiếp đi khảo sát một số địa điểm gắn với các di tích lịch sử cách mạng liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh như phường Hưng Dũng, phường Hồng Sơn, phường Bến Thủy, xã Hưng Lộc ; trực tiếp gặp, phỏng vấn một số nhân chứng lịch sử để sưu tầm và kiểm chứng tư liệu Đây là nguồn tư liệu quan trọng để hiểu thêm về một số di tích gắn với các hoạt động cách mạng tiêu biểu của đảng bộ và nhân dân địa phương nhằm bổ sung cho nguồn tư liệu thành văn

6.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận là lý luận Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng về cách mạng, về lịch sử và văn hoá, trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả đã sử dụng phương pháp lịch sử, phương pháp logic Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các phương pháp liên ngành như điều tra xã hội học, phỏng vấn, điền dã, trực tiếp khảo sát ở một số địa điểm tiêu biểu của thành phố Vinh để bổ sung tư liệu phục vụ cho đề tài nghiên cứu

7 Đóng góp của luận văn

Tìm hiểu về các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh, chúng tôi hi vọng sẽ có những đóng góp sau đây:

- Giúp người đọc có cái nhìn hệ thống về các di tích liên quan đến lịch sử cách mạng ở địa phương giai đoạn 1930 - 1931 Đề tài đã góp phần thống kê về các

di tích của giai đoạn lịch sử 1930 - 1931 trong tiến trình chung để giúp người đọc vừa có cái nhìn hệ thống, vừa hiểu sâu sắc hơn về giai đoạn lịch sử này

- Đi sâu tìm hiểu một số di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu của thời kỳ này như di tích Ngã Ba Bến Thủy, cụm di tích Làng Đỏ, đền Trìa để hiểu sâu sắc hơn

về đặc điểm di tích, cũng như tinh thần đấu tranh kiên cường, bất khuất của công -

nông thành phố Vinh chống lại thực dân, phong kiến áp bức, bóc lột, đòi tự do, dân chủ Từ đó có sự đánh giá toàn diện, sâu sắc hơn về phong trào đấu tranh cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng ở địa phương, đồng thời cung cấp thêm tư liệu để phục vụ nghiên cứu lịch sử tỉnh Nghệ An nói chung, lịch sử thành phố Vinh nói riêng

- Đề tài cũng đi sâu nghiên cứu về những kết quả đạt được cũng như những tồn tại, hạn chế của công tác bảo tồn, phát huy các di tích lịch sử cách mạng, trong sự

so sánh, đối chiếu với các loại hình di tích khác trên địa bàn trong những năm qua để phác họa một cách chân thực nhất về thực trạng bảo tồn, phát huy các di tích cách mạng hiện nay Trên cơ sở thực trạng đó để rút ra những bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp hiệu quả, thiết thực nhất giúp các cơ quan nhà nước, chính quyền các cấp làm tốt hơn nữa công tác bảo tồn, phát huy giá trị các di tích lịch sử cách mạng của cha ông để lại, phù hợp trong điều kiện hiện nay

8 Kết cấu của luận văn

Đề tài luận văn, ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, kết cấu nội dung chính gồm 3 chương:

Chương 1: Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930 - 1931) ở Nghệ An và Thành phố Vinh

Chương 2: Các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh

Chương 3: Bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh

Chương 1 PHONG TRÀO XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH (1930 – 1931)

Thứ hai, thực dân Pháp tiến hành khủng bố đẫm máu đối với phong trào yêu nước sau khởi nghĩa Yên Bái Cuộc khởi nghĩa Yên Bái nổ ra ngày 09/02/1930 nhưng sớm bị dìm trong biển máu Ngay sau đó, chính quyền thực dân mở chiến dịch khủng bố tàn khốc phong trào yêu nước nhằm trả thù những hành động của

các chiến sĩ Việt Nam Quốc dân đảng, đồng thời uy hiếp tinh thần yêu nước của nhân dân ta Trong cả nước, chính sách khủng bố nặng nề về mọi mặt của thực dân Pháp dẫn đến bầu không khí chính trị càng thêm căng thẳng và ngột ngạt Trái với

ý muốn chủ quan của thực dân Pháp, những cuộc trả thù của kẻ chủ mưu không những không làm nhụt ý chí đấu tranh của nhân dân mà còn làm tăng lòng phẫn nộ với chế độ thực dân phong kiến, khơi dậy thêm tinh thần yêu nước, quật khởi của nhân dân trên trận tuyến đấu tranh với kẻ thù, quyết tâm bạo động chống lại chính quyền thực dân phong kiến

Thứ ba, đầu năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, thực sự là một dấu

ấn quan trọng trong lịch sử dân tộc thế kỷ XX Ngọn cờ giải phóng dân tộc đến đây

đã được giai cấp công nhân nắm lấy và giương cao Ngay sau khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam đã tiến hành lãnh đạo phong trào cách mạng đầu tiên của mình

- phong trào cách mạng 1930 - 1931 Phong trào bùng nổ và phát triển mạnh mẽ ở nhiều địa phương trong cả nước Cùng với sự ra quân của giai cấp công nhân là những cuộc đấu tranh quyết liệt của giai cấp nông dân và các tầng lớp khác

Có thể nói, bối cảnh đất nước thời điểm cuối những năm 20, đầu năm 1930 trở thành nguyên nhân bùng nổ phong trào cách mạng 1930 – 1931trên phạm vi cả nước Đây là phong trào đầu tiên dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Ngoài những nguyên nhân chung trên, ở Nghệ Tĩnh còn có đầy đủ những điều kiện riêng thuận lợi để cách mạng bùng nổ và phát triển thành đỉnh cao

Thứ nhất, phong trào yêu nước của nhân dân Nghệ Tĩnh cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX phát triển khá mạnh mẽ Nghệ Tĩnh là mảnh đất giàu tài nguyên, nhân lực dồi dào và thuận lợi về giao thông Vì vậy, đây là một mục tiêu để thực dân Pháp sớm lên kế hoạch đánh chiếm Từ khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta, nhân dân Nghệ Tĩnh đã nối tiếp nhau đứng lên đấu tranh chống Pháp Mở đầu là cuộc khởi nghĩa Giáp Tuất (1874) của Trần Tấn, Đặng Như Mai (huyện Thanh Chương) với ngọn cờ “Bình Tây sát tả” Hưởng ứng Chiếu Cần Vương của

vua Hàm Nghi (7/1885), cả mảnh đất Hồng Lam bừng lên khí thế “Bình Tây phục quốc” Nhân dân nhiều địa phương đã nổi dậy: huyện Yên Thành có khởi nghĩa Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhã; huyện Nam Đàn có khởi nghĩa Vương Thúc Mậu, huyện Nghi Lộc có khởi nghĩa Đinh Văn Chất, huyện Đức Thọ có khởi nghĩa Lê Ninh Tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo Cuộc khởi nghĩa này kéo dài hơn 10 năm (1885 - 1896), trên phạm vi rộng lớn từ Thanh Hoá vào đến Quảng Bình

Sau khi phong trào Cần Vương lắng xuống, vào đầu thế kỷ XX, phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản của chí sỹ yêu nước Phan Bội Châu (quê ở làng Đan Nhiệm, tổng Xuân Liễu, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) xuất hiện

- phong trào Đông Du Theo lời kêu gọi của Phan Bội Châu, hàng trăm thanh niên yêu nước Nghệ Tĩnh đã xuất dương sang Xiêm, sang Quảng Châu (Trung Quốc) như linh mục Đậu Quang Lĩnh, tú tài Đặng Thúc Hứa, Đặng Thị Quỳnh Anh Năm 1908, khi phong trào Đông Du phát triển mạnh ở hải ngoại thì ở trong nước cũng diễn ra phong trào chống thuế Trung kỳ, lan rộng từ Quảng Nam ra Hà Tĩnh

và tác động mạnh đến Nghệ An

Tuy nhiên, “cũng như toàn quốc, các cuộc khởi nghĩa chống Pháp, chống quan lại phong kiến tay sai ở Nghệ An tuy sôi nổi quyết liệt nhưng cuối cùng đã thất bại vì thiếu đường lối chính trị đúng đắn” [13; tr.17] Dù thất bại nhưng các phong trào này đã chứng tỏ tinh thần yêu nước, cách mạng của nhân dân Nghệ Tĩnh

và trở thành tiền đề quan trọng dẫn đến sự bùng nổ của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 - 1931

Thứ hai, đội ngũ công nhân Nghệ Tĩnh sớm hình thành và ngày càng phát triển về số lượng lẫn chất lượng Sauquá trình xâm lược và thiết lập bộ máy cai trị tại Nghệ Tĩnh, thực dân Pháp và phong kiến tay sai đặt ra rất nhiều thứ thuế vô lý như: thuế thân, thuế muối, thuế chợ, thuế đò Dưới hai tầng áp bức bóc lột của thực dân phong kiến, cuộc sống của nhân dân Nghệ Tĩnh vô cùng lầm than, cơ cực

Người nông dân bị bần cùng hoá, không có ruộng đất sản xuất phải vào làm thuê trong các nhà máy, đồn điền của thực dân Pháp Nhà máy Trường Thi khi mới thành lập đã có 3.700 lao động, được tuyển dụng từ nhiều nơi, chủ yếu là thợ thủ công lành nghề và nông dân địa phương, một nhóm nhỏ là thợ “áo xanh” đến từ Bắc Kỳ và Trường Bách nghệ Huế Trong nhà máy diêm Bến Thuỷ có 400 công nhân thường xuyên làm việc Nhà máy cưa Scierie ở Bến Thủy có 400 thợ chuyên

xẻ gỗ tròn thành gỗ tấm Các xưởng cưa của chủ người Việt cũng có từ 100 đến

500 lao động [56; tr.25-27]

Thứ ba, hoạt động truyền bá Chủ nghĩa Mác - Lênin của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và các học trò diễn ra mạnh mẽ ở Nghệ Tĩnh Tháng 12/1920, Nguyễn Ái Quốc trở thành một trong những đảng viên sáng lập Đảng cộng sản Pháp và là người cộng sản đầu tiên của Việt Nam Cuối năm 1924, Nguyễn Ái Quốc đến

Quảng Châu (Trung Quốc) Người đã lập nhóm “Cộng sản đoàn” gồm có chín

thanh niên ưu tú: Lê Hồng Sơn, Lê Hồng Phong, Hồ Tùng Mậu, Lê Quảng Đạt, Vương Thúc Oánh, Trương Văn Lĩnh, Lưu Quốc Long, Lý Quý, Lâm Đức Thụ (trong đó có 8 người quê ở Nghệ An, Hà Tĩnh) Trên cơ sở những hạt nhân nòng

cốt, tháng 6/1925 tổ chức Hội Việt Nam cách mạng Thanh niên (gọi tắt là Hội

Thanh niên) được thành lập Hội có tôn chỉ, mục đích rõ ràng, có điều lệ chặt chẽ

và phương thức hoạt động gần như một đảng Đồng chí Nguyễn Ái Quốc trực tiếp huấn luyện chính trị, đào tạo hội viên thành những cán bộ cốt cán đưa về nước xây dựng cơ sở cách mạng Nhiều đồng chí quê ở Nghệ Tĩnh sau này đã giữ cương vị lãnh đạo chủ chốt của Đảng như: Trần Phú, Lê Hồng Phong, Hà Huy Tập, Phùng Chí Kiên, Nguyễn Thị Minh Khai “Những bài giảng của đồng chí Nguyễn Ái Quốc tại các lớp huấn luyện chính trị đặc biệt tại Quảng Châu in trên báo Thanh niên tập hợp thành sách Đường cách mệnh được chuyển về nước làm tại liệu tuyên truyền Ngoài ra các tổ chức cách mạng ở Nghệ Tĩnh còn nhận được các tài liệu có

giá trị tuyên truyền huấn luyện như Thông tin quốc tế, báo Nhân đạo và một số sách báo khác nói về chủ nghĩa cộng sản” [17; tr.351].

Cùng thời điểm đồng chí Nguyễn Ái Quốc cùng với các nhà cách mạng Việt

Nam lưu trú ở Trung Quốc thành lập ra Việt Nam cách mạng Thanh niên thì đầu

năm 1925, một số sĩ phu yêu nước vừa ở tù về cùng với những thanh niên trí thức

và sinh viên Hà Nội, Vinh và Huế tập hợp nhau lại thành lập Hội Phục Việt sau đổi

ra Hưng Nam và đến 1927 thì đổi thành Tân Việt cách mạng đảng Vì là trung tâm

hoạt động của Trung ương và kỳ bộ Trung kỳ nên cơ sở Đảng Tân Việt ở Nghệ An phát triển nhanh chóng, nhất là thành phố Vinh và các phủ huyện Thanh Chương, Nghi Lộc, Quỳnh Lưu “Nhiều địa phương, các đảng Tân Việt đã dùng hình thức đọc sách giảng báo để tập hợp những người có tư tưởng tiến bộ yêu nước trong địa phương Phong trào này đã có ảnh hưởng sâu rộng trong quần chúng, nhất là trong thanh niên, trí thức, học sinh và tiểu tư sản ở Nghệ An” [14; tr.19] Tại Nghệ Tĩnh, Tân Việt cùng với Thanh Niên ra sức hoạt động và góp phần tích cực vào việc truyền bá Chủ nghĩa Mác - Lênin vào đội ngũ công nhân và cùng rèn luyện đội ngũ cách mạng

Nhờ những hoạt động tích cực của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và những học trò xuất sắc của Người, Chủ nghĩa Mác - Lê nin đã sớm được truyền bá về Việt Nam nói chung và mảnh đất Nghệ Tĩnh nói riêng, góp phần làm cho phong trào yêu nước phát triển theo xu hướng mới, tiến bộ hơn

1.1.2 Diễn biến chính của phong trào

Nhân ngày Quốc tế lao động 1/5/1930, Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương phát động phong trào kỷ niệm ngày Quốc tế lao động lần đầu tiên

ở Việt Nam Từ giữa tháng 4/1930, Xứ ủy Trung kỳ cùng các tỉnh đảng bộ ở Nghệ Tĩnh đã tích cực hưởng ứng chủ trương Rạng sáng ngày 01/5/1930, ở tỉnh Hà Tĩnh,

cờ đỏ đã phấp phới bay trước Tòa sứ (Thị xã), trên đỉnh Rú Cơm, trên nóc nhà thờ trước cửa huyện Nghi Xuân Nhiều truyền đơn của Đảng ở Dị Long (Hương Sơn),

Lạc Thiện (Đức Thọ), Phù Lưu (Can Lộc) Một số nơi trong các huyện Can Lộc, Thạch Hà đã tổ chức các cuộc mittinh, diễn thuyết về ý nghĩa ngày 01/5 và cổ vũ quần chúng lao động đấu tranh đòi quyền lợi thiết thực hàng ngày

Cùng với các cuộc đấu tranh ở nhiều nơi trong toàn quốc, tại Vinh - Bến Thủy, đúng ngày 01/5/1930 đã nổ ra cuộc biểu tình lớn của công nông nội ngoại thành phố Vinh và đồng bào Nghi Xuân (Hà Tĩnh) Cuộc biểu tình này do Lê Mao,

Ủy viên Trung ương Đảng, Ủy viên Thường trực Xứ ủy Trung kỳ, Bí thư Tỉnh bộ Vinh - Bến Thủy trực tiếp chỉ đạo [70; tr.44-45] Đoàn biểu tình gồm 1.200 người, không trang bị vũ khí, chỉ kéo cờ búa liềm và chăng biểu ngữ, hàng ngũ chỉnh tề, vừa đi vừa hô khẩu hiệu và đọc to bài “Quốc tế ca” Trước sức ép của quần chúng, Công sứ Pháp ở Vinh đã huy động lực lượng binh lính đến dẹp đoàn biểu tình, kết quả làm 7 người chết, 18 người bị thương

Cùng ngày 01/5/1930, ngoài Vinh - Bến Thủy, ở Thanh Chương có hai sự kiện chấn động dư luận Tại trường Tiểu học Pháp - Việt Thanh Chương, trên 100 học sinh đã tập hợp tại quán Ngũ Phúc (thôn Võ Liệt) mittinh kỷ niệm ngày Quốc

tế lao động rồi diễu hành thị uy xung quanh huyện lỵ qua huyện đường Thanh Chương Cùng thời điểm đó, tại Hạnh Lâm (Thanh Chương) đã nổ ra cuộc biểu tình của 3.000 nông dân thuộc các làng La Mạc, Hạnh Lâm, Đức Nhuận đòi lại ruộng đất và đường đi do tên Ký Viện (Nguyễn Tường Viện) chiếm đoạt

Ngày 01/5/1930 là mốc khởi đầu cho cao trào cách mạng 1930 - 1931 ở Nghệ Tĩnh, mở màn cho hàng loạt cuộc đấu tranh sôi nổi của công nông và các tầng lớp nhân dân khác trong tháng Năm và những tháng tiếp theo [70; tr.50] Hôm sau, ngày 02/5/1930, Xứ ủy Trung kỳ đã kêu gọi quần chúng tiếp tục đấu tranh Ngày 10/5/1930, 500 thợ nhà máy diêm biểu tình đưa yêu sách; ngày 12/5/1930,

360 công nhân nhà máy cưa SIFA, 400 công nhân cảng Bến Thủy bãi công, đấu tranh đòi quyền lợi thiết thực

Phong trào công nhân ở thành phố đã kích thích mạnh mẽ khí thế đấu tranh của nông dân ở thôn xã Ngày 01/6/1930, 3.000 nông dân, trong đó có trên 100 phụ

nữ và học sinh Thanh Chương biểu tình Ngày 02/6/1930, hơn 2.000 nông dân các tổng Lãng Điền, Đặng Sơn (Anh Sơn) cùng học sinh trường Pháp - Việt tan học và người đi chợ kéo về chợ Lường đòi quyền lợi Trong ngày 02/6/1930, 500 nông dân Nghi Lộc thuộc ba tổng Thượng Xá, Đặng Xá, Kim Nguyên biểu tình, kéo lên huyện đường Ngày 11/6/1930, 500 nông dân vùng dưới Anh Sơn biểu tình Ngày 15/6/1930, 200 nông dân cùng công nhân đồn điền Sapanhơ ở Thanh Chương biểu tình Ngày 18/6/1930, 600 nông dân Nam Đàn tập trung ở chợ Đồn để mittinh, biểu tình Ngày 20/6/1930, 600 người dân Quỳnh Lưu biểu tình Ngày 06/7/1930, 500 công nhân nhà máy diêm biểu tình đưa yêu sách lên chủ nhà máy

Nhân ngày quốc tế đỏ 01/8/1930 (ngày chống chiến tranh đế quốc), các Đảng

bộ ở Hà Tĩnh, Nghệ An đã phát động quần chúng biểu tình Tại huyện Can Lộc, mờ sáng 01/8/1930, hơn 500 nông dân hai tổng Phù Lưu, Lai Thạch giương cao biểu ngữ kéo về huyện lỵ Cùng trong ngày, tại Nghi Xuân hàng trăm nông dân các tổng

Cổ Đạm, Phan Xá, Xuân Viên tập trung mittinh và tuần hành qua một số làng Cuộc đấu tranh của các tầng lớp nhân dân Hà Tĩnh, đặc biệt là của nhân dân Can Lộc trong ngày 01/8/1930 là cuộc vùng dậy đầu tiên của quần chúng có sự lãnh đạo chỉ huy thống nhất của các cấp bộ đảng từ tỉnh xuống chi bộ Tại Nghệ An, trong ngày 01/8/1930, tất cả các nhà máy ở Vinh - Bến Thủy đều rải truyền đơn kêu gọi chống chiến tranh đế quốc Tháng 8/1930 là tháng mà phong trào đấu tranh ở Nghệ Tĩnh phát triển mạnh nhất so với ba tháng trước đó và đều khắp ở cả thành thị và nông thôn [70; tr.59-60]

Từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9/1930, phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnh phát triển lên đến đỉnh cao với các cuộc đấu tranh quy mô lớn và ngày càng quyết liệt Mở đầu là cuộc đấu tranh của 3.000 nông dân huyện Nam Đàn, tập trung mittinh tại 3 địa điểm trong huyện rồi cùng kéo về thị trấn Sa Nam đập phá đại lý

rượu, đốt hồ sơ lưu trữ, phá trại giam, giải thoát tù nhân Ngày 01/9/1930, tại Thanh Chương diễn ra cuộc biểu tình với quy mô lớn của 20 vạn quần chúng thuộc

5 tổng Trước sức ép của đoàn biểu tình, tri huyện, nha lại và lính tráng bỏ chạy trốn lên đồn Tây ở làng Thanh Quả Quần chúng phá đại lý rượu ty, đốt huyện đường, thả tù chính trị Cuộc biểu tình ngày 1/9/1930 được coi là mốc mở đầu đánh dấu sự ra đời của chính quyền Xô viết ở Nghệ Tĩnh Đánh giá sự kiện này, báo

“Người Lao khổ”, số đặc biệt, ngày 6/9/1930 của Xứ uỷ Trung Kỳ đăng tin: “Ở

Thanh Chương và Nam Đàn, không ai đóng thuế chợ và cũng không ai dám thu Không ai đi tuần, lính không về canh gác Đế quốc chủ nghĩa bắt triệt hạ, không ai thi hành Anh em tự tha cho quốc sự phạm, tự chia cho dân cày nghèo đồn điền Ký Viễn và đất ruộng của giai cấp địa chủ Anh em cứ tự do lập hội, tự do biểu tình Thế là luật lệ của đế quốc bị tan tành” [83; tr.1]

Tiếp sau cuộc tiểu tình của nhân dân Thanh Chương, ngày 12/9/1930, hơn 8.000 nông dân ba tổng Phù Long, Thông Lạng (huyện Hưng Nguyên) và tổng Nam Kim (huyện Nam Đàn) đứng lên đấu tranh Dưới sự lãnh đạo của huyện uỷ, đoàn biểu tình kéo đến ga Yên Xuân, phá huỷ điện thoại, bắt viên ký ga sau đó tiến

về phủ lỵ Hưng Nguyên Thực dân Pháp đã cho máy bay ném bom hai lần làm 217 người chết và bị thương 125 người Kỷ niệm lần thứ 13 ngày cách mạng tháng Mười Nga (7/11) và Quảng châu công xã (12/12), phong trào đấu tranh diễn ra mạnh mẽ ở các huyện Can Lộc (Hà Tĩnh), Diễn châu, Yên Thành (Nghệ An)

Từ miền xuôi phong trào đấu tranh của nhân dân chống Pháp phát triển lên đến các huyện miền núi như: Con Cuông, Nghĩa Đàn (tỉnh Nghệ An), Hương Khê,

Kỳ Anh (tỉnh Hà Tĩnh) Tháng 4/1931, chi bộ Môn Sơn (huyện Con Cuông, Nghệ An) ra đời do đồng chí Vi Văn Khang (dân tộc Thái) làm bí thư Ngày 9/8/1931, dưới sự lãnh đạo của chi bộ, hơn 300 nông dân các dân tộc trong vùng đã tập trung tại cây đa Cồn Chùa mít tinh, sau đó kéo về nhà chánh đoàn Ba Uôn tịch thu vải, tiền và bạc nén chia cho dân nghèo

Sức mạnh đấu tranh của quần chúng cách mạng dưới sự lãnh đạo của Đảng

đã làm chính quyền địch lung lay tan rã ở nhiều thôn xã trong hai tỉnh Nghệ An và

Hà Tĩnh Các Ban chấp hành Nông hội đỏ ở thôn xã (Xã bộ nông) dưới sự chỉ đạo của các chi bộ Đảng đã đứng ra đảm nhận chức năng quản lý hương thôn Chính quyền Xô viết ra đời và đạt được những thành quả về nhiều mặt Bộ máy của chính quyền thực dân phong kiến ở một số thôn xã bị phá bỏ; chính quyền Xô viết ban bố quyền tự do dân chủ cho nhân dân trong làng như hội họp, học chữ quốc ngữ, tự do tham gia các đoàn thể cách mạng; tịch thu ruộng đất công, tiền lúa công chia cho dân nghèo; đồng thời bãi bỏ các thứ thuế vô lý như: thuế muối, thuế thân, thuế chợ, thuế đò ; buộc các tổng lý phải trả lại cho dân các khoản tiền đã thu, chủ nợ phải xoá nợ cho người nghèo, chủ ruộng phải giảm tô chính bỏ tô phụ cho nông dân

Xô viết quy định mức tiền cho người đi làm thuê và thực hiện ngày làm 8 giờ; chú trọng đắp đập giữ nước, tu sửa cầu cống, đường giao thông Tổ chức các phường hội để giúp đỡ nhau làm ăn ; tổ chức dạy chữ quốc ngữ cho nhân dân; bài trừ các

tệ nạn xã hội như mê tín dị đoan, bói toán cầu cúng, rượu chè, cờ bạc [83; tr.02]

Từ đầu năm 1931 trở đi, tuy phong trào đấu tranh của quần chúng vẫn phát triển, chính quyền Xô viết nhiều nơi vẫn tồn tại nhưng trước sự đàn áp, khủng bố điên cuồng của thực dân Pháp, nhiều cán bộ cốt cán của Đảng bị bắt hoặc hi sinh, phong trào đi dần vào thoái trào, kéo dài đến tháng 7/1931 thì bị dập tắt

1.2 Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh

1.2.1 Tình hình kinh tế xã hội Thành phố Vinh đầu thế kỷ XX

Thị xã Vinh chính thức được thành lập từ năm 1899 Cùng với quá trình đầu

tư khai thác thuộc địa lần một của thực dân Pháp, các thị xã Bến Thuỷ, Trường Thi, nối tiếp nhau ra đời, tạo nên tình trạng ba đô thị đều song song tồn tại ở vùng đất Yên Trường Đến năm 1927, toàn quyền Đông Dương kí nghị định sáp nhập cả ba thị xã và thành lập một trung tâm đô thị duy nhất là Thành phố Vinh - Bến Thuỷ

cơ sở ban đầu cho sự phát triển của ngành công nghiệp giao thông vận tải ở đây Dưới chính sách khai thác thuộc địa của Pháp, một nền công nghiệp hiện đại ra đời

và giữ vị trí quan trọng trong cơ cấu kinh tế của thành phố Vinh - Bến Thuỷ Lần đầu tiên ở Vinh có sự hoạt động khá nhộn nhịp của các loại máy móc, phương tiện

kỹ thuật mới được đưa từ Pháp sang Tính đến cuối năm 1924, Vinh - Bến Thủy đã

có tới hàng chục nhà máy, trong đó có những nhà máy lớn tập trung hàng vạn công nhân như nhà máy xe lửa Trường Thi, nhà máy diêm Bến Thủy Các ngành công nghiệp dần hình thành và phát triển, như công nghiệp sản xuất diêm, cưa xẻ gỗ, công nghiệp cơ khí sửa chữa toa xe - đầu máy, đóng đồ hộp

Bằng những biện pháp kiên quyết và triệt để, chính phủ Pháp và chính quyền thuộc địa đã nhanh chóng ổn định tình hình tài chính và tiền tệ, mở đường cho các tập đoàn tư bản Pháp đổ vốn vào đầu tư, đẩy nhanh công cuộc khai thác thuộc địa Thương nhân Pháp hoạt động bên cạnh thương nhân Hoa kiều và Ấn kiều, dần dần lấn át và kiểm soát thị trường Vinh Từ 1900 trở đi, các công ty của tư bản Pháp nắm giữ độc quyền về mọi ngành nghề kinh doanh trong tỉnh Tại Vinh, hình thành nhiều thương điếm, hội buôn, chợ Vinh trở thành một trung tâm giao lưu buôn bán,

trao đổi hàng hoá quan trọng từ Bắc vào Nam, sang cả Lào Từ cuộc khai thác thuộc địa, thương nghiệp Vinh được mở rộng và vươn tới thị trường nhiều nước như Pháp, Anh, Mĩ, và cả khu vực Đông Nam Á Cảng Bến Thuỷ trở thành một thương cảng sầm uất, được coi là một Môngtêviđiêơ của Việt Nam

Có thể nói, bên cạnh một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, thì một nền sản xuất mới theo hướng tư bản chủ nghĩa đã bắt đầu xuất hiện ở Vinh - Bến Thủy Bộ mặt đô thị Vinh đã đổi khác Với sự đầu tư của tư bản Pháp về nhiều mặt, cả công nghiệp, dịch vụ thương mại, cơ sở hạ tầng , Vinh vươn lên là một trung tâm thương mại quan trọng “Từ sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất trở đi, Vinh - Bến Thủy trở thành trung tâm kinh tế, chính trị của thực dân Pháp ở miền Bắc Trung kỳ” [14; tr.6]

Tuy nhiên, chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp cũng để lại nhiều hệ quả sâu sắc về kinh tế, xã hội cho Vinh - Bến Thủy, là cơ sở để bùng nổ đầu tiên cuộc đấu tranh của công nông trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931.Về kinh tế, Vinh từ cơ cấu đô thị nông nghiệp thuần tuý đã dần nhường chỗ cho cơ cấu ngành công nghiệp hình thành và phát triển Nông nghiệp bị đẩy xuống hàng thứ yếu Nhưng sự phát triển công nghiệp ở Vinh chưa phải là mạnh

mẽ Bởi hầu hết các ngành công nghiệp ở đây đều do Pháp thành lập và vì thế thuộc độc quyền quản lý của Pháp Do đó, công nghiệp Vinh nói riêng và công nghiệp cả nước nói chung đều là nền công nghiệp dịch vụ và phục vụ, chủ yếu sản xuất các hàng tiêu dùng và cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chính quốc nên phụ thuộc chặt chẽ vào chính quốc Hoạt động tài chính - tiền tệ ở Vinh cũng nằm dưới quyền điều hành của chi nhánh nhà băng Đông Dương đóng tại Vinh Hoạt động sản xuất nông nghiệp vẫn còn nhưng bị mất đi vị trí độc tôn và chịu sự tác động của quá trình đô thị hoá Ruộng đất giành để sản xuất nông nghiệp bị thu hẹp lại, người nông dân trong thành phố vừa sản xuất nông nghiệp, vừa phải làm thêm nhiều nghề khác nhau để kiếm thêm thu nhập, trang trải cuộc sống

Những biến đổi về kinh tế đã dẫn tới sự phân hóa sâu sắc trong cơ cấu dân

cư Bên cạnh sự phân hóa của các giai cấp cũ trong xã hội, quá trình hình thành những giai cấp và tầng lớp mới trong xã hội diễn ra ngày càng mạnh mẽ Cho đến khi thành phố Vinh - Bến Thủy chính thức thành lập vào ngày 10/12/1927, với diện tích hơn 20 km2

mà dân số thành phố Vinh đã lên tới 2 vạn dân sống trong nội thành Trong cộng đồng cư dân thành phố Vinh - Bến Thủy sinh sống ở 10 khu phố, từ phố Đệ Nhất cho đến phố Đệ Thập, tập trung vào các giai cấp, tầng lớp: Giai cấp công nhân với số lượng khoảng 7.000 người; giai cấp nông dân xen kẽ trong 10 khu phố; Giai cấp tư sản người Việt; tầng lớp trí thức mới được đào tạo theo chương trình giáo dục Việt - Pháp; tầng lớp quan lại người pháp, làm việc ở toà công sứ, sở mật thám, bộ máy quan lại người Việt do nhà Nguyễn bổ dụng từ tổng đốc cho đến án sát, lãnh binh, binh lính người Việt và đội ngũ phu kéo xe, thợ may, thợ cắt tóc, tiểu thương, tiểu chủ, một số tư sản người Hoa, người Ấn

Trước những diễn biến của công cuộc khai thác thuộc địa, thì cũng là lúc mà người nông dân và thợ thủ công ở Nghệ An nói chung và thành phố Vinh nói riêng

bị phá sản nặng nề nhất Trước đây sống dưới chế độ phong kiến, họ đã phải gánh chịu nhiều loại sưu cao thuế nặng, nay họ lại phải chịu thêm sự bóc lột nặng nề và trắng trợn của thực dân Hậu quả là biết bao nhiêu người dân vô tội đã bị tước đoạt ruộng đất, nhà cửa của mình để phục vụ mục đích xây dựng các nhà kho, bến bãi, các cơ sở công nghiệp Người nông dân bỗng trở thành những người không nhà, không ruộng, phải đi tha phương cầu thực và bán sức lao động của mình cho chủ tư bản, trở thành những người công nhân trong các nhà máy, xí nghiệp Lực lượng thợ thủ công cũng bị phá sản ngày càng nhiều, do bị chèn ép và bóc lột của thực dân Pháp Họ cũng bị dồn vào con đường trở thành công nhân làm thuê cho tư bản Pháp.Trong lúc người nông dân và thợ thủ công rơi vào tình trạng túng quẫn, bần cùng, thì một bộ phận trong giai cấp địa chủ đã lợi dụng sự che chở của thực dân

Pháp để nắm giữ và thao túng bộ máy chính quyền ở nông thôn, trở thành công cụ tay sai đắc lực cho thực dân Pháp

Tầng lớp tư sản và tiểu tư sản cũng là một lực lượng xã hội mới, xuất hiện do chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp Tầng lớp tư sản phân hóa làm hai

bộ phận Tư sản mại bản gắn chặt quyền lợi với chủ nghĩa thực dân, và tư sản dân tộc tuy có tinh thần yêu nước, nhưng dễ thỏa hiệp với thực dân khi được nhân nhượng một số quyền lợi Còn tầng lớp tiểu tư sản ở Vinh ngày càng đông đảo thông qua các trường như: Trường tư thục Vinh, trường Cao Xuân Dục, trường College de Vinh là trường dành cho con em ba tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh Đây cũng là thành phần quan trọng, góp phần hình thành đội ngũ trí thức Tây học dần thay thế cho đội ngũ trí thức Hán học trước đây Đây là lực lượng tiến bộ và có học thức, có tinh thần dân tộc và sớm nhận ra bản chất của chủ nghĩa thực dân Vì vậy họ là lực lượng tích cực trong việc tuyên truyền, kêu gọi quần chúng đứng lên chống lại sự thống trị của thực dân Pháp

Khi thành phố Vinh phát triển trở thành một trung tâm công nghiệp của vùng Bắc Trung Kỳ, đã dẫn tới sự hình thành và phát triển của giai cấp công nhân Mà nguồn gốc giai cấp công nhân ở đây chủ yếu xuất thân từ nông dân, họ bị bần cùng hóa, họ bị dồn đến con đường cuối cùng do bị tước đoạn hết nhà cửa, ruộng vườn

và trở thành những người công nhân làm thuê cho tư bản Pháp Ngoài ra còn có một bộ phận công nhân khác, đó là công nhân “mùa vụ” chỉ làm việc trong các nhà máy trong lúc nông nhàn và chấp nhận tiền công rẻ mạt Đây chính là sợi dây kết nối công nhân với nông dân trong sự nghiệp giải phóng dân tộc

Như vậy, với việc xuất hiện nền kinh tế công nghiệp mới ở Việt Nam nói chung và thành phố Vinh nói riêng đã tác động đến tình hình đời sống cư dân, dẫn tới sự chuyển biến quan trọng trong cơ cấu xã hội, nhất là có sự phân hóa các giai cấp cũ và sự hình thành các giai cấp và tầng lớp mới Giai cấp công nhân xuất hiện

và trưởng thành nhanh chóng, để cùng với các giai tầng bị áp bức khác làm lực

lượng nòng cốt cho cuộc đấu tranh mạnh mẽ 1930 - 1931 dưới ngọn cờ lãnh đạo

của Đảng Cộng sản Việt Nam

1.2.2 Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại thành phố Vinh

Đầu thế kỷ XX, những điều kiện để phong trào cách mạng bùng nổ đã hội tụ

đầy đủ tại thành phố Vinh - Bến Thủy Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Xứ ủy Trung

Kỳ và các tỉnh Đảng bộ, ngay từ những ngày đầu tháng 3, trên đất Nghệ Tĩnh đã

dấy lên một không khí cách mạng sôi nổi Những khẩu hiệu: “Tăng lương”, “giảm

giờ làm”, “giảm sưu, miễn thuế” là lời kêu gọi của Đảng, là nguyện vọng thiết tha

của quần chúng nhân dân Tại thành phố Vinh - Bến Thủy, Chùa Diệc là nơi nhân

dân và học sinh thành phố tổ chức nhiều cuộc đấu tranh trong những năm

1930-1931, nơi đây đã diễn ra cuộc mít tinh của đông đảo nhân dân phản đối thực dân

Pháp xử bắn 2 đồng chí Phan Văn Thân và Nguyễn Văn Đìu là những cán bộ của

Tổng Nông hội Nghệ An

Hưởng ứng lời kêu gọi của Tổng Sinh hội Vinh, hàng trăm học sinh các

trường trong thành phố, mà nòng cốt là Trường Quốc học Vinh đã bãi khóa tẩy

chay cuộc tập trung học sinh nghe Tổng đốc Nghệ An - Hồ Đức Khải hiểu dụ Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh được mở đầu cũng tại thành phố Vinh, bằng cuộc

đấu tranh của công nông Vinh - Bến Thủy nhân kỷ niệm ngày Quốc tế lao động

1/5/1930 Dưới sự lãnh đạo trực tiếp của các đồng chí: Lê Mao, Hoàng Trọng Trì,

Nguyễn Phúc, Nguyễn Lợi hơn 1200 nông dân các làng Yên Dũng, Lộc Đa, Đức

Thịnh, An Hậu, Đức Hậu, thuộc 2 huyện Hưng Nguyên và Nghi Lộc đó kéo vào

thành phố Vinh phối hợp với công nhân trong các nhà máy đấu tranh biểu tình để

đưa yêu sách Sáng ngày 01/5, theo đúng kế hoạch, truyền đơn, cờ búa liềm đã tung

bay khắp nơi trên những ngọn cây, cột điện, dây thép và hai bên vệ đường Bọn

cảnh sát cùng giám binh vô cùng tức tối, cố gắng hô hào binh lính nhặt nhạnh từng

tờ truyền đơn, từng cây cờ đỏ

Ngay từ sáng sớm, nhân dân đã tập trung đông đủ tại Đình làng Trung (Hưng Dũng) Theo kế hoạch đã định, quần chúng hàng ngũ chỉnh tề, có băng cờ, khẩu hiệu sẵn sàng tiến bước, vừa đi đoàn vừa hô vang các khẩu hiệu đòi quyền lợi cho công nhân, nông dân, học sinh, vừa thuyết phục anh em binh lính Tới Quán Lau địch huy động 10 xe ô tô chở đầy lính khố Xanh ra cản đường, đoàn người tay không đã gạt lưỡi lê, báng súng của quân thù, vai sát vai, tay xiết chặt tay phất cao

cờ đỏ búa liềm, hát vang bài Quốc tế ca hùng tráng

Cách Ngã ba Bến Thủy 500m, khi đoàn biểu tình vừa đến, học sinh trong trường ùa ra nhập vào rừng người ào ạt tiến công Hôm ấy cũng là chợ phiên nên rất nhiều bà con ở đó bỏ gánh hàng, quán nước, hiệu tạp hóa để đi theo đoàn biểu tình Đến nhà máy diêm, đoàn biểu tình của nông dân ập vào, công nhân vượt rào

ùa ra tạo thành một hàng rào, áp sát lính Pháp Giám binh hô lính bắn vào đoàn biểu tình, nhưng hàng loạt đạn lại bắn lên trời Ngay lập tức đồng chí Nguyễn Đôn Nhoãn, một Đảng viên Cộng sản đã xông lên tát vào mặt tên Giám binh, cướp súng đập xuống nền đường Hoảng sợ, bọn chúng đã dùng súng bắn làm 7 người chết, trong đó có đồng chí Nguyễn Đôn Nhoãn và 18 người bị thương.Trên cột đèn Ngã

ba Bến Thủy lần đầu tiên lá cờ đỏ búa liềm tung bay phấp phới,thách thức quân thù

và báo hiệu thời kỳ vùng lên đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân Cột đèn Ngã ba Bến Thủy là nơi chứng kiến sự hy sinh anh dũng của đồng chí Trần Cảnh Bình, người

đã dũng cảm đứng lên treo lá cờ của Đảng

Thực dân Pháp và chính quyền phong kiến Nam triều đàn áp cuộc biểu tình một cách man rợ nhưng không thể ngăn chặn được phong trào cách mạng đang sục sôi ở khắp nơi Tiếp tục tinh thần ngày 01/5, trong tháng 5/1930, ở Nghệ An có 10 cuộc đấu tranh, trong đó có 5 cuộc đấu tranh của công nhân Vinh - Bến Thủy Tháng 6 có 6 cuộc, tháng 7 có 5 cuộc, tháng 8 có 8 cuộc đấu tranh của công nhân Tiêu biểu như ngày 10/5/1930, 500 công nhân nhà máy diêm biểu tình đưa yêu sách ngày làm 8 giờ, thực hiện bảo hiểm, đòi thả những người bị bắt, bồi thường

người bị hại Khi chủ nhà máy gọi lính đến giải tán, công nhân bỏ việc về làng Yên Dũng họp mittinh, tuyên bố bãi công “Cùng ngày, 300 công nhân nhà máy cưa SIFA, 400 công nhân khuân vác ở Cảng Bến Thủy, 120 công nhân nhà máy Trường Thi đã bãi công đòi quyền lợi thiết thực Ngày 27/6/1930, Công hội Vinh đã chỉ đạo trên 1000 công nhân các nhà máy diêm, điện, cưa, phu kéo xe tay cùng đình công một lúc để đòi bọn chủ thực hiện các yêu sách đã nêu ra từ các cuộc đấu tranh trước đó” [24; tr.135]

Ngày 06/7/1930, công nhân nhà máy Diêm đấu tranh lần thứ hai, đưa các yêu sách cũ Bãi công đến ngày thứ 3 thì chủ nhà máy đối phó bằng cách tuyển người mới vào thay thế Những người bãi công phá đường ray, không cho chở thợ mới vào nhà máy, đón đánh bọn người phá hoại bãi công Cuộc đấu tranh này được công nhân nhà máy điện, nhà máy cưa, anh em kéo xe tay ở Vinh - Bến Thủy hưởng ứng Hơn 400 công nhân khuân vác cảng Bến Thủy bãi công, 120 công nhân nhà máy xe lửa Trường Thi bãi công Tại thành phố Vinh, phong trào đấu tranh ngày càng trở nên sâu rộng và liên kết mật thiết với phong trào nông dân Cuộc bãi công của công nhân nhà máy diêm kéo dài đến 40 ngày và được sự ủnghộ của nhân dân cả trong thành phố Vinh và nông dân các huyện Trước sức ép của quần chúng, ngày 30/6/1930, tòa án Vinh phải thả 40 người bị bắt

Trong phong trào đấu tranh tại thành phố Vinh - Bến Thủy, làng Đỏ Hưng Dũng nổi lên như một biểu tượng của sự kiên cường, bất khuất, trụ vững trước sào huyệt kẻ thù Dưới sự giúp đỡ và chỉ đạo trực tiếp của Tỉnh ủy Vinh, ngày 03/4/1930, chi bộ Đảng Cộng sản Hưng Dũng được thành lập tại Dăm Mụ Nuôi Đến tháng 10/1930, chi bộ đã có 12 đảng viên Dưới sự lãnh đạo của Chi bộ Đảng, các tổ chức quần chúng lần lượt ra đời như Nông hội Đỏ với 300 hội viên, Cộng sản Đoàn với 15 đoàn viên, Hội phụ nữ với 80 hội viên, Xích vệ đỏ với 30 hội viên

Sau cuộc biểu tình ngày 01/5/1930, dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Vinh và

Xứ ủy Trung Kỳ, phong trào ở Hưng Dũng có bước tiến nhảy vọt Tháng 9/1930, chi bộ Đảng cùng với Nông hội đỏ huy động một lực lượng quần chúng lớn tập hợp tại đình Trung để gây áp lực đối với bộ máy hào lý tại địa phương, vô hiệu hóa chính quyền cũ, thành lập chính quyền mới- chính quyền Xô viết và thực hiện nhiều chính sách tiến bộ được thực thi như chia đất công, đất hoang, chia thóc, chia tiền cho dân nghèo, truyền bá Chữ Quốc ngữ cho nhân dân, giữ gìn an ninh trật tự thôn xóm Từ thắng lợi của Làng Đỏ Hưng Dũng, nhân dân các làng khác cũng đứng dậy đấu tranh để thành lập chính quyền mới Xô viết như Lộc Đa, Bến Thủy Đến giữa năm 1931, trước sự khủng bố dã man, tàn bạo của kẻ thù, phong trào đấu tranh ở thành phố Vinh cũng như các vùng khác ở Nghệ Tĩnh dần đi vào thoái trào

Có thể nói, từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và lãnh đạo đấu tranh, phong trào của công - nông Vinh - Bến Thủy nói riêng và các vùng khác trong tỉnh nói chung đã có những bước tiến vượt bậc, làm nên cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh - một dấu ấn quan trọng của lịch sử dân tộc thế kỷ XX

Tiểu kết chương 1

Đối với lịch sử cách mạng Việt Nam thế kỷ XX, Xô viết Nghệ Tĩnh

1930-1931 được xem là cuộc tập dượt đầu tiên của cách mạng Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng, chuẩn bị cho cuộc cách mạng giải phóng dân tộc tháng Tám 1945

“Xô viết Nghệ Tĩnh thực sự là trang sử tuyệt đẹp trong pho sử dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam” [24; tr.05] Sự kết tinh truyền thống văn hoá, lịch sử từ ngàn năm đã hun đúc nên tinh thần dũng cảm, bất khuất của nhân dân Nghệ Tĩnh trong cuộc đấu tranh không khoan nhượng với kẻ thù, làm nên một Xô viết Nghệ Tĩnh anh hùng

Với những cơ sở, tiền đề từ sự phát triển của phong trào yêu nước cuối thế

kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, sự ra đời của giai cấp công nhân và quá trình truyền bá Chủ nghĩa Mác - Lê nin vào Nghệ Tĩnh đã tạo nền tảng quan trọng, là nguyên nhân

sâu xa để phong trào cách mạng ở Nghệ Tĩnhcó thể bùng nổ khi có điều kiện Từ cuối năm 1929, đầu 1930, cũng như cả nước, Nghệ Tĩnh chịu ảnh hưởng nặng nề của cuộc khủng hoảng kinh tế 1929 - 1933 Nền kinh tế thuộc địa vốn đã yếu kém, lạc hậu nay càng thêm kiệt quệ, đời sống nhân dân lầm than, cơ cực Thực dân phong kiến cùng với việc ra sức vơ vét của cải còn tăng cường chính sách khủng

bố, đàn áp phong trào yêu nước của quần chúng nhân dân làm cho đời sống nhân dân Việt Nam nói chung, xứ Nghệ nói riêng vốn đã khốn khổ lại càng thêm ngột ngạt, căng thẳng Tức nước thì vỡ bờ, đó là xu thế tất yếu, là nguyên nhân bùng nổ cách mạng Sự ra đời và lãnh đạo cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam là điều kiện trực tiếp, quan trọng nhất để phong trào cách mạng 1930 – 1931 bùng nổ trên phạm vi cả nước, đỉnh cao là Xô viết Nghệ Tĩnh

Ngày 01/5/1930, phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh bùng nổ bằng cuộc đấu tranh của công nông Vinh - Bến Thủy Sau đó là hàng loạt phong trào đấu tranh diễn ra mạnh mẽ, liên tục, có sự phối hợp, hỗ trợ lẫn nhau giữa công nhân và nông dân tạo thành liên minh công - nông bền chặt trong suốt hai năm 1930 - 1931 Thành phố Vinh – Bến Thủy được xem là nơi “đứng đầu, dậy trước” và là địa phương tiêu biểu nhất trong phong trào Xô viết Những dấu ấn từ Làng Đỏ Hưng Dũng, Làng

Đỏ Lộc Đa đã đi vào lịch sử, là niềm tự hào của người dân thành phố đỏ anh hùng “Vinh - Bến Thủy đã từng một thời được mệnh danh là Thành phố đỏ Danh hiệu đó có nguồn gốc từ những sự kiện đứng đầu, dậy trước của thành phố tỉnh lỵ Nghệ An đỏ thời kỳ 1930-1931” [24; tr.135] Bởi vậy, những dấu tích còn lại của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh ngày nay trở thành những di tích lịch sử cách mạng có giá trị, cần phải bảo tồn và phát huy nhằm giáo dục thế hệ trẻ

về lòng yêu nước và truyền thống đấu tranh anh dũng của thế hệ cha ông đi trước

Chương 2 CÁC DI TÍCH LỊCH SỬ CÁCH MẠNG GẮN VỚI PHONG TRÀO

XÔ VIẾT NGHỆ TĨNH Ở THÀNH PHỐ VINH

2.1 Khái quát về các di tích gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Nghệ An

Xô viết Nghệ Tĩnh, đỉnh cao của phong trào cách mạng Việt Nam 1930

-1931 đã để lại nhiều di sản quý, đó là hàng ngàn tư liệu, hiện vật và hàng trăm di tích nằm rải rác trên địa bàn 2 tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh Theo kết quả kiểm kê của Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh, trên địa bàn hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh có trên 700

di tích có liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, từ nơi hoạt động của các tổ chức tiền thân của Đảng đến giai đoạn rút lui, bảo toàn lực lượng cách mạng Trong

số đó có gần 200 di tích đã trở thành phế tích Các di tích còn lại, một số di tích đã được xếp hạng, một số đang được bảo tồn trong nhân dân [24; tr.358]

Các di tích liên quan đến Xô viết Nghệ Tĩnh khá phong phú, có thể là những địa điểm hoạt động, nơi ở, in tài liệu của cơ quan Xứ ủy Trung kỳ; là các nhà dân làm nơi ăn ở, sinh hoạt cho các đồng chí Trung ương Đảng về chỉ đạo phong trào;

là các địa điểm diễn ra các cuộc đấu tranh của quần chúng nhân dân Trước khi Đảng ra đời, tại Nghệ Tĩnh đã có nhiều hoạt động của các tổ chức tiền thân, gắn với các di tích như Hiệu Yên Xuân (Anh Sơn) là tổ chức Hưng Nghiệp Hội xã; núi Con Mèo (Bến Thủy) là nơi tổ chức Hội Phục Việt ra đời

Mở đầu cho cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh là cuộc đấu tranh ngày 01/5/1930 của công - nông Vinh - Bến Thủy, nông dân Thanh Chương Gắn với sự kiện này, các di tích đã đi vào lịch sử như Cột đèn Ngã ba Bến Thủy, Cồn Mô, Núi Cơm, Chợ Rộ, Trường Pháp- Việt Phong trào Xô viết lan rộng ở Nghệ Tĩnh, nhiều di tích trở thành địa điểm hoạt động hội họp, in ấn tài liệu của Xứ ủy Trung Kỳ, nơi nuôi dấu cán bộ Đảng về hoạt động, chỉ đạo phong trào Các điểm nhà thờ họ, đình

làng, đền, chùa, nhà dân đều là các di tích liên quan, như Nhà thờ họ Hồ Cụ Án ở Quỳnh Lưu, Nhà thờ họ Phan Mạc ở Yên Thành, Nhà thờ họ Thái Đắc ở Đô Lương, Nhà thờ họ Hoàng Văn ở Cửa Lò, nhà thờ họ Phạm ở Hưng Nguyên, đền Tán Sơn ở Nam Đàn, Miếu Biên Sơn ở Can Lộc, chùa Chân Tiên ở Can Lộc Có địa điểm là nơi thành lập Tỉnh Đảng bộ như Nhà ông Nguyễn Đình Kình (Thanh Chương), Nhà ông Mai Kính (Thạch Hà)

Khi phong trào phát triển đến đỉnh cao, Xã Bộ nông ra đời, lãnh đạo mọi hoạt động của Xô viết, các cán bộ đảng đã lấy các nhà thờ họ làm nơi hội họp, in ấn truyền đơn, học chữ quốc ngữ, lấy các đình làng làm địa điểm mittinh, tập trung đấu tranh treo cờ Đảng, cơ sở làm việc của chính quyền Xô viết Các di tích gắn với giai đoạn này là Đình Trung (Vinh- Bến Thủy), Đình làng Quỳnh Đôi, Đình Tám Mái, Đình Thượng (Quỳnh Lưu), Đình Long Ân, Đền Pháp Độ (Diễn Châu), Đình Chợ Xâm, đình Bắc Thịnh, đền Phượng Cương, đền Chính Vị, đình Tam Đa, đình Phương Tích (Nghi Lộc), đình Võ Liệt (Thanh Chương), đình Đỉnh Lữ (Can Lộc), đình Tứ Mỹ (Hương Sơn)

Bên cạnh những di tích gắn với hoạt động, thành quả của cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh, còn có những di tích ghi dấu những mất mát, đau thương của nhân dân

xứ Nghệ bởi sự đàn áp, khủng bố dã man của thực dân Pháp Đó là các địa điểm liên quan đến cuộc đàn áp có máy bay oanh tạc ngày 07, 08/9/1930 ở Truông Cồn Đọi và cầu Hai Quai (Đô Lương); cuộc đàn áp đoàn biểu tình của nhân dân Can Lộc, Thạch Hà, Cẩm Xuyên và thị xã Hà Tĩnh ngày 08, 09/9/1930; cuộc đàn áp kết hợp bộ binh và không quân ném bom tại Thái Lão (Hưng Nguyên) ngày 12/9/1930; cuộc đàn áp ngày 07/01/1931 của đoàn biểu tình kéo về Phủ Diễn

Có những địa điểm thực dân Pháp xử bắn hàng loạt các chiến sĩ cộng sản tham gia phong trào đấu tranh như địa điểm Tràng Kè (Yên Thành) là nơi xử bắn

72 chiến sĩ và kết án tử hình vắng mặt những chiến sĩ cộng sản kiên cường; địa

điểm Nghèn (Can Lộc) nơi 42 chiến sĩ tham gia phong trào đấu tranh bị xử bắn; hay hàng loạt chiến sĩ bị xử bắn tại trường bắn Nghi Lộc

Sau những cuộc đàn áp đẫm máu của thực dân Pháp, phong trào đấu tranh đi dần vào thoái trào Các cơ sở hoạt động của Đảng chuyển dần lên vùng rừng núi như vùng Tràng Ri, chiến khu Hòa Quân (Thanh Chương), vùng Vều (Anh Sơn) và phát triển lên tận Môn Sơn (Con Cuông) Tháng 4/1931, sau một thời gian xây dựng và phát triển lực lượng, tại ngôi nhà sàn của ông Vi Văn Khang, chi bộ Đảng miền núi đầu tiên của Nghệ Tĩnh ra đời ở Môn Sơn, Con Cuông

2.2 Hệ thống các di tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh

Theo quyết định số 201/QĐ-UBND ngày 17/01/2018 của Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An về việc phê duyệt danh mục kiểm kê di tích, danh thắng trên địa bàn Nghệ An, thành phố Vinh hiện có 81 di tích, danh thắng, trong đó có 21 di tích đã được xếp hạng, gồm 13 di tích cấp quốc gia, 8 di tích cấp tỉnh Trong số các di tích

đã được kiểm kê, xếp hạng, số lượng di tích liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại thành phố Vinh chiếm tỉ lệ khá lớn, gồm 27 di tích được kiểm kê, trong đó

có 6 di tích quốc gia và 6 di tích cấp tỉnh Thống kê cụ thể như sau [79]:

1

Ngã ba Bến Thủy: địa điểm

đấu tranh của công nông ngày

1/5/1930

Khối 11

2 Nhà thờ họ Hoàng Xóm Mẫu Đơn, xã Hưng Lộc Lịch sử Quốc gia

3 Nhà thờ họ Uông - trong làng

đỏ Lộc Đa Xóm Đức Thọ, xã Hưng Lộc Lịch sử Quốc gia

xã Hưng Lộc Lịch sử Quốc gia

- Đình Trung Khối Văn Trung,

- Nhà ông Nguyễn Sĩ Huyến Khối Xuân Tiến, P.Hưng Dũng Lịch sử

6 Địa điểm Cồn Mô P Bến Thủy Khối 10, Lịch sử Quốc gia

7 Nhà thờ đại tôn và khu mộ tổ

họ Lê Viết

Khối 10,

9 Đền Trường Tạ Khối Trường Tiến, P Hưng Bình Lịch sử Tỉnh

10 Chùa Ân Hậu Xóm Xuân Trung, Xã Nghi Đức Lịch sử Tỉnh

17 Nhà đại tướng Chu Huy Mân Xóm Phong Hảo,

18 Núi Con Mèo (Kỳ Lân) P Trung Đô Khối 3, thắng Danh

25 Địa điểm đồng chí Lê Viết

Trong số các di tích liên quan đến phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh được thống

kê tại thành phố Vinh, xét theo nguồn gốc và công năng, có thể chia thành 3 nhóm:

di tích cộng đồng, di tích gắn với nhà dân và di tích gắn với nhân vật

* Nhóm di tích cộng đồng

Di tích cộng đồng là các di tích gắn với các hoạt động tập thể, thuộc sở hữu của cộng đồng như đình, đền, chùa, và các địa điểm khác Ở thành phố Vinh cũng như các địa phương khác ở Nghệ An, Hà Tĩnh, số lượng các di tích cộng đồng gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh là phổ biến nhất Do phong trào Xô viết Nghệ

Tĩnhthiên về đặc điểm đấu tranh chính trị, biểu tình, biểu dương lực lượng, có kết hợp với đấu tranh vũ trang của quần chúng nên các di tích cộng đồng thường được

sử dụng làm nơi tập trung lực lượng, huy động đông đảo quần chúng nhân dân Mặt khác các di tích cộng đồng cũng là nơi sinh hoạt của quần chúng, thuận tiện cho việc đi lại, ra vào hoạt động của các đảng viên, các chi bộ đảng và những người hoạt động yêu nước mà chính quyền thực dân và phong kiến tay sai ít nghi ngờ, khám xét Do vậy, ở thành phố Vinh, các di tích cộng đồng chiếm đa số trong các

di tích liên quan đến hoạt động của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh Trong đó có các

di tích tiêu biểu như Đình Trung, phường Hưng Dũng, Đền Trìa- xã Hưng Lộc, Ngã ba Bến Thủy - phường Bến Thủy, Núi Con Mèo - phường Trung Đô, Chùa Diệc - phường Quang Trung, Cồn Mô - phường Hưng Dũng Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại thành phố Vinh, địa bàn phường Hưng Dũng, phường Bến Thủy,

xã Hưng Lộc ngày nay là các địa phương tiêu biểu, có phong trào đấu tranh mạnh

mẽ nên có nhiều di tích liên quan nhất

Đình Trung thuộc phường Hưng Dũng trong phong trào 1930 - 1931 là nơi

tập trung dân chúng đấu tranh bắt bọn hào lý phải giao lại triện và sổ sách, lập nên

Xã Bộ Nông; là trụ sở của chính quyền Xô viết, nơi tổ chức mọi hoạt động về văn hóa, kinh tế, chính trị của chính quyền mới

Địa điểm Cồn Mô thuộc phường Bến Thủy là nơi liên tục diễn ra các cuộc

mit tinh, hội họp của quần chúng, vạch trần tội ác của bọn đế quốc, đồng thời đòi ngày làm 8 giờ, giảm sưu thuế và trả lại ruộng đất về tay dân cày Ngày 15/4/1930, tại Cồn Mô diễn ra cuộc họp của Tỉnh uỷ Vinh - Bến Thuỷ gồm các đồng chí: Lê Mao, Lê Viết Thuật, Nguyễn Lợi, Nguyễn Phúc, Nguyễn Viết Lục, Lê Doãn Sửu… đồng chí Nguyễn Phong Sắc - Uỷ viên Trung ương Đảng, Bí thư xứ uỷ Trung Kỳ

về dự Hội nghị bàn về việc phát động cuộc biểu tình ngày quốc tế lao động 1/5/1930 Từ tháng 4/1930, các địa điểm như: Cồn Mô, Đình Trung… là nơi nhân dân thường tập trung nghe cán bộ diễn thuyết, kêu gọi đấu tranh kỷ niệm ngày

1/5/1930 Cồn Mô cũng là nơi chứng kiến mất mát, đau thương của quần chúng nhân dân khi bị thực dân Pháp đàn áp đấu tranh làm 7 người chết, 18 người bị thương và hơn 100 người bị bắt

Nhà thờ họ Uông ở xã Hưng Lộc cũng là một địa điểm được Xứ ủy Trung

Kỳ lựa chọn làm cơ sở hoạt động và lãnh đạo trực tiếp phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, nơi diễn ra các cuộc họp của Xứ ủy Trung Kỳ và Tỉnh ủy Vinh – Bến Thủy

để đánh giá tình hình các cơ sở Đảng Từ đây Xứ ủy Trung Kỳ đã có những quyết sách lớn chỉ đạo phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh Đây cũng là nơi in ấn, cất giấu tài liệu bí mật của Đảng trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh năm 1930 - 1931

* Nhóm di tích gắn với nhà dân

Trong thời kỳ hoạt động cách mạng bí mật, nhân dân luôn là nơi nuôi giấu, bảo vệ cho mọi hoạt động của đảng Đảng hoạt động trong lòng dân là đặc điểm của cách mạng Việt Nam Và thời kỳ Xô viết Nghệ Tĩnh cũng vậy, các nhà dân là nơi hoạt động của các chi bộ đảng, các cán bộ đảng viên ở, làm việc, bàn bạc và chỉ đạo cách mạng

Trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh tại thành phố Vinh, nhiều di tích gắn với nhà dân là các địa điểm hoạt động của các chi bộ đảng hoặc nơi nuôi giấu các đồng chí cán bộ cấp cao của Đảng trực tiếp về Nghệ Tĩnh chỉ đạo phong trào Trong số đó có những di tích tiêu biểu, đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích quốc gia như Nhà ông Nguyễn Sĩ Huyến, Nhà ông Nguyễn Hữu Diên ở phường Hưng Dũng; có di tích đã được kiểm kê nhưng chưa xếp hạng nhưNhà ông Lê Mai, Nhà ông Nguyễn Trung Hộ ở phường Hà Huy Tập

* Nhóm di tích gắn với nhân vật

Các di tích gắn với nhân vật trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh có số lượng

ít hơn so với hai loại hình trên Tại các di tích này diễn ra các sự kiên liên quan trực tiếp đến một nhân vật cụ thể thuộc giai đoạn diễn ra phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh

Tại thành phố Vinh, chỉ có hai địa điểm gắn với hai nhân vật tiêu biểu là địa điểm

Lê Mao hy sinh và địa điểm Lê Viết Thuật bị bắt

Năm 1930 - 1931, Lê Mao là Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Vinh- Bến Thủy Sau Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ hai 3/1931, Lê Mao và Nguyễn Phong Sắc trở về Trung Kỳ để phổ biến Nghị quyết của Trung ương Hai người đã triệu tập Hội nghị Xứ uỷ Trung Kỳ từ ngày 22 đến ngày 29/4/1931 tại làng Lộc Đa, ngoại ô Vinh, bàn kế hoạch triển khai thực hiện và chấp hành Nghị quyết Hội nghị trung ương 2 Ngày 30/4/1931, Nguyễn Phong Sắc và Lê Mao bí mật vào nội thành Vinh, gặp các công nhân tại Cống Đệ Nhị để nắm bắt tình hình

và bàn kế hoạch phát động cuộc đấu tranh mới nhân kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1/5/1931 Tối 2/5/1931, Lê Mao đang trên đường trở về cơ quan Xứ uỷ, khi đang đi lần theo bờ sông Lam, qua cầu Trị (cách ngã ba Cầu Trị chừng vài chục mét) bất ngờ gặp lính tây đi tuần Thấy mình đang lâm vào tình thế khó khăn, biết

bị lộ, Lê Mao tìm cách tẩu thoát bằng cách chạy ra bờ sông, nhảy ào xuống nước, bơi sang bờ sông phía Nam thuộc huyện Nghi Xuân (Hà Tĩnh) để trốn Quân lính chiếu đèn pin và bắn theo dữ dội Lê Mao hi sinh, chìm dưới lòng sông Địa điểm

Lê Mao hi sinh nay thuộc khối 13, phường Bến Thủy, thành phố Vinh

2.3 Một số di tích lịch sử cách mạng tiêu biểu gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở Thành phố Vinh

2.3.1 Ngã ba Bến Thủy

Di tích Ngã ba Bến Thuỷ nằm bên tả ngạn sông Lam, dưới chân núi Quyết; cách trung tâm thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An 5 km về phía Đông Nam Ngã ba Bến Thuỷ trước đây thuộc làng Yên Dũng Hạ, tổng Yên Trường, huyện Hưng Nguyên; nay thuộc phường Bến Thuỷ, thành phố Vinh Di tích nằmở vùng đất có vị trí quan trọng, cửa ngõ vào thành phố từ phía Nam; nơi Vua Quang Trung từng chọn để xây dựng Phượng hoàng Trung Đô Di tích gắn với sự kiện mở đầu của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh ở thành phố Vinh

Từ đầu thế kỷ XX, Vinh - Bến Thuỷ là một trung tâm công nghiệp lớn ở Bắc Trung Kỳ Thành phố Vinh - Bến Thuỷ lúc đó là tỉnh lỵ đồng thời cũng chính là trung tâm văn hoá, chính trị của tỉnh Do có vị trí chiến lược quan trọng, thực dân Pháp đã chú ý đầu tư xây dựng ở đây thành một thành phố có thu nhập và ngân sách riêng Hàng loạt nhà máy đã mọc lên: nhà máy diêm, nhà máy cưa, nhà máy sửa chữa xe lửa Trường Thi Đáng chú ý nhất là Công ty rừng và diêm Đông Dương (gọi tắt là tiếng Pháp là SIFA) được hình thành từ cơ sở buôn bán của Jean Dupuis bao gồm các nhà máy cưa Scierie, Laotien, điện, diêm Các công xưởng ra đời đã thu hút hàng nghìn công nhân mà phần đông là nông dân các vùng lân cận bị phá sản, không có ruộng vườn phải vào đây để bán rẻ sức lao động Đời sống của người thợ hết sức bấp bênh, làm việc theo thời hạn, mùa vụ, vì vậy mối quan hệ của

họ với nông thôn đang còn gắn bó hết sức chặt chẽ Do bị áp bức nặng nề, phong trào đấu tranh của công nhân Vinh - Bến Thuỷ đã liên kết được với phong trào nông dân các làng xung quanh ngay từ khi chưa có Đảng cộng sản Dưới sự chỉ đạo của các tổ chức tiền thân, phong trào ngày càng phát triển mạnh bề rộng cũng như

bề sâu, đi dần đến đấu tranh tự giác Đặc biệt sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của tỉnh bộ lâm thời Vinh - Bến Thuỷ và các chi bộ trong các nhà máy, phong trào đấu tranh của công nhân Vinh - Bến Thuỷ phát triển mạnh mẽ hơn bao giờ hết

Dưới sự lãnh đạo của Xứ uỷ Trung Kỳ, tỉnh bộ lâm thời Vinh - Bến Thuỷ đã tiến hành phát động quần chúng đấu tranh kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1/5 Kế hoạch cuộc biểu tình đã được vạch ra trong cuộc họp tỉnh bộ lâm thời Vinh - Bến Thuỷ tại nhà ông Nguyễn Phúc ở làng Yên Dũng Hạ do Nguyễn Phong Sắc (Bí thư

Xứ uỷ Trung Kỳ) chủ trì Rạng sáng ngày 1/5/1930, hơn 1.200 nông dân các làng

Ân Hậu, Tân Hợp, Đức Hậu (huyện Nghi Lộc), Lộc Đa, Đức Thịnh, Yên Dũng Thượng (phủ Hưng Nguyên) kéo về phía nhà máy Trường Thi trong hàng ngũ chỉnh tề, thu hút nhiều người đi chợ tham gia Đến ngã ba Quán Lau, tri phủ Hưng

Nguyên Phạm Hữu Văn dẫn lính chặn đường hiểu dụ Đoàn biểu tình vẫn hiên ngang vượt qua Đến nhà máy Trường Thi, bọn địch đóng cổng không cho công nhân tham gia Một số công nhân vượt tường ra ngoài gia nhập đoàn Đoàn biểu tình vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu: tăng tiền lương, ngày làm 8 giờ, giảm các loại sưu thuế, ủng hộ Xô Nga và đọc to bài “Quốc tế ca” Tại Chợ Bò, gần 100 lính khố xanh và mật thám chặn đường không cho đoàn kéo xuống ngã ba(trước cổng nhà máy diêm) - nơi đây tập trung một số lớn công nhân đang chờ đoàn biểu tình Tên giám binh Le Petit và mật thám Rober đã bố trí 40 lính chờ sẵn Trong nhà máy diêm, 20 lính do quan một chỉ huy cùng chủ nhà máy Ca-la-bi đang sẵn sàng súng đạn đón đoàn biểu tình Đoàn ngườì tay không tiến thẳng vào hàng rào lính đang giương súng đạn chặn ngang đường nối từ nhà máy diêm sang nhà máy điện Tên giám binh hốt hoảng ra lệnh bắn vào đoàn người, nhưng chỉ có vài phát súng rời rạc bay lên trời Đoàn người tay không giằng co với lính Ông Nguyễn Đôn Nhoãn đập gãy súng của tên giám binh nên bị bắn chết tại chỗ Đoàn biểu tình sục sôi căm thù, Trần Cảnh Bình - tự vệ của làng Lộc Đa đã trèo lên cột điện trước cổng nhà máy diêm giương cao cờ đỏ búa liềm, kêu gọi công nhân ra ứng cứu Quân lính Pháp từ tầng hai nhà máy diêm bắn xối xả vào cột đèn Trần Cảnh Bình cùng lá cờ đỏ rơi xuống trong tiếng thét căm hờn của đoàn biểu tình Công nhân trong nhà máy diêm tràn ra áp sát cổng, đạp phá hàng rào ra ứng cứu Lính Pháp bắn thẳng vào đoàn biểu tình làm 7 người chết, 18 người bị thương và bắt hơn 100 người về Sở Mật thám [74; tr.20].

Cuộc biểu tình ngày 1/5 tại ngã ba Bến Thuỷ là điểm mốc quan trọng mở đầu cao trào Xô viếtNghệ Tĩnh, là hình ảnh xúc động của tình đoàn kết công nông là tấm gương bất khuất muôn đời sống mãi Báo “Người Lao khổ” cơ quan ngôn luận của Xứ uỷ Trung Kỳ đã đánh giá: “Cuộc biểu tình dữ dội này chưa từng có ở An Nam bao giờ, đã đưa anh em công nông đến một thời kỳ mới thời kỳ công nông phải hy sinh cho cách mạng để đòi quyền sống, quyền tự do, thời kỳ chính là cuộc