Trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn của y ban

Sự phức tạp về phương diện lý thuyết cũng như sự sinh động trong thực tiễn sáng tác khiến cho khái niệm này nhiều khi phải chất chứa những lớp nghĩa quá rộng… Hơn nữa, từ cách trần thuật

HỒ THỊ VÂN

TRẦN THUẬT TỪ GÓC NHÌN NỮ GIỚI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA Y BAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2018

HỒ THỊ VÂN

TRẦN THUẬT TỪ GÓC NHÌN NỮ GIỚI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA Y BAN

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 8.22.01.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THỊ THANH HIẾU

NGHỆ AN - 2018

Tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Hiếu, người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới quý thầy cô giáo Khoa Sư phạm Ngữ văn, Trường Đại học Vinh vì đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi được bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học của mình

Cảm ơn gia đình, bạn bè đã chia sẻ, động viên và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Nghệ An, tháng 8 năm 2018

Tác giả

Hồ Thị Vân

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát 8

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 9

6 Cấu trúc của luận văn 10

Chương 1 TRUYỆN NGẮN CỦA Y BAN TRONG BỐI CẢNH TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 11

1.1 Một số đặc điểm truyện ngắn nữ đương đại 11

1.1.1 Bức tranh truyện ngắn Việt Nam đương đại 11

1.1.2 Diện mạo truyện ngắn nữ đương đại 16

1.2 Trần thuật từ góc nhìn nữ giới - một phương thức trần thuật đặc thù của các nhà văn nữ 22

1.2.1 Khái niệm trần thuật 22

1.2.2 Tiền đề của việc trần thuật từ góc nhìn nữ giới 26

1.2.3 Trần thuật từ góc nhìn nữ giới qua sáng tác của một số nhà văn nữ tiêu biểu 28

1.3 Y Ban – một gương mặt nổi bật của văn xuôi nữ đương đạiError! Bookmark not defined 1.3.1 Y Ban và hành trình sáng tạo nghệ thuật 31

1.3.2 Vài nét về trần thuật trong sáng tác của Y Ban 34

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CỦA TRẦN THUẬT TỪ GÓC NHÌN NỮ GIỚI TRONG TRUYỆN NGẮN Y BAN 40

2.1 Trích xuất những yếu tố cá nhân để “tự thuật” 40

2.1.1 Các yếu tố tiểu sử 40

2.1.2 Các đặc điểm tính cách 44

2.2.2 Khoái cảm tính dục nữ 48

2.2.3 Nỗi bất an và sự yếu mềm của người phụ nữ trong đời sống 53

2.2.4 Các biểu hiện “mẫu tính” 55

2.3 Cá biệt hóa bản thể nữ qua ngôn ngữ và giọng điệu 59

2.3.1 Ngôn ngữ đậm thiên tính nữ 59

2.3.2 Giọng điệu trữ tình chiếm ưu thế 61

Chương 3 HIỆU QUẢ CỦA VIỆC TRẦN THUẬT TỪ GÓC NHÌN NỮ GIỚI TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA Y BAN 65

3.1 Đóng góp các tuyên ngôn về nữ quyền 65

3.1.1 Đối thoại với những diễn ngôn nam quyền để xác lập bản thể nữ 65

3.1.2 Giải thiêng các huyền thoại về người phụ nữ 72

3.2 Xác lập và định hình phong cách nghệ thuật 75

3.2.1 Khẳng định vị thế “nhà văn của người phụ nữ” 75

3.2.2 Quyết liệt trong cái nhìn đối với hiện thực và mãnh liệt trong nhu cầu bộc bạch tâm hồn 77

3.3 Tăng cường khả năng tương tác với người tiếp nhận 82

3.3.1 Rút ngắn khoảng cách giữa người trần thuật và người tiếp nhận thông qua lối trần thuật tâm tình chiếm ưu thế 82

3.3.2 Gia tăng tính chất phiếm gẫu của những câu chuyện đời thường 85

3.3.3 Tạo mối quan hệ gần gũi với người tiếp nhận bằng việc công khai những hạn chế của thiên tính nữ 88

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Y Ban là một trong những nhà văn nữ tiêu biểu của văn học Việt

Nam đương đại Bà sáng tác cả truyện ngắn và tiểu thuyết, trong đó, số lượng các tập truyện ngắn nhiều hơn và chất lượng cũng được đánh giá cao hơn Thành công của Y Ban là đã xác lập được một phong cách nghệ thuật có dấu

ấn riêng và đáng nhớ Nói như nhà văn Tạ Duy Anh: “Nói Y Ban sống thế nào, viết thế ấy, là mới chỉ hiểu bà nhà văn này ở cái vỏ bề mặt Ẩn sâu sau những xù xì, thô ráp, dữ tợn, ngoa ngoắt, có phần bừa bộn… là một tâm hồn luôn thèm khát sự thanh sạch và một đời sống đúng như vẻ tươi tắn, thân thiện, hấp dẫn của nó mà vì điều đó mọi vật mới thèm muốn được ra đời, khao khát sinh trưởng và luôn mơ tới sự tươi tốt” [8;tr.8] Y Ban đã có những đóng góp đáng kể cho văn xuôi Việt Nam đương đại, nhất là mảng văn học của các tác giả nữ

1.2 Trần thuật là một trong những “từ khóa” quan trọng khi nghiên cứu các tác phẩm tự sự, trong đó có truyện ngắn Là lời của tác giả, của người trần thuật, hoặc của người kể chuyện, với mục đích kể và tả các hành động, biến

cố, sự kiện nên trần thuật là phương thức chủ yếu để cấu thành nên văn bản tác phẩm Tính chất của trần thuật tùy thuộc vào điểm nhìn mà từ đó nó được dắt dẫn Trần thuật từ góc nhìn nữ giới là một đặc trưng nổi bật của truyện ngắn Y Ban Thông qua cách nhìn, cách cảm nhận, cách đánh giá của người phụ nữ, thế giới hiện lên với những nét đặc biệt, mang đậm thiên tính nữ Chính điều này đã khiến cho độc giả bị truyện ngắn của Y Ban thu hút

1.3 Đằng sau vấn đề trần thuật từ góc nhìn nữ giới, ta có thể nhận diện được những nội dung khác có tính phổ quát hơn, trong đó có câu chuyện “nữ quyền” Nữ quyền những năm gần đây được nói tới nhiều, được nghiên cứu

khá dày dặn và kỹ lưỡng Tuy nhiên, để hiểu một cách cặn kẽ về nữ quyền là điều không hề đơn giản Sự phức tạp về phương diện lý thuyết cũng như sự sinh động trong thực tiễn sáng tác khiến cho khái niệm này nhiều khi phải chất chứa những lớp nghĩa quá rộng… Hơn nữa, từ cách trần thuật trong truyện ngắn Y Ban, ta còn có thể nhận diện phong cách truyện ngắn của các

nữ nhà văn khác trong sự đối sánh, để thấy được những gặp gỡ và khác biệt Các mối liên hệ này hứa hẹn những khám phá, phát hiện thú vị…

Với những lí do trên đây, chúng tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu

của mình là Trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn của Y Ban

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Lịch sử nghiên cứu truyện ngắn Y Ban

Y Ban là một trong những tác giả đương đại có lịch sử nghiên cứu về tác phẩm của mình khá phong phú Với cá tính sôi nổi, bộc trực, sắc sảo, táo bạo, Y Ban và các sáng tác của bà là đối tượng của nhiều bài nghiên cứu nhỏ

về chân dung tác giả Có thể lược kể một số bài viết sau:

Tác giả Thu Hương trong bài viết Nhà văn Y Ban và những giấc mơ về

hạnh phúc đã nhận định yếu tố chính để tạo nên tác phẩm Y Ban chính là sự

trải nghiệm đời thường của chính bản thân nhà văn Vũ Thị Mỹ Hạnh trong

bài viết Văn hóa dân gian trong văn xuôi đương đại Việt Nam thì cho rằng khi

viết về đề tài người phụ nữ là Y Ban “đang vẽ chân dung đồng giới mình”

Trong bài “Lý Lan muốn góp ý với Y Ban về I am đàn bà”, Lý Lan đã nhận

xét “Y Ban viết từ nỗi đau sâu thẳm trong tâm hồn người đàn bà luôn khao khát một tình yêu tuyệt mĩ Đôi khi cũng chống chếnh, chênh vênh giữa bổn phận của người vợ và một thế giới siêu thực nào đó, nhưng rồi chị lại thản thốt giật mình quay về duy trì tổ ấm bình yên” Cùng với đó, tác giả Bình Lê

với bài viết Y Ban, người đàn bà nảy lửa in trên báo An ninh thế giới đã xem

Y Ban là người “nảy lửa”, “rất đỗi đàn bà” ngay trong sự tổng hợp của nhiều

sắc thái cá tính đối lập nhau: “Người đàn bà rất đỗi đàn bà trong cái quyết liệt, sắc sảo, thông minh, trong cái chao chát, đanh đá và chua ngoa và trong cả cái mong manh yếu mềm trong những lúc vấp váp…” [41]

Y Ban đã sáng tác với khoảng hơn 20 đầu sách đã xuất bản và khoảng gần 200 truyện ngắn đã được in Các sáng tác của Y Ban xuất hiện đều được

sự quan tâm của dư luận, tuy nhiên có những ý kiến trái chiều đặc biệt là

những tác phẩm gần đây như: I am đàn bà, Đàn bà xấu thì không có quà, tiểu thuyết Xuân Từ Chiều, Hành trình của tờ tiền giả…

Nhà văn, nhà nghiên cứu trẻ Dương Bình Nguyên khi viết về văn chương của các cây bút nữ trong văn học Việt Nam đương đại đã đề cập đến

Y Ban và tác phẩm của chị như minh chứng tiêu biểu nhất của cái anh gọi là

“chữ nghĩa đàn bà”: Y Ban sáng tác từ truyện ngắn đầu tiên Bức thư gửi mẹ

Âu Cơ đến cuốn tiểu thuyết mới nhất Xuân Từ Chiều, vẫn luôn đề cập đến

chuyện đàn bà, yêu, ghen, giường chiếu, sinh nở, nuôi nấng con cái, chê trách đàn ông, mạnh mẽ như sư tử nhưng cũng lại yếu mềm như rong biển Dương Bình Nguyên đã nhận thấy vấn đề cơ bản trong sáng tác Y Ban là những vấn

đề đời thường xoay quanh người đàn bà, vấn đề luôn đối lập nhau trong tính cách của họ là mạnh mẽ và mềm yếu

Tuy mục đích khảo sát khác nhau (một bên thiên về phong cách, một bên thiên về nhân vật) nhưng cả Xuân Cang và Bùi Việt Thắng đều có những nhận định thống nhất với nhau về cách xây dựng nhân vật của Y Ban Bùi

Việt Thắng trong bài viết Một giọng nữ trầm trong văn chương đã nhận định

về cách viết của Y Ban: “Y Ban có một lối viết của riêng mình Chị chú ý khai thác những tâm trạng điển hình của nhân vật trong những trạng huống

tiêu biểu” [62, tr.89] Xuân Cang trong bài viết gần đây đăng trên báo Văn

nghệ Y Ban và những thân phận đàn bà đã nhận xét Y Ban là người phụ nữ

viết văn “đầy nhạy cảm”, “chị cảm nhận được những biến thái tế vi trong tâm

hồn con người, thậm chí chị còn cảm nhận được sự vật, sự việc bằng nhiều giác quan” [25, tr.16]

Các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm đến những tác phẩm tiêu biểu

gần đây của Y Ban I am đàn bà tuy không phải là tập truyện ngắn đầu tay

của chị nhưng nó lại gây dấu ấn mạnh mẽ trên văn đàn và thu hút đông đảo

người đọc Nhà văn Dạ Ngân khi trả lời phỏng vấn báo Thể thao & Văn hóa

về tác phẩm đã nhận định: Y Ban là người rất mạnh mẽ và luôn vượt lên chính mình, đã thoát khỏi chuyện tình cảm đàn ông đàn bà để hướng vào thân phận đàn bà chung hơn, lớn lao hơn Khi được hỏi ý kiến về phong cách văn chương Y Ban, Dạ Ngân cho rằng: Y Ban rất táo bạo, có những đoạn văn băm

bổ Âu cũng là tính cách của từng người Khi đọc truyện ngắn của Y Ban ta thấy đây vẫn là cây bút biết tìm tòi, bứt phá không yên với chính mình

Thuỷ Chi trong bài viết Nhà văn Y Ban và Hành trình của tờ tiền giả đã

xác định phong cách viết văn của Y Ban là “viết theo xu hướng hiện đại” Tính hiện đại ấy vừa được thể hiện trên mặt hình thức “văn chương của chị không dài dòng, không dùng nhiều chữ bởi chị cho rằng viết như thế dễ làm người đọc mệt mỏi” [26] vừa thể hiện ở nội dung: “Y Ban được nhận xét là một nhà văn rất giàu chi tiết và rất táo bạo trong việc đưa chi tiết vào truyện Chị đã nhặt nhạnh chi tiết cho tác phẩm của mình từ trong cuộc sống hàng ngày trong lúc đi làm, lúc đưa con đi học, khi đi chợ…” [26] Nhận định về

Hành trình của tờ tiền giả, Thuỷ Chi cho rằng tác phẩm vẫn tiếp tục “khai

thác thế mạnh là khả năng nắm bắt những vấn đề thời sự, những câu chuyện nóng hổi” [26] giống như hầu hết các tác phẩm của Y Ban

Có nhiều luận văn thạc sỹ nghiên cứu về truyện ngắn của Y Ban, đặc

biệt là tìm hiểu phong cách truyện ngắn của nhà văn như Phong cách truyện

ngắn Y Ban, Người đàn bà trong truyện ngắn Y Ban, Đóng góp của Y Ban cho truyện ngắn Việt Nam đương đại, Đặc điểm truyện ngắn Y Ban… Đóng góp

đáng kể của các công trình này là đã nhìn nhận sáng tác của Y Ban dưới một cái nhìn tập trung và hệ thống để nhận diện phong cách tác giả giữa rất nhiều cây bút nữ đương đại

Ngoài ra, có thể kể đến một số bài phỏng vấn Y Ban trên các báo như

"Đối thoại Y Ban" - Nguyễn Khắc Phục (dep.com.vn), Y Ban: “Muốn bị đập một cái vào mặt” (vietbao.com), Y Ban: “Cái nhân tình không ai bán cả” (vnexpress), Nhà văn Y Ban: “Miêu tả sex là ý đồ trần trụi của tôi” (báo Gia đình và Xã hội), Y Ban: “Sex là giải trí và văn hóa” (vnexpress), Y Ban: “Hãy lắng nghe tác phẩm của các nhà văn nữ” (Vnexpress), "Nhà văn Y Ban và đàn bà xấu" (SGTT Nguyệt san)… Thông qua những tiết lộ của Y Ban, chúng tôi có những dữ liệu cụ thể hơn về quá trình sáng tác cũng như quan niệm của chị trên một số vấn đề như lối viết, về nhân vật, về độc giả… Tất cả những tài liệu này

đã cung cấp cho chúng tôi nhiều thông tin quan trọng trong việc triển khai đề tài

2.2 Lịch sử nghiên cứu về nhân vật người đàn bà trong sáng tác Y Ban

Y Ban cũng giống rất nhiều nhà văn nữ đương đại, luôn chọn nhân vật trung tâm trong tác phẩm của mình là người đàn bà với những sự kiện xoay quanh đời sống xã hội, gia đình, tâm hồn của họ Chính vì vậy, khi nghiên cứu sáng tác của Y Ban, các nhà nghiên cứu cũng đặc biệt chú trọng tiếp cận hình tượng nhân vật trung tâm này

Y Ban trong rất nhiều lần trả lời phỏng vấn báo chí đã đề cập đến nhân vật đàn bà trong tác phẩm của mình Trong cuộc đối thoại với nhà văn Nguyễn Khắc Phục, Y Ban tự nhận mình là người “rất thuận tay khi viết về phụ nữ Hơn ai hết, em từng trải nghiệm qua nhiều thứ để cân đo đong đếm và định giá về cuộc sống của phái yếu Em cứ dựa trên thế mạnh đó để khai thác các nhân vật của mình” [21] Tác giả cũng bày tỏ mục đích của mình khi viết

về thân phận những người đàn bà: “Thực ra, khi viết về người phụ nữ hôm nay, mổ xẻ và phân tích thân xác cũng như thân phận của họ, tôi muốn rằng

các tác phẩm của tôi sẽ là thứ để họ vin vào và đứng dậy Tôi muốn chỉ ra rằng, đàn bà chúng ta, họ đau khổ và phức tạp hơn, ngay từ trong ý nghĩ Họ

bị hành hạ bởi những suy nghĩ, có khi chỉ là rất nhỏ nhoi, như một phút xao lòng…Từ các câu chuyện của mình, tôi cũng có tham vọng là chỉ cho phụ nữ những ranh giới, để họ biết dừng lại, khi họ là phụ nữ” [21]

Bùi Việt Thắng trong bài viết Một giọng nữ trầm trong văn chương đã xác

định kiểu nhân vật trung tâm trong sáng tác của Y Ban là các nhân vật nữ với sức sống, sự vươn lên mạnh mẽ trước hoàn cảnh bi kịch: “Nhân vật truyện ngắn Y Ban tuyệt đại đa số là nữ, người nữ và những nỗi đau, sự vượt lên làm chủ số phận hoặc chí ít thoát khỏi những trớ trêu ám ảnh của cuộc đời” [62, tr.89]

Trong bài viết Chữ nghĩa đàn bà, Dương Bình Nguyên đã gặp gỡ và cụ

thể hoá ý kiến của Bùi Việt Thắng khi chỉ ra biểu hiện rõ nhất sự vươn lên của nhân vật nữ trong sáng tác của Y Ban chính là “ý thức mạnh mẽ về bản năng sống và yêu”, lí do làm cho dù thất vọng nhiều về đàn ông thì nhân vật “chưa bao giờ ngừng yêu và tỏ ra không cần đàn ông” Cũng trong bài viết này, tác giả đã có sự liên hệ thú vị khi so sánh thế giới nhân vật đàn bà trong truyện ngắn Y Ban với một hình ảnh rất đời thường, gần gũi: “Thế giới những người đàn bà của Y Ban như một cái chợ đầu mối, đủ loại, đủ màu, cái nào cũng tươi mơn mởn như rau buổi sáng mới hái, cá dưới sông mới vớt lên, thịt mới đưa từ lò mổ tới vẫn còn hơi ấm…” [62]

Tiếp cận hệ thống nhân vật trong sáng tác Y Ban ở mức độ cụ thể hơn,

tác giả Thu Hương trong bài viết Nhà văn Y Ban và những giấc mơ về hạnh

phúc đã nhận diện các kiểu nhân vật nữ đặc trưng trong sáng tác của nhà văn

là “những cô gái lỡ dại, những người đàn bà luôn khao khát sự dịu dàng, mải

mê kiếm tìm mẫu đàn ông lý tưởng Bề ngoài, họ tỏ ra gai góc, chấp nhận cuộc sống nhưng ẩn sau đó là những tâm hồn thèm muốn được nâng niu, chiều chuộng” [36]

Tác giả Việt Hà qua bài viết I am đàn bà và thế giới nửa đàn ông là

đàn bà đã khái quát đặc trưng các kiểu nhân vật nữ trong sáng tác Y Ban:

Thân phận người đàn bà Việt - đây là tứ lớn cho hầu hầu hết các câu chuyện trong tập sách Ngoài một số truyện nói về người đàn bà Việt trong vẻ đẹp

nhân hậu, thuần phác (như trong truyện Cái Tý), hay cả trong những ấm ớ dễ thương (như trong Gà ấp bóng) còn lại nhiều nhân vật nữ của Y Ban khắc

khoải, vô vọng trên con đường đi tìm một cuộc sống ấm no, một tình yêu hoàn thiện trong một thế giới “nửa đàn ông là đàn bà” còn biết bao bất trắc ” [31] Đây là một gợi ý cho chúng tôi trong quá trình khảo sát các kiểu nhân vật đàn bà trong sáng tác của Y Ban

Xuân Từ Chiều tiếp tục là thử nghiệm mới về thể loại của Y Ban (trước

đó, tác phẩm Đàn bà xấu thì không có quà chưa mang nhiều dấu ấn tiểu

thuyết) nhưng dù đổi mới về thể loại, nhà văn vẫn trung thành với đối tượng

là các nhân vật nữ Số phận và tính cách người đàn bà chưa bao giờ được chị thể hiện tập trung và rõ nét như trong tác phẩm này Viết về những nhân vật

đàn bà trong Xuân Từ Chiều, Nguyễn Thị Thu Hà cho rằng ở mỗi nhân vật cụ

thể, ta đều thấy thấp thoáng bóng dáng chung của những số phận đàn bà: Những con người, những tính cách, những số phận, những thế hệ khác nhau nhưng họ gặp nhau ở cái chung đấy là nỗi khổ tâm của người đàn bà Dù khác nhau ở tuổi tác, ở hoàn cảnh nhưng họ có cài nhìn giống nhau

Xuân Cang trong bài viết Y Ban và những thân phận đàn bà đã nhận

định: “Y Ban đã khám phá ra mọi ngõ ngách tâm hồn của người phụ nữ”, “ở mỗi người thường thấy biểu hiện những vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam như đức hi sinh, lòng vị tha” [25, tr.16]

Tiếp cận lịch sử nghiên cứu vấn đề, chúng tôi thấy nổi lên một số

điểm đáng chú ý sau:

Thứ nhất, các tác giả đã có cái nhìn tương đối toàn diện về chân dung nhà văn và quá trình sáng tạo của nhà văn Ở chừng mực nhất định, các bài

viết đã phác hoạ nét cơ bản về chân dung Y Ban, một phụ nữ mạnh mẽ, táo bạo, quyết liệt cả trong đời thực lẫn trong văn chương Ngoài ra, khi dừng lại

ở những tác phẩm tiêu biểu của Y Ban như I am đàn bà, Đàn bà xấu thì

không có quà, Xuân Từ Chiều, Hành trình của tờ tiền giả… các tác giả đã chỉ

ra giá trị nội dung, nghệ thuật nổi bật của từng tác phẩm

Thứ hai, dù hướng tiếp cận và lựa chọn đối tượng nghiên cứu khác nhau nhưng nhìn chung, các tác giả đã thống nhất khi nhận định nhân vật trung tâm trong sáng tác của Y Ban là người đàn bà Trên cơ sở đó, các tác giả đã chỉ ra đặc điểm về các kiểu nhân vật, đặc trưng thân phận, cá tính, đời sống tâm hồn… của nhân vật Đây là những căn cứ để chúng tôi tiếp tục đi sâu khảo sát hình tượng nhân vật này ở mức độ cụ thể, tập trung và hệ thống hơn

Thứ ba, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu có tính hệ thống về nhân vật người đàn bà trong sáng tác Y Ban Chân dung nhân vật vẫn chưa được nhận diện một cách cụ thể trong mối quan hệ đối sánh với hình tượng nhân vật nữ trong văn hóa và văn học trước đó, và trong văn học Việt Nam đương đại Nghệ thuật xây dựng nhân vật chỉ được đề cập đến một cách sơ lược, chưa tạo thành hệ thống có mối quan hệ lô gic và nội tại với việc biểu đạt nội dung

Luận văn Trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn của Y Ban

của chúng tôi hy vọng sẽ góp góp thêm một tiếng nói về sáng tác của Y Ban, nhất là lối trần thuật từ góc nhìn nữ giới, từ đó, khẳng định phong cách nghệ thuật độc đáo của nhà văn nữ đầy cá tính này

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi tư liệu khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn của Y Ban

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Luận văn khảo sát một số truyện ngắn của nhà văn Y Ban đã được xuất

bản, gồm: Người đàn bà có ma lực (1993); Người đàn bà sinh ra trong bóng

đêm (1995); Vùng sáng ký ức (tập truyện ngắn, 1996); Truyện ngắn Y Ban

(1998); Miếu hoang (2000); Cẩm Cù (2002); Cưới chợ (2003); I am đàn bà (2006); Hành trình tờ tiền giả (2010), Này hỏi thật đã nhìn thấy gì chưa đấy? (2011), Trò chơi hủy diệt cảm xúc (2012); Người đàn bà và những giấc mơ (2014), Sống ở đời biết khi nào ta khôn (2014)

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nhằm làm rõ một đặc trưng nghệ thuật trong truyện ngắn của

Y Ban, đó là trần thuật từ góc nhìn nữ giới, từ đó, làm rõ những hiệu quả của

nó trong việc tạo dựng giá trị đặc sắc của truyện ngắn Y Ban

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.2.1 Nhận diện truyện ngắn của Y Ban trong bối cảnh truyện ngắn Việt Nam đương đại

4.2.2 Chỉ ra những điểm nổi bật của lối trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn của Y Ban

4.2.3 Làm rõ hiệu quả của lối trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn của Y Ban

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, trong đó phương pháp chủ yếu là:

- Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Phương pháp này được chúng tôi sử dụng khi đặt truyện ngắn của Y Ban trong bối cảnh truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại

- Phương pháp loại hình: Phương pháp này được sử dụng trong việc xác lập những đặc trưng riêng của truyện ngắn, khu biệt truyện ngắn với các thể loại khác

- Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp này được sử dụng xuyên suốt luận văn, triển khai và khái quát vấn đề trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn Y Ban

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Chúng tôi sử dụng phương pháp này nhằm làm rõ những đặc trưng của trần thuật trong truyện ngắn của Y Ban với truyện ngắn của các nhà văn khác

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận

văn được triển khai qua 3 chương:

Chương 1: Truyện ngắn của Y Ban trong bối cảnh truyện ngắn nữ

Việt Nam đương đại Chương 2: Đặc điểm của trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn

của Y Ban Chương 3: Hiệu quả của trần thuật từ góc nhìn nữ giới trong truyện ngắn

của Y Ban

Chương 1 TRUYỆN NGẮN CỦA Y BAN TRONG BỐI CẢNH

TRUYỆN NGẮN NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Một số đặc điểm truyện ngắn nữ đương đại

1.1.1 Bức tranh truyện ngắn Việt Nam đương đại

Nhiều người đã đặt ra câu hỏi về khởi nguồn của thể loại truyện ngắn Truyện ngắn có từ khi nào? Ai được xem là cha đẻ của truyện ngắn thế giới? Các câu trả lời dường như chỉ gần nhau, chứ không trùng nhau Tuy nhiên, có một điểm chung mà nhiều người thừa nhận, đó là truyện kể và các hình thức trần thuật ngắn đã ra đời từ hàng chục thế kỷ trước, với truyện kể về nàng

Scheherazade, Chuyện mười ngày của Boccaccio, những câu chuyện trong

Kinh thánh… Đến Hawthorne, Edgad Poe…, những nhà văn tiêu biểu của văn học Mỹ thế kỷ XIX, chúng ta đã có những truyện ngắn đích thực Và một cách nhanh chóng, thể loại này đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, năng động, thu gặt được nhiều thành tựu đáng kinh ngạc

Ở Việt Nam, từ đầu thế kỷ XX, đặc biệt là văn học giai đoạn

1930-1945, chúng ta đã có những nhà văn viết truyện ngắn vững tay như Thạch Lam, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao… Sau 1975, truyện ngắn được đánh giá

là “thể loại được mùa”, thành công về cả số lượng và chất lượng, “có bước đột khởi nhờ ngọn gió lành của công cuộc đổi mới”

Mùa xuân 1975, đất nước ta hoàn toàn giải phóng, mở ra một thời kỳ mới cho lịch sử nước nhà Lúc bấy giờ, hiện thực đa dạng của cuộc sống đã trở thành đối tượng phản ánh mới của văn học Trước đây, văn học chủ yếu được nhìn nhận là vũ khí tư tưởng của cách mạng, phục vụ những nhiệm vụ cao cả của cách mạng “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị em

là chiến sĩ trên mặt trận ấy” được xem là chân lí hiển nhiên về vị trí của văn

học nghệ thuật và vai trò của người nghệ sĩ trong thời đại chiến tranh và cách mạng Trên thực tế văn học ba mươi năm chiến tranh đã hoàn thành tốt vai trò

mà lịch sử giao cho Văn học hôm nay không hề từ bỏ vai trò vũ khí tinh thần

- tư tưởng của mình nhưng lại được nâng lên một tầm cao hơn khi hiện thực

xã hội và con người sau chiến tranh đã có nhiều biến đổi Văn học được nhấn mạnh trước hết ở sức khám phá hiện thực, thức tỉnh hiện thực, dự báo dự cảm Văn học không còn là tiếng nói chung của cộng đồng dân tộc mà là phát ngôn của cá nhân Sự dân chủ hoá trong văn học là điều kiện thuận lợi để truyện ngắn viết về đề tài chiến tranh có điều kiện phát triển Do đó, truyện ngắn sau

1975 đã gặt hái được nhiều thành công trên nhiều phương diện

Có thể nói, truyện ngắn từ sau 1975 đến nay được đánh dấu bằng hai mốc thời gian Thời kỳ đầu từ 1975 đến 1980, lúc này cuộc chiến mới đi qua,

đề tài chiến tranh trong văn học vẫn còn hết sức nóng hổi tươi nguyên Năm năm không phải là một khoảng thời gian dài để người ta có thể suy nghiệm về lịch sử cuộc chiến mới qua Mặt khác, mãi cho đến những năm 79, 80 đất nước mới hết chiến tranh, văn học chưa có nhiều điều kiện để đổi mới Vì vậy, truyện ngắn vẫn trượt theo một “quán tính” nghiêng về sự kiện, bao quát hiện thực trong bình diện rộng Cảm hứng sử thi vẫn chiếm một vị trí quan trọng trong tư duy nghệ thuật Ý thức nghệ thuật ở hầu hết các nhà văn thời

kỳ này chưa hoàn toàn thoát khỏi sự ảnh hưởng của tư duy sử thi, nên mỗi trang viết của họ vẫn còn đậm hơi thở của văn học thời kỳ trước Hoặc là thái

độ ngợi ca hết mình hoặc cái nhìn bi quan chỉ tập trung ở phần đau thương mất mát Nhìn chung truyện ngắn giai đoạn này chưa có nhiều thành tựu Tuy nhiên, trong truyện ngắn giai đoạn này đã có những dấu hiệu của sự đổi mới

về tư duy nghệ thuật và cách nhìn nhận về con người Truyện ngắn Hai người

trở lại trung đoàn của Thái Bá Lợi, Bức tranh của Nguyễn Minh Châu được

coi là những tác phẩm mở đầu cho phong trào đổi mới trong văn học Trí (Hai

người trở lại trung đoàn - Thái Bá Lợi) là một nhân vật dũng cảm, một chỉ

huy tài giỏi nhưng anh vẫn là một con người hẹp hòi ích kỷ, đố kị, cũng dở những thủ đoạn hèn nhát để chiếm lấy tình cảm của Mây rồi lại ruồng bỏ cô Mây cũng là một người giỏi giang trong công tác nhưng lại có những sai lầm nghiêm trọng trong cuộc sống đời thường và tình cảm riêng tư

Sau năm 1980, nếu như trước đây nhà văn quan tâm nhiều tới đời sống cộng đồng, vận mệnh của dân tộc thì trong truyện ngắn hôm nay lại quan tâm tới số phận cá nhân của mỗi con người Truyện ngắn sau 1980 tập trung khai thác mặt trái của chiến tranh, đặt ra những vấn đề nhức nhối có sức ám ảnh ghê gớm đối với con người Đó là những vấn đề về số phận con người trong chiến tranh và trong thời hậu chiến, vấn đề nhân cách và nhân tính của con người

Truyện ngắn giai đoạn này có sự mở rộng về dung lượng hiện thực Có những miền hiện thực mới được xuất hiện, những mảng hiện thực trước đây chưa có hoặc bị né tránh: sự khốc liệt của chiến tranh, những khó khăn thất bại, những sai lầm thiếu sót và cả những sự tha hóa, phản bội không phải chỉ

trong hàng ngũ của địch mà còn nằm ngay trong hàng ngũ của ta Hai người

trở lại trung đoàn (Thái Bá Lợi), Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành

(Nguyễn Minh Châu),…

Viết về chiến tranh, nhà văn hôm nay không hề né tránh mặt trái của cuộc chiến với những tổn thương mất mát hữu hình và vô hình Chiến tranh được phản ánh thể hiện chủ yếu từ những nỗi đau, những mất mát những bi

kịch cá nhân Qua các truyện ngắn: Thung lũng hoa vàng (Huỳnh Thạch Thảo), Một đêm cả đời người (Kiều Vượng), Người sót lại của rừng cười (Võ

Thị Hảo), các tác giả cho chúng ta thấy cuộc chiến đi qua vinh quang là có thật nhưng nỗi đau không phải là giả dối Hiện thực trong truyện ngắn viết về

đề tài hôm nay rất đa dạng Nó không chỉ là thế giới thực con người đang

sống mà có thể đó là một thế giới ma quái hoang đường: Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Bến trần gian (Lưu Minh Sơn), Hồn trinh nữ (Võ Thị Hảo), Một đêm

cả đời người (Kiều Vượng) Hiện thực trong tác phẩm không nhất thiết phải

đồng nhất với hiện thực đời sống Nó có thể là những câu chuyện hoàn toàn bịa đặt hoặc đầy rẫy những yếu tố hoang đường kỳ ảo Nhà văn đã sử dụng thế giới không có thật như phương tiện để chiêm nghiệm, để trình bày quan điểm tư tưởng của mình về đời sống Điều đó góp phần làm cho hiện thực trong truyện ngắn hôm nay đa dạng, đồng thời cũng lột tả rõ nét được bộ mặt tàn khốc của chiến tranh

Với cách nhìn mới về hiện thực dẫn đến sự thay đổi cách nhìn về con người Trước đây, tư duy sử thi và cảm hứng lãng mạn đã chi phối cách nhìn cuộc đời, nhìn con người của các nhà văn Vì vậy, việc nói về hiện thực và con người trong chiến tranh còn nhiều hạn chế Văn học 1945-1975 thường xây dựng những nhân vật anh hùng trong tập thể anh hùng

Truyện ngắn sau 1975 ra đời và phát triển trong điều kiện lịch sử khác biệt rõ rệt so với thời kỳ có chiến tranh Độc giả hôm nay không chỉ muốn đọc những tác phẩm ngợi ca về cuộc kháng chiến, cổ vũ động viên tinh thần chiến đấu, hơn hết họ muốn thấy bản chất thực sự của chiến tranh mà cả dân tộc đã trải qua Chính sự thay đổi thị hiếu thẩm mĩ của người đọc đã góp phần làm cho văn học ngày càng đa dạng hơn, với những tác phẩm có giá trị cả về nội dung và hình thức nghệ thuật

Sự thành công của thể loại truyện ngắn gắn với những tên tuổi lớn như: Chu Lai, Bảo Ninh, Thái Bá Lợi, Nguyễn Trí Huân, Nguyễn Minh Châu, Khuất Quang Thuỵ,… những nhà văn này viết về chiến tranh bằng chính sự trải nghiệm cá nhân của mình, thế hệ mình đã tích lũy được trong những năm chiến đấu Giờ đây bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao, ca ngợi những giá trị tốt đẹp trong chiến tranh nhà văn viết nhiều hơn về những mặt trái của chiến

tranh, các hiện tượng tiêu cực trong đời sống xã hội Ngoài ra, ta còn thấy có

sự xuất hiện của nhiều nhà văn sinh ra sau chiến tranh, với những trang viết chủ yếu tập trung khai thác số phận con người thời hậu chiến

Chính vì vậy, văn học nói chung truyện ngắn nói riêng trong những năm qua đã đạt được những thành tựu đáng chú ý gây xôn xao trong dư luận Truyện ngắn ngày càng phong phú nó đã thể hiện một cách sinh động, đầy đủ nhịp đập của cuộc sống, góp phần làm thay đổi nội dung của truyện ngắn giai đoạn trước Trên hành trình của sự phát triển, truyện ngắn hôm nay luôn tự khẳng định mình trong tiến trình văn học dân tộc

Và dĩ nhiên, không thể không nói tới “giai đoạn đương đại” của truyện ngắn Khái niệm đương đại mang tính chất tương đối, và đến nay cũng còn có

sự tranh cãi Tuy nhiên, không phải là vấn đề căn bản của luận văn, nên chúng tôi chỉ xác định khái niệm ở đây như một sự minh định về phương diện thời gian, cụ thể từ sau Đổi mới 1986 Truyện ngắn xuất hiện hàng loạt Có những gương mặt chúng ta đã quen biết từ trước Có những gương mặt mới nổi trên văn đàn Nhưng vấn đề quan trọng là, các nhà văn đã sáng tác trong một bối cảnh mới, với những cách thức tiếp cận hiện thực mới Những Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải, Đỗ Chu… là những nhà văn cũ mà mới, trong ý nghĩa ấy Tiếp nữa là Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, muộn hơn là

Hồ Anh Thái… Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện đã trở thành “hiện tượng” của văn học, khi tất cả những bừa bộn của đời sống được cho chường ra trên trang viết, khiến cho ai nấy đều vừa kinh ngạc, vừa thích thú, vừa muốn chối từ, vừa muốn đón nhận Nguyễn Huy Thiệp đã đưa vào văn học Việt Nam một bước chuyển mình mạnh mẽ, ở đó, văn học, hơn tất cả, đã trở thành tấm gương cho mỗi cá nhân soi mình, và cho dân tộc soi mình Tiếp bước Nguyễn Huy Thiệp là những gương mặt cá tính khác như Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Vĩnh Nguyên… Đây là những nhà văn trẻ, sức sáng tạo dồi

dào, dấn thân quyết liệt, đáp ứng được sự chờ đợi của đông đảo bạn đọc thế

hệ mới Phải thừa nhận tài năng thực sự của các nhà văn trẻ, khi họ được hấp thụ những tinh hoa văn hóa từ bên ngoài, năng khiếu cá nhân và những nỗ lực làm mới, làm khác

Có thể nói, truyện ngắn Việt Nam đương đại dù chỉ mới đi một chặng đường chưa dài, nhưng đã có rất nhiều thành tựu Đóng góp của các tác giả đã làm cho bức tranh văn học Việt Nam đương đại trở nên phong phú, đa dạng, nhiều sắc màu hơn

1.1.2 Diện mạo truyện ngắn nữ đương đại

Bàn về văn học đương đại, không thể không nhắc tới các nhà văn nữ Mặc dầu việc “nhắc tới” này, đôi khi, vô hình dung, lại tạo sự khác biệt Trên thực tế, nỗ lực của các nhà văn nữ và thành công của họ không cần phải có một

sự đánh giá ưu ái, chiếu lệ nào Họ đã chứng tỏ mình là một đội ngũ đông đảo

về số lượng, đa dạng trong lối viết, tạo thành bản sắc nữ, cá tính nữ Những Lê Minh Khuê, Dạ Ngân, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban… là những tác giả nữ có đóng góp đáng kể cho văn học Việt Nam đương đại

Phải thấy rằng, những nhà văn nữ mà chúng tôi đang nói đến trước hết cũng là những người phụ nữ hiện đại Họ có một nghề nghiệp với những va chạm phức tạp Họ có một gia đình với những mối lo toan bề bộn Họ còn phải, nói như nhà văn Võ Thị Hảo, mang trên vai cả một gánh “hành trang của người đàn bà Âu Lạc” Trước đây, họ là đối tượng để cho các nhà văn, hầu hết là nam giới, phân tích, mổ xẻ Nay họ đã đủ tự tin để tự nói về mình,

mà còn nói một cách chân thực, tinh tế nữa

Nhà văn Dạ Ngân cũng là một cây bút nổi bật viết về người phụ nữ Theo chị, người phụ nữ hiện đại nếu được giải phóng triệt để về mặt tự do cá nhân sẽ có tất cả năng lực như nam giới Họ nổi bật trong các vị trí mà trước đây chỉ có những người nam giới là có quyền đảm nhận như chính khách,

nhà khoa học, tướng lĩnh và các cương vị chuyên môn khác Tuy vậy, nhà văn Dạ Ngân vẫn nhấn mạnh chức năng làm vợ, làm mẹ của người phụ nữ, chị còn cho rằng chính tính nữ trong đời sống hôn nhân và trong tình mẫu tử

sẽ làm cho người phụ nữ hiện đại thành đạt “một cách có hương vị” Bằng

sự từng trải của một người phụ nữ trí thức đứng tuổi, chị thấy rằng: “So với phụ nữ Hàn, phụ nữ Nhật, phụ nữ đạo Hồi, phụ nữ các nước Nam Á, phụ nữ Việt Nam nói chung rất có ý thức vùng dậy… Vai trò người phụ nữ trong từng gia tộc rất lớn, rất phi thường Phụ nữ Việt Nam rất có uy với cộng đồng của mình” Những nhận định này được chị thể hiện rất thành công qua

hai nhân vật trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn là cô Tư Ràng: “quan tòa của

gia tộc”, có quyền sinh quyền sát đối với lũ con cháu mà cô không hề mang nặng đẻ đau và bà mẹ của nhân vật Đính: rất yêu con nhưng cũng là “bà trời” với các con, các cháu

Trong khi nhà văn Dạ Ngân chú trọng đến năng lực và ảnh hưởng của người phụ nữ hiện đại đối với cộng đồng, thì nhà văn Võ Thị Hảo lại quan tâm đến tính năng động và độc lập của người phụ nữ Người phụ nữ hiện đại

là người luôn nắm bắt được thông tin, kiến thức và hành xử cập nhật thời đại Đồng thời, không nô lệ trong suy nghĩ, không lệ thuộc lối mòn, tôn trọng nhân phẩm và nhân quyền của chính mình Ở điểm này, suy nghĩ của nhà văn

Võ Thị Hảo gặp gỡ với nhà văn Lý Lan Theo Lý Lan, người phụ nữ hiện đại

là người độc lập, tự do trong mọi hoạt động

Cùng nói về khả năng tiềm tàng của người phụ nữ hiện đại, nhà văn Nguyễn Thị Bích Thuận có những ý kiến khá trùng khớp với nhà văn Dạ Ngân Chị cho rằng: Trong xã hội hiện đại, người phụ nữ có được những quyền lợi bình đẳng như là nam giới Họ nhận thức được vai trò của mình trong xã hội hiện đại và tự tin với khả năng của mình… Ngoài ra, người phụ

nữ hiện đại là người biết đấu tranh cho lý tưởng của mình, không quá phụ

thuộc vào nam giới Họ luôn phấn đấu không ngừng để chứng tỏ một điều rằng không phải chỉ có nam giới mới là người có khả năng lãnh đạo [27]

Qua những ý kiến trên, có thể dễ dàng nhận thấy các nhà văn nữ của chúng ta nhận thức rất đầy đủ về khả năng và những lợi thế của người phụ

nữ Hơn ai hết, họ ý thức được ảnh hưởng của mình trong gia đình, trong xã hội Ý kiến của các nhà văn nữ nói trên hầu hết gặp nhau ở một điểm: người phụ nữ hiện đại có năng lực chẳng kém gì nam giới, song họ còn có những nghĩa vụ, trách nhiệm của người vợ, người mẹ Những công việc thuộc về

nữ tính thiên phú làm cho họ có ít thời gian dành cho công việc hơn Đó là thiệt thòi của nhà văn nữ nói riêng và cũng là thiệt thòi của phụ nữ Việt Nam nói chung

Đến với nhà văn Y Ban, chúng ta sẽ hiểu người phụ nữ hơn trong sự so sánh giữa các thế hệ Chị cũng là một mẫu phụ nữ hiện đại năng động, từng giảng dạy trường Đại học Y Thái Bình trước khi viết văn Chị cũng từng phải

đi bán gà tần, đi buôn đất để có tiền nuôi con trong những lúc khó khăn Chính vì vậy, cái nhìn của chị về người phụ nữ rất thực tế Nhìn vào ba thế hệ phụ nữ trong gia đình mẹ chị, chị, con gái, chị nhận thấy những khác biệt của cuộc sống hôm nay

Ý kiến của Y Ban có điểm gặp gỡ với các nhà văn chúng ta đã nói ở trên ở những nhận xét về người phụ nữ: mạnh mẽ, thông minh, giỏi giang, độc lập… nhưng chị lại để ý đến một đặc điểm rất “phụ nữ” là “họ luôn cần một đời sống tình cảm phong phú” Cũng như vậy với Nguyễn Thị Thu Huệ, trong khi các nhà văn khác nói về các khả năng tiềm tàng của người phụ nữ làm cho họ chẳng thua kém gì các đấng mày râu thì từ những trải nghiệm của chính mình

Nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ là một người phụ nữ có nhan sắc, và cũng rất thành đạt vừa trên cương vị một nhà văn, đồng thời lại là giám đốc

một hãng phim truyền hình Ý kiến của Thu Huệ không đối lập với các bạn văn của mình, mà nó có tính chất bổ sung Người phụ nữ Việt Nam là vậy, họ luôn muốn nương tựa dưới một bóng tùng quân nào đó Mạnh mẽ, giỏi giang

ở đâu đó nhưng vẫn muốn có một bờ vai vững chãi để dựa vào những khi yếu lòng Và có lẽ chính đặc điểm này làm nên nét nữ tính của phái đẹp, là một thế mạnh không thể có được ở các đấng nam nhi

Có thể nói mỗi người có một câu chuyện, mỗi người là một dòng sông, mỗi dòng sông nó đều chảy từ nguồn ra tới biển Dòng sông là thứ chúng ta không thể cắt khúc, rồi xóa đi khúc này khúc nọ được, nó cần có sự liên tục Trò chuyện với các nhà văn, lĩnh hội ý kiến của họ cũng như soi bóng mình xuống dòng sông tư tưởng của họ Có thể dòng sông này êm ả, nhưng dòng sông kia lại nhiều ghềnh thác cheo leo cũng có thể ngay trên một dòng sông

có khúc dịu dàng, có khúc dữ dội nhưng chính những nét đối lập đó lại tạo nên sự cuốn hút mãnh liệt

Quan điểm của các nhà văn nữ có thể có những điểm tương đồng, cũng

có thể khác biệt, điều đó không có gì khó hiểu Qua những phát biểu đó, chúng ta hiểu về người phụ nữ hiện đại trong tác phẩm của họ hơn, nhờ vậy, tác phẩm của họ đến gần với độc giả hơn

Nhà văn cho ra đời một tác phẩm văn học, cũng như người mẹ sinh thành một đứa con, đều muốn đứa con của mình lớn lên khỏe mạnh và có ích cho xã hội Từ những quan niệm, những suy nghĩ về người phụ nữ trong cuộc sống, họ đã xây dựng nên những chân dung phụ nữ trong văn chương với những lời nhắn gửi thiết tha tới những người đồng giới nói riêng và xã hội nói chung Những định hướng như vậy đã giúp nhà văn Y Ban thành công trong khá nhiều truyện ngắn viết về những phút giây xao lòng của người phụ nữ trước người đàn ông không phải là chồng mình Những người phụ nữ trong

truyện ngắn Sau chớp là bão giông và Người đàn bà và những giấc mơ của chị

đều có những cơ hội để có thể ngoại tình, nhưng họ đã biết dừng lại đúng lúc

để giữ gìn mái ấm gia đình bền vững Cái níu giữ họ lại với gia đình có thể là những chăm sóc chu đáo tận tình của chồng hay tiếng gọi của những đứa con nhắc nhở họ trách nhiệm của người làm mẹ Truyện ngắn của Y Ban, ngoài tác dụng cảnh tỉnh chị em phụ nữ đừng chạy theo những tình cảm nông nổi, bồng bột, thoáng qua, còn nhắc nhở những người đàn ông hãy biết giữ lấy người phụ

nữ của mình Hạnh phúc gia đình trong thời buổi này thật quá mong manh Khi được hỏi: “Trong văn học thời kỳ trước đây, có rất ít cảnh phụ nữ ngoại tình Nhưng trong các tác phẩm của chị, và nhiều nhà văn đương đại khác, hình ảnh

người đàn bà ngoại tình (có thể chỉ là trong tư tưởng) lại hơi nhiều

Là một nhà văn nữ đương đại, trong truyện ngắn của Y Ban viết ra nhằm giảm bớt “tai nạn” của người phụ nữ trong xã hội ngày nay Với những

truyện ngắn như Thiên đường và địa ngục, Sự vô tội của Ađam và Êva là

những câu chuyện mà chị viết dành riêng cho các cô gái trẻ, nhắc nhở và khuyên họ không yêu mù quáng, không quá tin vào đàn ông mà rước họa vào

thân Các cô gái trong những truyện này đều chịu chung cảnh “trống thủng vì

chưng kẻ nặng dùi” hay “cả nể cho nên hóa dở dang” Khi “tai nạn” không

may đã xảy ra với họ, Y Ban lại viết Bức thư gửi mẹ Âu Cơ đòi mẹ phải quan tâm đến họ Với những tác phẩm nổi tiếng Người đàn bà có ma lực, Bức thư

gửi mẹ Âu Cơ, Đàn bà xấu thì không có quà có thể thấy phụ nữ là đề tài mà

Y Ban quan tâm nhất Có thể nói, Y Ban đang tự vẽ chân dung người đồng

giới mình Khi đặt bút viết về thân phận một người đàn bà nào đó, nhà văn đã

hóa thân vào họ, kể lại những câu chuyện của họ Y Ban tâm sự rằng: “Tôi chỉ

có một gương mặt Còn hình tượng người phụ nữ trong các tác phẩm của tôi

có nhiều gương mặt khác nhau Tất nhiên, trong các gương mặt ấy có một phần gương mặt của tôi Vì vậy, có thể tôi viết chưa hay, chưa tới, nhưng tôi không viết giả tạo” [8]

Với Y Ban, viết về người phụ nữ là để làm điểm tựa cho họ “vin vào và đứng dậy”, để “chỉ cho phụ nữ những ranh giới, để họ biết dừng lại, khi họ là phụ nữ” Võ Thị Hảo cũng có những suy nghĩ tương tự, chỉ khác nhau ở cách diễn đạt mà thôi

Những ý tưởng của chị được cụ thể hóa qua hình tượng các nhân vật nữ luôn khát khao hạnh phúc mà hạnh phúc với họ chỉ là những ngôi sao xa không bao giờ với tới được Đó là Trang, một cô gái xinh đẹp và đoan trang yêu đêm đầu tiên và thất tình ngay trong đêm đầu tiên để rồi trở thành một

“người đàn bà cẩm thạch” với đôi bàn tay và ánh mắt giá băng (Bàn tay

lạnh) Đó là Thuận, góa phụ đen kì bí, nguy hiểm và quyến rũ tưởng như đã

tìm được tình yêu nhưng rồi cái chết của người tri kỉ trên môt chuyến bay đã

vĩnh viễn cướp đi hạnh phúc muộn mằn (Góa phụ đen) Đó là Hạnh, người

phụ nữ luôn được đàn ông săn đuổi nhưng đã tự thu mình vào ốc đảo cô đơn

sau cuộc hôn nhân tan vỡ (Tiếng vạc đêm) Tất cả đều xinh đẹp, quyến rũ và

lương thiện Nhưng tất cả họ đều rất cô đơn, cô đơn đến cùng cực trong sự săn đuổi và những ánh mắt ngưỡng vọng của người khác giới

Thật khó mà tìm ra một chân dung phụ nữ ổn định trong sáng tác của mỗi nhà văn, bởi trong trang viết của họ có rất nhiều cuộc đời, rất nhiều số phận phụ nữ Các nhà văn nữ của chúng ta hẳn phải gửi gắm nhiều điều, mà những điều đó không nằm ngoài việc mong muốn cho cuộc sống của người phụ nữ tốt đẹp hơn lên Nhưng, những ý tưởng tốt đẹp ấy có trở thành hiện thực hay không lại cần có một điều kiện Đó là nhà văn phải gặp được bạn đọc tri âm của mình Hoàn cảnh xã hội Việt Nam hiện nay vẫn còn có những trở ngại cho việc đó Do đó ta thấy dân trí thấp, mà số thấp lại nằm phần lớn ở phụ nữ, đó là thiệt thòi của nhà văn nữ nói riêng và cũng là thiệt thòi của phụ

nữ Việt Nam nói chung Còn nhà văn Lý Lan thì cho rằng trong thời điểm hiện nay, việc đưa tác phẩm của mình vượt qua cơ chế xuất bản là một vấn đề

khó, hệ thống phát hành, sự rụt rè của giới nghiên cứu phê bình, sự hờ hững của công chúng, để đến được bạn đọc tri âm

Thiết nghĩ, những khó khăn này không phải chỉ của riêng nhà văn nữ

Và dẫu có khó khăn, hầu hết họ vẫn trung thành với các nhân vật là nữ Nhà văn Dạ Ngân đã tâm sự: Tôi tiếp tục chung thủy với những nhân vật trung tâm

là nữ Nhưng những tiểu thuyết tôi đang nghĩ tới tính xã hội rộng hơn, nhân vật nam không lép vế Ví như tôi đang thai nghén một tiểu thuyết về đề tài hậu chiến và hòa giải dân tộc, nam và nữ đều được chăm sóc như nhau Ví như sẽ có cuốn về cuộc chiến tranh 10 năm ở Campuchia, ở đó những nhân vật là người lính Tôi đang cố gắng rời chất tự truyện trong sáng tác của mình

để tầm bao quát có thể rộng hơn

Đối với nhà văn Võ Thị Hảo, vấn đề không phải ở đề tài vì đề tài nào cũng liên quan đến phụ nữ, mà ở thời gian để viết ra nó mà thôi Còn nhà văn

Lý Lan thì “bật mí” rằng chị sắp xuất bản tiểu thuyết Đàn bà Chẳng cần phải

nói nhiều, chỉ cái tên tiểu thuyết cũng đã thể hiện phần nào đó nội dung của tác phẩm

Nói chung, ai cũng biết giữa nam giới và nữ giới khác nhau trên nhiều phương diện, từ cách ăn, cách mặc, cách suy nghĩ và cách ứng xử trong cuộc sống Nếu giữa hai phái tính có một sự khác biệt sâu rộng như vậy thì trong lãnh vực văn chương liệu họ có khác nhau không? Theo nhà văn Dạ Ngân, điểm khác biệt giữa một cây bút nam và một cây bút nữ khi viết về phụ nữ được chính

là lợi thế về giới tính của các cây bút nữ

1.2 Trần thuật từ góc nhìn nữ giới - một phương thức trần thuật đặc thù của các nhà văn nữ

1.2.1 Khái niệm trần thuật

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học các tác giả đã thống nhất quan

niệm: “Trần thuật là phương diện cấu trúc của tác phẩm tự sự, thể hiện mối

quan hệ chủ thể - khách thể trong loại hình nghệ thuật này Từ đó làm thay đổi điểm chú ý của ý thức văn học từ hệ thống sự kiện thắt nút, mở nút sang chủ thể thẩm mỹ của tác phẩm tự sự” [32]

Cùng thống nhất với quan niệm đó, các tác giả trong cuốn Lý luận văn

học xác định cụ thể: “Trần thuật là sự trình bày liên tục bằng lời văn các chi

tiết, sự kiện, tình tiết, quan hệ, biến đổi về xung đột và nhân vật một cách cụ thể, hấp dẫn, theo một cách nhìn, cách cảm nhất định Trần thuật là sự thể hiện của hình tượng văn học, truyền đạt nó tới người thưởng thức Bố cục của trần thuật là sắp xếp, tổ chức sự tương ứng giữa các phương diện khác nhau của hình tượng với các thành phần khác nhau của văn bản” [46]

Từ những quan điểm đó, ta có thể hiểu: Trần thuật là giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự việc theo cái nhìn nhất định Nghệ thuật trần thuật là phương diện cơ bản của phương thức tự sự,

nó có tác dụng soi sáng nội dung tư tưởng của tác phẩm và thể hiện sự sáng tạo độc đáo của nhà văn

Chúng tôi nhận thấy ở các truyện ngắn nữ, có hai mô hình trần thuật cơ bản: trần thuật ngôi thứ nhất kiểu trải nghiệm và trần thuật ngôi thứ ba theo điểm nhìn nữ giới

Trong tiểu thuyết viết theo khuynh hướng trần thuật, thường có một dấu hiệu nhận diện khá phổ biến là người kể chuyện ở ngôi thứ nhất Đó là một người kể chuyện lộ diện, công khai và tự nhắc đến mình Cho nên, chuyện được kể lại bởi người kể chuyện, qua lời kể nó được hiện lên như một nhân vật trong truyện Nếu người kể chuyện ngôi thứ nhất là một nhân vật chính thì anh / cô ta là cái tôi - vai chính Tương ứng với nó có kiểu kể chuyện của cái tôi trải nghiệm Với người kể chuyện là một nhân vật phụ thì anh / cô ta là cái tôi - nhân chứng Tương ứng với nó có kiểu kể chuyện của cái tôi chứng nhân

Kiểu kể chuyện thứ nhất chiếm ưu thế hơn trong số các tiểu thuyết của

nữ nhà văn Việt Nam Ở đó, khoảng cách giữa tác giả, người kể chuyện và nhân vật được rút giảm đến mức tối đa Đó chính là mô hình kể chuyện mà tác giả có thể tự nói về mình và nhấn mạnh cuộc đời cũng như cách sống cá

nhân một cách rõ nét nhất Có thể kể đến Chinatown (Thuận), Thức giấc, Ngụ

cư (Thùy Dương), Thế giới xô lệch (Bích Ngân), Tường thành (Võ Thị Xuân

Hà), Mưa ở kiếp sau, Và khi tro bụi (Đoàn Minh Phượng), Trò chơi hủy diệt

cảm xúc (Y Ban), Tìm trong nỗi nhớ (Lê Ngọc Mai)… Trong phần lớn các

sáng tác này, người kể chuyện ngôi thứ nhất đều là người kể chuyện nữ giới với cái tôi trải nghiệm, suy tư

Đúng như nhà văn Thuận đã phát biểu: “Cuộc sống trong tác phẩm của tôi là cái mà bản thân tôi trải qua, cảm nhận, tưởng tượng”, trong

Chinatown, người đọc thấy một người kể chuyện nữ giới, xưng tôi, có tiểu

sử gần như trùng lặp với tác giả ngoài đời: là phụ nữ Việt Nam; sinh ra và lớn lên ở Hà Nội, mang thân phận di dân; học đại học ở khu vực quận Thanh Xuân, cùng đang định cư ở Pháp; cùng là nhà văn Đặc biệt, họ còn có cùng cả “lý lịch ẩm thực” như nhà nghiên cứu Hoàng Nguyễn đã nhận xét Người đọc cứ thế mà cảm giác như chính mình đang đọc cuộc đời tác giả phơi bày ra trên trang sách…

Tiểu sử của nhân vật tôi trong Chinatown không chỉ tương đồng với tác

giả Thuận ngoài đời mà còn có nhiều điểm tương đồng với nhân vật nữ trong

tiểu thuyết dang dở I’m yellow của nhân vật tôi Vì thế, có sự chồng ghép hình

thức trần thuật này bên trong một hình thức trần thuật khác Tác giả Hoàng

Nguyễn đã từng nhận xét về vấn đề này như sau: “Chinatown và I’m

yellow lẫn lộn, chuyển hóa lẫn nhau trong một khối đặc quánh… Người ta có

thể nhìn thấy những đường “links” giữ Chinatown, I’m yellow, Made in

Vietnam…“Tôi” vừa là chủ thể vừa là khách thể thẩm mỹ lại cũng là đối

tượng thẩm mỹ” Chính vì thế, dấu ấn của tác giả xuất hiện trong suốt hành trình của tiểu thuyết Những chất liệu hiện thực ấy đã góp phần nhào nặn lên

một Chinatown với những chi tiết vừa hư cấu, vừa hiện thực hết sức thú vị

Đặc biệt, khi người phụ nữ viết văn sử dụng ngôi thứ nhất, chủ thể kể chuyện nữ giới và chủ động đưa vào phương thức trần thuật đã cho thấy dấu

ấn đậm nét của chủ thể trong quá trình sáng tạo Rõ ràng, chỉ khi người phụ

nữ đã giải thoát mình khỏi tư tưởng phải sống trong kín đáo và câm lặng, họ mới có thể viết ra được như thế Khi cầm bút để tự viết về mình, về giới mình, người phụ nữ luôn ý thức cao độ về hoạt động sáng tạo thẩm mỹ cũng như nhu cầu bộc lộ mạnh mẽ cái tôi nữ giới của mình

Bên cạnh mô hình trần thuật ngôi thứ nhất kiểu trải nghiệm, phương thức trần thuật còn xuất hiện ở mô hình trần thuật ngôi thứ ba theo điểm nhìn

nữ giới Khi đó, vai trò kể chuyện được giao cho một người kể chuyện ở ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn lại được trao cho nhân vật nữ (thường là nhân vật chính trong truyện) và xuất phát từ điểm nhìn này mà truyện kể được kể lại Khi đó, hiện thực đời sống cũng như những trải nghiệm cá nhân của các nhân vật vẫn được nhìn qua lăng kính của nhân vật nữ đó Ta có thể thấy hiện tượng trần thuật xuất hiện trong những tiểu thuyết được viết theo mô hình trần

thuật này như Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Trên đỉnh dốc (Lê Ngọc Mai), Gió

tự thời khuất mặt (Lê Minh Hà)…

Mặc dù tác phẩm được kể lại ở ngôi thứ ba nhưng thông qua điểm nhìn nữ giới kết hợp với phương thức trần thuật, các nhà văn nữ đã đưa những câu chuyện của cuộc đời mình, của giới mình vào trong tiểu thuyết một cách vừa sâu sắc, vừa kín đáo, tế nhị Tuy tính chất trần thuật không trực tiếp lộ diện như mô hình trần thuật ngôi thứ nhất nhưng hình thức kể chuyện ngôi thứ ba này cũng thể hiện khá sâu sắc những vấn đề liên quan đến nữ quyền

1.2.2 Tiền đề của việc trần thuật từ góc nhìn nữ giới

Tự thuật không phải là đặc tính riêng của nữ giới, nhưng đây là nét ưu trội nhất làm nên bản mặt của văn phong nữ giới Tự thuật vừa là phương tiện vừa là đối tượng phân tích trong sáng tác nữ giới Đó là phương thức để nữ giới thể hiện sự nếm trải giới tính, đồng thời là mục đích để giải phóng những kìm hãm của bản thân

Trước hết, tự thuật là một đặc trưng của văn học Sáng tác bao giờ cũng

là một nhu cầu nội tại hóa bản thân chủ thể Anh ta có nhu cầu để giải phóng những ẩn ức và hướng đến sự chia sẻ thế giới nội tâm cùng độc giả Tự thuật trở thành một kênh giao tiếp giữa chủ thể sáng tạo và chủ thể tiếp nhận Đặc tính tự thuật biểu hiện rõ nhất ở dạng tiểu thuyết dòng ý thức và thể loại tự truyện trong sáng tác nói chung

Tuy nhiên, xét từ cấp độ vi mô (nội cấu trúc văn bản) đến vĩ mô (số lượng tác phẩm), tự thuật trở thành một nét ưu trội của sáng tác nữ giới Tự thuật thống trị trong tác phẩm nữ giới từ hệ diễn ngôn đến đặc điểm kiến tạo văn bản Xét về phương diện vĩ mô, tự thuật ở nữ giới vẫn chiếm tỉ lệ áp đảo nam giới Có thể kể đến một số tác giả nữ tiêu biểu như Đoàn Minh Phượng

(Và khi tro bụi, Mưa ở kiếp sau), Phạm Thị Hoài (Thiên sứ), Thuận (Chinatown), Y Ban (Trò chơi hủy diệt cảm xúc), Thùy Dương (Chân trần), Phong Điệp (Blogger)

Về đề tài, các nhà văn nữ thường tự thuật những chủ đề gắn với cuộc sống của nữ giới Thế giới mà họ miêu tả chủ yếu xoay quanh cấu trúc của một gia đình gắn với vấn đề thường nhật như tình yêu, hôn nhân Trong lúc

đó, nam giới thường hướng ra thế giới khách quan với các chủ đề như chiến tranh, tôn giáo, lịch sử Các tác phẩm của Đoàn Minh Phượng, Thuận, Lý Lan, Y Ban, Dạ Ngân, Hà Khánh Linh, Võ Thị Xuân Hà, Đỗ Bích Thúy, Thùy Dương cũng đề cập đến chủ đề chiến tranh, lịch sử, nhưng trung tâm phân tích vẫn là thế giới đàn bà

Về nhân vật, hình tượng nữ giới đóng vị trí trung tâm và chi phối toàn

bộ hệ thống thế giới nghệ thuật sáng tác nữ Lấy nhân vật nữ làm điểm tựa, toàn bộ thế giới nghệ thuật của văn bản đều xoay quanh trục chính này Nhân vật nữ là trung tâm phân tích của văn bản Đó là khởi nguyên của phát ngôn

và là nơi diễn trình mọi vấn đề đặt ra của tác giả Nếu làm một cuộc khảo sát, chúng ta thấy rõ sự xuất hiện dày đặc của các nhân vật nữ trong sáng tác nữ

so với sáng tác của nam giới

Về phương diện trần thuật, sáng tác nữ chủ yếu trần thuật ở ngôi thứ nhất, gắn với tiêu cự hóa nội tại Người kể chuyện phần lớn là cái tôi tự thuật

và thường trùng khít với nhân vật trung tâm nữ giới Đặc điểm này đã xóa nhòa đường biên khoảng cách nhân vật nữ và người kể chuyện Người trần thuật đóng vai trò trung tâm kể về câu chuyện của chính mình Câu chuyện được kể chính là câu chuyện về tôi, về cuộc đời của nhân vật nữ Chọn phương thức trần thuật chủ quan gắn với hệ thống điểm nhìn bên trong, tự thuật trở thành một nét ưu trội trong tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại

Lấy bản thân làm đối tượng tự miêu tả, một thế giới âm u, thầm kín về giới nữ được lộ ra, qua phương thức tự thuật Qua khảo sát một số tác phẩm văn xuôi nữ, tôi rút ra các đặc tính tự thuật của giới nữ trên các phương diện sau: tự thuật về những điều thầm kín ở tuổi dậy thì, về bản năng sinh nở của đàn bà, về khoái cảm tính dục nữ, về niềm say mê và nỗi bất an trước cuộc sống (say mê lí tưởng và tham vọng về một tiền đồ như nam giới, bất an khi tìm cách phá bỏ sự lệ thuộc, nhưng không thoát khỏi sự hệ lụy) Những điều vừa nêu, chúng ta thấy không nổi trội ở sáng tác nam giới

Rõ ràng, thông qua tự thuật, tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại đã góp phần tháo dỡ hệ thống diễn ngôn nam giới ra khỏi văn bản trần thuật nữ giới Đây là một trong những phương diện quan trọng khởi đầu cho tinh thần nữ quyền ở lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật

1.2.3 Trần thuật từ góc nhìn nữ giới qua sáng tác của một số nhà văn nữ tiêu biểu

Việc khẳng định trần thuật là phương thức tư duy nghệ thuật, phương thức sáng tác đặc trưng của các nhà văn nữ được xuất phát từ chính đặc trưng tính nữ cũng như đặc trưng của văn học Trong những đặc trưng của tính nữ, đặc trưng giàu cảm xúc, nhạy cảm là một trong những yếu tố khiến cho người phụ nữ, khi ở vai trò là người sáng tạo, sẽ dễ đưa đời sống cá nhân mình vào trong tác phẩm Đặc biệt, trong một bối cảnh xã hội khi mà sự thiệt thòi, bất hạnh vẫn phần nhiều nghiêng về nữ giới thì người phụ nữ càng có nhu cầu được bày tỏ tiếng nói của chính mình, của giới mình để phô bày nỗi đau, sự bất hạnh cũng như để tâm tình, chia sẻ và tìm sự đồng cảm Bởi thế, khi nghiên cứu về hiện tượng trần thuật trong văn xuôi đương đại, Hồ Khánh Vân

đã khẳng định rằng: “Có một điều không thể phủ nhận là… trang viết của các nhà văn nữ luôn tạo ra một hiệu ứng tự truyện, luôn tạo nơi người đọc cảm giác người thật việc thật, chuyện thật và người đó là tác giả Vì thế, trần thuật không chỉ hiện diện trong tác phẩm của các nhà văn nữ như một nội dung đặc thù mà còn là phương thức tư duy nghệ thuật, phương thức sáng tác đặc trưng của các nhà văn nữ”

Từ góc độ chủ thể, rõ ràng chỉ khi người phụ nữ cầm bút sáng tác, họ mới trở thành chủ thể sáng tạo để từ đó biến mình từ một đối tượng khách thể trở thành một chủ thể thẩm mỹ Đến với lối viết này, sáng tác của các nhà văn

nữ dường như đã hòa cùng nhịp đập, không chỉ góp phần thể hiện sắc thái nữ quyền trong văn học mà còn góp phần hình thành nên một lối viết riêng Đặc biệt, bằng việc trao trọn điểm nhìn cho nữ giới, những người đàn ông trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ đã trở thành đối tượng được nhìn Trong tinh thần xét lại ấy, ta thấy rất rõ một cảm quan chung về nam giới Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết các nhân vật nam giới trong các tiểu thuyết của các

nhà văn nữ đều là những người tôn sùng tự do, thích phiêu lưu, không muốn

bị ràng buộc Trong Chinatown, có một hiệp hội những người thích nhảy tàu

gồm thành phần duy nhất là đàn ông thích phiêu lưu như thằng Nam Định, thằng Ninh Bình, thằng Đồng Hới, thằng Huế, thằng Nha Trang, thằng Sài Gòn… Tên các nhân vật đã bị đồng hóa hoàn toàn với tên của những sân ga trải dài khắp đất nước Họ quan niệm hôn nhân không nên “dính mùi” gia đình và trách nhiệm Vì thế, mỗi sân ga là một bến đỗ đề rồi con tàu lại đưa chân người đàn ông đi mà không bao giờ ngoái lại

Không chỉ tôn sùng tự do, thích phiêu lưu, những người nam giới thường được miêu tả như những người sống hời hợt, dửng dưng, vô cảm và

thiếu trách nhiệm Ở Chinatown, năm năm, nhân vật tôi sống một mình

những tháng ngày buồn thảm ở Leningrad, đã viết thư cho chồng mà không bao giờ nhận được hồi âm Những tháng ngày ngắn ngủi làm vợ, nhân vật tôi nơm nớp một nỗi lo âu rằng người chồng sẽ ra đi nhưng anh ta thản nhiên không biết đến Và ngày người ấy ra đi cũng thản nhiên như thế… Không thư từ, không gọi điện, không cần biết người bạn đời của mình, đứa con mới một tháng tuổi của mình sẽ sống ra sao trong suốt quãng đời còn

lại Trong Mưa ở kiếp sau, người đàn ông bị nhìn như một kẻ lừa gạt, độc

ác, đầy bội phản khi cùng lúc làm cho hai chị em ruột mang thai rồi bỏ rơi

họ trong sự nhục nhã ê chề Chưa dừng lại, hắn còn đang tâm đoạn tuyệt sự sống của đứa con mình trong nỗi đau đớn, ám ảnh tột cùng của những người phụ nữ

Nếu như các tác giả nam cầm bút thường miêu tả và thể hiện những khám phá về người phụ nữ trong tâm thế của một người đứng ngoài thì người phụ nữ cầm bút lại thể hiện những khám phá ấy trong tâm thế của một người trong cuộc tự khám phá mình với tư cách là một sinh thể hiện thực Người phụ nữ xuất phát từ chính thân phận nữ giới của mình, tự tái hiện mình, tự

khám phá mình qua những thăng trầm và biến cố Nếu như nam giới thông qua việc miêu tả thế giới để thể hiện mình, khám phá bản thân mình thì nữ giới lại thông qua bản thân mình để phản ánh về thế giới

Việc đưa những yếu tố có thực trong cuộc đời nhà văn vào trong tiểu thuyết gắn liền với vấn đề cái tôi tác giả cũng như nhu cầu khẳng định cái tôi

cá nhân ngày càng mạnh mẽ của nhà văn

Nhưng cái khác biệt rõ nhất giữa Thuận và các tác giả khác là ở chỗ, nếu các nhà văn khác thường dùng trần thuật như là một cách thức để đưa hiện thực đời sống cá nhân mình vào trong tác phẩm, để trải lòng mình, như hầu hết các nhà văn nữ đã làm, hay để tự thú, để sám hối như Dạ Ngân đã làm, thì ở Thuận, ý thức dùng trần thuật để khẳng định cái tôi khát khao muốn khám phá, đổi mới và sáng tạo lại hiện lên rõ nét

Thông thường, tiểu sử của một nhà văn trong một tác phẩm có thể sẽ gợi dẫn chúng ta đến một cuốn tự truyện mà ở đó, người đọc sẽ được thỏa mãn sự tò mò muốn phóng chiếu từ cuộc đời của nhân vật đến cuộc đời của nhà văn Ý thức cách tân, khát vọng đổi mới nghệ thuật vốn là lẽ thường trong văn học nhưng khi đặt vấn đề trong đời sống sáng tác của các nhà văn nữ thì

đó lại là điều rất đáng trân trọng Nó thể hiện khát vọng muốn giải phóng bản thân khỏi những giá trị đã tồn tại để vươn lên làm chủ nghệ thuật Điều đó góp phần khẳng định vai trò cũng như vị trí ngày càng cao của người phụ nữ trong đời sống văn học

Truyện ngắn Việt Nam đầu TK XXI ghi nhận sự nở rộ của các cây bút

nữ Giữa muôn vàn những khác biệt, dấu ấn trần thuật đã trở thành điểm nhấn quan trọng trong sáng tác của họ Việc khẳng định trần thuật là phương thức

tư duy nghệ thuật, phương thức sáng tác đặc trưng của các nhà văn nữ có ý nghĩa quan trọng, góp phần đưa đến sự hình thành của một lối viết nữ trong văn chương

1.3 Y Ban - một gương mặt nổi bật của văn xuôi nữ đương đại

1.3.1 Y Ban và hành trình sáng tạo nghệ thuật

Y Ban là nhà văn, đồng thời là nhà báo Thế mạnh của Y Ban là viết về nỗi đau, thân phận của người đàn bà và ký ức Nhưng viết về mảng nào, lĩnh vực nào, thì với chị điều quan trọng nhất là sự nhân ái, tính nhân bản đọng lại sau mỗi tác phẩm

Tác phẩm đầu tiên của Y Ban là tập truyện ngắn Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, được giải nhất cuộc thi truyện ngắn do tạp chí Văn nghệ quân đội tổ chức

(1990) Trong tập truyện này, không thể không nhắc đến truyện ngắn đặc sắc nhất, được nhà văn chọn đặt làm tên cho cả tập Những năm 90 của thế kỷ trước, câu chuyện mà Y Ban đặt ra thực sự gây ám ảnh cho người đọc Những vấn đề trước đó người ta còn ngại ngùng, che dấu, nay được chị miêu tả chi tiết trên trang viết Bệnh nhân cô - vắc đã trải qua một quá trình "chết đi sống lại", bởi cuộc sinh nở không mong muốn của mình Những cuộc đối thoại giữa bệnh nhân và bác sĩ như những cuộc chất vẫn giữa chủ tọa phiên tòa và

bị cáo Nhưng hơn thế, đó còn là sự tự nhận diện về mình, tự nhận thức về thiên tính nữ của một cô gái ngây thơ 16 tuổi

Tiếp đến Y Ban vẫn tiếp tục sáng tác và nhận thêm được giải thưởng

nữa vào năm 1993 cho tập truyện Người đàn bà có ma lực Người đàn bà có

ma lực, như tên của nó, khơi dậy quá khứ thời thanh xuân, tự do, phóng đãng

của người phụ nữ mà nay đã ở dốc bên kia đời người Tuổi trẻ và tình yêu trở

về trong hồi ức của người đàn bà như cuốn phim quay chậm Đối mặt với thực tại đầy cô đơn, trống trải, người phụ nữ không khỏi dằn vặt, nuối tiếc về bao cuộc tình trong quá khứ Sự phóng túng, tự do trong tình yêu, trong lựa chọn cá nhân, đã khiến tình yêu, hôn nhân rời xa vòng tay của người phụ nữ Bởi vậy, nhân vật nữ trong tác phẩm không tránh khỏi tâm trạng nuối tiếc, ân hận Quá khứ ấy trở thành nỗi ám ảnh, khắc khoải, trăn trở mỗi khi người phụ

nữ chứng kiến niềm hạnh phúc, đầm ấm của nhiều gia đình xung quanh chị ta

Y Ban chọn hình thức nhật ký để thể hiện tư tưởng, cảm xúc Hình thức này vừa phóng túng, lại vừa khiến cho người đọc đặt niềm tin vào những câu chuyện được kể Ở đây, tình yêu của người đàn bà trong quá khứ được Y Ban xây dựng đẹp đẽ bao nhiêu, thì hiện tại càng cô đơn, lẻ loi, đau khổ bấy nhiêu

Năm 2006, tác phẩm I am đàn bà được ban giám khảo cuộc thi truyện ngắn Báo Văn nghệ trao giải nhì cho truyện I am đàn bà là một truyện được

dùng làm tựa sách, kể về một người đàn bà thuần Việt đi “xuất khẩu”, làm cái nghề giúp việc gia đình Ở đó chị bị nhốt vào một căn nhà giống như một hoang đảo và làm việc chăm sóc một người đàn ông bị bại liệt Ngôn ngữ bất đồng, không tiếp xúc với xã hội chị chỉ biết hết lòng chăm sóc người xa lạ với nghĩa vụ của kẻ làm thuê, của một người đàn bà nông dân chịu thương chịu khó và đặc biệt là bằng cái thiên chức làm mẹ, làm chị thuần khiết Như một

bí ẩn khoa học, người đàn ông kia bỗng phục hồi một phần thân thể mà biểu hiện rõ nhất là “chất người” nguyên thủy Sáu trăm ngày bên xứ người, cô đơn, chỉ biết có công việc và trò chuyện với một người không có khả năng nói được, nỗi nhớ chồng, nhớ con của chị mỗi lúc càng trở nên cồn cào da diết Thời gian như kẻ đồng lõa, nó hối thúc, nó đẩy chị tới những cơn thèm khát chồng vợ, nó ám ảnh vào trong giấc mơ của chị Và điều gì đến đã phải đến, cơn khao khát xác thịt trong chị cộng với cái ánh mắt reo vui và cầu khẩn của người đàn ông mỗi khi chị xuất hiện đã khiến cho chị không còn kìm nén được nữa Và cái camera mà chủ đã đặt ở nơi khuất kín trong phòng đã tố cáo chị cái tội danh “quấy rối tình dục” Chị bị vào tù mà không có cách nào để làm cho người ta hiểu lời chị nói Chữ nghĩa kém cỏi, chị chỉ nói được một câu Anh ngữ nửa vời để bảo chữa cho mình: “I am đàn bà”

Có nhiều tác phẩm của chị khi ra đời đã được bạn đọc đón nhận một

cách nhiệt thành Ngoài Bức thư gửi mẹ Âu Cơ, Người đàn bà có ma lực là những truyện được giải thì Người đàn bà đứng trước gương, Đàn bà xấu thì

không có quà, và tiểu thuyết Xuân Từ Chiều được sự chú ý cả bạn đọc Y Ban

là nhà văn có lối viết rất riêng và tạo ra được phong cách cho mình - phong cách của một người đàn bà từng trải, sống sâu sắc, mạnh bạo và dám thách thức Cho đến nay, đã gần hai mươi năm trong nghề cầm bút, Y Ban luôn được biết đến như một nhà văn giàu có sức sáng tạo dồi dào, vẫn liên tục cho

ra đời những tác phẩm được nhiều độc giả đón nhận

Viết nhiều truyện ngắn, nhưng Y Ban vẫn thử ngòi bút của mình trên

nhiều thể loại khác là truyện vừa, tiểu thuyết Truyện vừa Thần cây đa và tôi hay tiểu thuyết Đàn bà xấu thì không có quà hay Xuân Từ Chiều đều là những

tác phẩm đáng đọc Trong sáng tác của mình, Y Ban tỏ ra sắc sảo khi tiếp cận

và khai thác đề tài thế sự đời tư Hành trình sáng tác của Y Ban, chị cũng có những tác phẩm đột phá nhưng nếu như tác phẩm viết ở đầu thời kỳ sáng tác của chị thiên về bè trầm hơn thì giai đoạn sau, người đọc lại nhận thấy độ chín của chị ở những tác phẩm sôi nổi ồn ào hơn Với lợi thế của một người làm báo, nhiều trang viết của chị cũng nóng hổi những vấn đề thời sự, cũng bức

xúc, châm chích, đả phá mạnh mẽ những ung nhọt của xã hội (Thần cây đa và

tôi, Xuân Từ Chiều)

Với thái độ cảm thông, yêu thương những người phụ nữ, Y Ban luôn luôn muốn đòi quyền bình đẳng cho họ: “Người phụ nữ Việt Nam hôm nay vẫn bị giằng xé giữa cái tam tòng tứ đức và cái quyền con người, quyền của người phụ nữ hiện đại Vì vậy mà trong hoàn cảnh này nhân vật của tôi vin vào tam tòng tứ đức, trong hoàn cảnh khác lại vin vào cái quyền con người hiện đại, và tôi nghiêng về bên người phụ nữ phải được sống như cái quyền

họ được sống” [8] Với Y Ban chân dung bóng dáng người phụ nữ phần nào

khắc họa ở những tên truyện: Người đàn bà sinh ra từ bóng đêm, Người đàn

bà đứng trước gương, Đứa con và người đàn bà tật nguyền, Người đàn bà có

ma lực, Người đàn bà và những giấc mơ, I am đàn bà, Ước mơ của chị bán

hàng rong, Người đàn bà trên dòng sông Đanuyp, Thiếu phụ và những đôi cò, Biển và người đàn bà, Thượng đế bảo rằng mỗi người đàn ông chỉ của riêng một người đàn bà, Con gái mang cuộc đời của mẹ, Mẹ không thể xin lỗi con… Cách đặt tên ấy đã trở thành quen thuộc trong sáng tác của chị Viết

bằng sự thấu hiếu, sự cảm thông của một nhà văn nữ, Y Ban đã thể hiện những niềm khao khát khôn nguôi về bến bờ hạnh phúc, sự bình yên trong tâm hồn của người cùng giới Qua đây, Y Ban thể hiện thái độ trân trọng những khát khao giản dị, đời thường cũng như lòng hy sinh, vị tha, bao dung của người phụ nữ

Cũng vì xoay quanh nhân vật trung tâm là người đàn bà với tất cả những vấn đề về thân phận, tính cách, tâm hồn… nên Y Ban đã có những tiếng nói mạnh mẽ cho phong trào nữ quyền nói chung và nữ quyền trong văn học nói riêng Qua sáng tác, nhà văn đòi hỏi xã hội phải có một cái nhìn mới, thái độ mới về vị trí, vai trò của người đàn bà trong gia đình và xã hội, thừa nhận khả năng của người đàn bà, thấu hiểu và tôn trọng quyền lợi, mong muốn của họ Bên cạnh đó, qua sáng tác, chị cũng đặt ra vấn đề xã hội cần phải có cái nhìn tích cực, bình đẳng hơn về sáng tác và đóng góp của các nhà văn nữ

Có thể nói, Y Ban đã có những đóng góp nhất định (tuy chưa thực sự tiêu biểu, mang tính cách mạng) cho văn xuôi tự sự Việt Nam đương đại Trong đó, phải thấy ghi nhận sự tạo ra cái mới mẻ về hình thức trong tác phẩm Dĩ nhiên, hiệu quả của việc cách tân ấy cần phải bàn luận, đánh giá thêm nhưng riêng ý thức làm mới đã ghi nhận một sự nỗ lực sáng tạo của một nhà văn luôn vượt qua giới hạn của chính mình

1.3.2 Vài nét về trần thuật trong sáng tác của Y Ban

Khi khảo sát tám tập truyện ngắn của Y Ban, chúng tôi nhận thấy những câu chuyện kể của chị thường có sự đan xen, nhập nhòa giữa chủ thể sáng tạo là tác giả với người trần thuật Đó là cội nguồn của sự nhận thức,

phán đoán, kiến giải chủ quan mà nhà văn hiện hình nó trên văn bản của mình Người trần thuật trong truyện ngắn của chị luôn truyền tải được đầy đủ

và sắc nét những yêu thương, tâm tình, những khát khao cháy bỏng của người phụ nữ

Theo thống kê phân loại, chúng ta thấy truyện ngắn của Y Ban trần thuật từ ngôi thứ ba (người trần thuật hàm ẩn) là 54/94 truyện ngắn (chiếm 57%), trần thuật từ ngôi thứ nhất (người trần thuật tường minh) là 40/94 truyện ngắn (chiếm 43%) nên chúng tôi chỉ chuyên sâu đi vào khảo sát kĩ hai điểm nhìn trần thuật: điểm nhìn trần thuật bên trong, điểm nhìn trần thuật bên ngoài

Điểm nhìn trần thuật bên trong luôn được biểu hiện bằng hình thức tự quan sát, tự thú nhận của nhân vật, hoặc bằng hình thức người trần thuật dựa vào cảm giác, tâm hồn nhạy cảm của nhân vật để biểu hiện thế giới nội tâm bên trong của nhân vật Với dạng thức này thì người kể chuyện sẽ đảm nhiệm vai trò kể chuyện từ đầu đến cuối và có vai trò to lớn trong việc quyết định cấu trúc tác phẩm cũng như toàn quyền miêu tả nhân vật khác từ điểm nhìn của bản thân Có nghĩa là, người kể chuyện đứng trong tầm sự kiện được kể,

có tham gia phần nào vào hoạt động khi sự kiện xảy ra Người kể chuyện ở đây cũng chỉ biết và chỉ kể được những thông tin tương đương với nhân vật trực tiếp tham gia trong tác phẩm Chính Genette đã nêu đẳng thức để mô tả kiểu điểm nhìn bên trong: điểm nhìn của người kể chuyện bằng điểm nhìn của nhân vật (có nghĩa là điểm nhìn bên trong của người kể chuyện trùng khít với điểm nhìn của nhân vật) Người kể chuyện đang dùng điểm nhìn của nhân vật

để quan sát và kể lại sự kiện Về bản chất, điểm nhìn của nhân vật chính là điểm nhìn mà người kể chuyện lấy đôi mắt của nhân vật thay cho đôi mắt riêng của mình Chúng ta khảo sát một số truyện ngắn tiêu biểu của Y Ban để làm rõ điểm nhìn này