TIỂU LUẬN văn học yếu tố HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN hóa THÂN của NHÀ văn kafka

F.Kafka là một trong những nhà văn lớn nhất của thế kỷ XX, một hiện tượng văn học rất phức tạp, có ảnh hưởng rộng lớn đối với tiến trình phát triển của văn học thế giới, đặc biệt là ở phương Tây. Ông sinh năm 1883 tại Praha và mất năm 1924 tại một nhà điều dưỡng ở Áo, là nhà văn Tiệp Khắc gốc Do Thái, nhưng phần lớn cuộc đời lại gắn bó với Viên. F.Kafka viết bằng tiếng Đức; tác phẩm không nhiều, chỉ ba tiểu thuyết và hơn mười truyện ngắn.

MỞ ĐẦU

F.Kafka là một trong những nhà văn lớn nhất của thế kỷ XX, một hiện tượng văn học rất phức tạp, có ảnh hưởng rộng lớn đối với tiến trình phát triển của văn học thế giới, đặc biệt là ở phương Tây Ông sinh năm 1883 tại Praha và mất năm 1924 tại một nhà điều dưỡng ở Áo, là nhà văn Tiệp Khắc gốc Do Thái, nhưng phần lớn cuộc đời lại gắn bó với Viên F.Kafka viết bằng tiếng Đức; tác phẩm không nhiều, chỉ ba tiểu thuyết và hơn mười truyện ngắn Tuy số lượng tác phẩm khiêm tốn như thế nhưng ông đã làm được một cuộc cách tân to lớn trong văn học nghệ thuật Những đóng góp của ông biểu hiện trên cả hai phương diện nghệ thuật và nội dung

tư tưởng Về nghệ thuật, Kafka đã có những thành công ở các bình diện: nghệ thuật xây dựng nhân vật, kết cấu – cốt truyện và điểm nhìn trần thuật Về nội dung, tác phẩm của ông biểu hiện sâu sắc những vấn đề của thời đại, đặc biệt là các chủ đề phi lí, tha hóa, cô đơn, lo âu…của con người Có thể nói rằng, Kafka đã là người

mở đầu cho khuynh hướng viết về thân phận con người trong xã hội phi lý Ông là người đã sớm có những cảm nhận sâu sắc và thấm thía về sự tha hoá, nỗi lo âu, sự lưu đày và cái chết của con người thời hiện đại, về việc thế giới ngày càng trở nên

vô hình và bí ẩn, về sự thù địch của hoàn cảnh đối với con người

Truyện ngắn "Hoá thân" được Kafka sáng tác năm 1912 khi trong đời sống

riêng của ông có chuyện tình với Fêlix Baoơ, người mà sau này ông còn ghi lại

trong nhật kí: “Thế giới mà Fêlix là người đại diện – và cái Tôi của tôi xé rách cơ thể tôi trong một cuộc đấu nan giải” Tác phẩm được xem là một trong những kiệt tác không phải chỉ riêng của Kafka mà còn là của toàn bộ văn học thế kỉ 20, là “tác phẩm có sức mạnh nhất của văn học Đức hiện đại”(Milêna Jezenka) Bằng ngòi bút

huyền thoại và cảm quan nhạy bén, tác giả đã xây dựng được một hình tượng đầy

ám ảnh về thân phận con người cô đơn, lạc loài phải sống kiếp lưu đày ngay trong ngôi nhà thân yêu của mình

NỘI DUNG

1 Vài nét về huyền thoại và huyền thoại hóa trong văn học

Huyền thoại là một thuật ngữ liên quan không chỉ trong lĩnh vực văn học nghệ thuật mà còn trong các lĩnh vực chính trị, văn hóa, tôn giáo, triết học, xã hội Có nhiều cách cắt nghĩa khác nhau về huyền thoại song hầu hết các nhà nghiên cứu đều

đi đến một sự thống nhất về khái niệm huyền thoại dùng để chỉ những câu chuyện có tính chất li kì, hoang đường theo hai xu hướng:

Thứ nhất, huyền thoại là một kiểu tư duy nghệ thuật, theo cách này có thể hiểu huyền thoại là thần thoại, bao gồm những câu chuyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích…phản ánh thời kì khi tư duy, nhận thức của con người còn ấu trĩ, mông muội, khi trình độ sản xuất còn thấp kém

Thứ hai, huyền thoại được hiểu như một phương thức nghệ thuật, một thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu được các nhà văn sử dụng dưới nhiều dạng vẻ khác nhau, xuất hiện từ lâu trong các tác phẩm văn học và cho đến nay nó vẫn không ngừng được tái tạo Huyền thoại với tính chất là ý thức nguyên hợp của xã hội cổ đại đã lùi vào quá khứ nhưng các yếu tố thần thoại và tư duy thần thoại vẫn được tồn tại trong ý thức

xã hội và trong nghệ thuật

Theo đó, những sáng tạo huyền thoại loại này còn được gọi là phương thức huyền thoại hóa hay xu hướng sáng tạo huyền thoại, cũng có thể gọi là phương thức

huyền thoại Như vậy huyền thoại hóa là phương thức độc đáo, là “một trong những xu thế thi pháp của văn học của thế kỉ XX”, ở đó các nhà văn hiện đại hoặc

sử dụng, mượn và tái tạo những hình tượng, cốt truyện, motif trong văn học truyền thống (trong kho tàng thần thoại dân tộc, những motif trong Kinh thánh, truyền thuyết, cổ tích, ngụ ngôn…), cũng có thể nó được tạo ra bằng trí tưởng tượng của nhà văn và được thể hiện bằng các yếu tố hoang đường, kì lạ, siêu nhiên Ở đó, cái thực được diễn đạt qua cái kì ảo, cái bình thường được phóng đại thể hiện bằng những cái phi thường, kì lạ…Và hình tượng nghệ thuật nhờ đó mang tính đa nghĩa, tầm khái quát, chứa đựng những quan niệm của nhà văn về nhân sinh Theo nghĩa này huyền thoại là những hình tượng nghệ thuật mơ hồ, đa nghĩa, mang tầm khái quát cao, rất khó giải thích, khó tìm ra ý nghĩa

2 Yếu tố huyền thoại trong tác phẩm “Hóa thân” của Kafka

“Hóa thân” là câu chuyện kể về G Samsa, anh vốn là một nhân viên chào

hàng cần mẫn và nghiêm túc, là chỗ dựa và niềm tự hào của gia đình Song một sáng

tỉnh dậy, Samsa "thấy mình đã biến thành một con côn trùng khổng lồ” Và tiếp đó là

những chuỗi ngày ê chề, đau khổ và bi đát của Samsa Những người thân trong gia đình từ bố, mẹ tới cô em gái Grete mà anh vô cùng yêu quý bỗng dưng trở thành những người xa lạ: họ khiếp sợ, khinh bỉ và căm thù anh Còn anh, sau cuộc hoá thân,

đã có dịp để ngẫm nghĩ lại cuộc đời mình- cuộc đời mà trước đây, mải miết chạy theo guồng quay của cuộc sống, dường như chưa bao giờ anh kịp suy nghĩ Từ đôi mắt họ, anh mới choàng tỉnh ra bao nhiêu điều: anh nghĩ tới những người bạn đồng nghiệp

"sống như cung tần mĩ nữ mình chạy suốt sáng quay lại khách sạn để ghi số các đơn hàng, thấy chúng mới ngồi vào bàn điểm tâm" Anh nghĩ tới lão chủ dị bợm và tự

dưng chán ghét cái nghề của mình, anh nghĩ tới mẹ, em gái và bố, đặc biệt là bố, sao lại có sự thay đổi nhanh đến như vậy Mọi sự nỗ lực của Samsa nhằm làm cho mọi người hiểu mình, nhằm bày tỏ tình cảm đối với những người thân nhưng chỉ càng đào sâu thêm hố ngăn cách: từ sự kinh hoàng, sợ hãi trước sự biến dạng của anh, mọi người chuyển sang thái độ thương hại, rồi nhanh chóng trở nên thờ ơ và cuối cùng hoàn toàn trở nên xa lạ, không những thế, họ còn xem anh như một vết nhơ, một nỗi nhục nhã, một sự đe doạ đối với cuộc sống của mình Cả gia đình tỏ ra nhẹ nhõm, sung sướng như trút được gánh nặng trước cái chết của anh

2.1 Môtif biến dạng trong văn học truyền thống và trong “Hóa thân” của Kafka

2.1.1 Khái niệm biến dạng.

Biến dạng là một phương thức tưởng tượng nghệ thuật quen thuộc trong văn học, đã xuất hiện lâu đời, từ trong văn học dân gian, trong hệ thống thần thoại của các dân tộc, nó được thể hiện ở nhiều dạng khác nhau: Đó là việc các vị thần tự biến mình thành các con vật; hoặc các vị thần hóa các sinh vật khác thành người, thành động vật, thành chim muông, cỏ cây, hoa, lá, tượng, đá; cũng có thể con người chết đi

được hóa thân thành một loài khác (thường là hoa, cây) “Các biến thái có thể theo

hướng lên hay xuống, tùy thuộc chúng thể hiện một phần thưởng hay một sự trừng phạt, hoặc tùy theo mục đích mà chúng theo đuổi”.

2.1.2 Motif biến dạng trong văn học truyền thống.

Cấu trúc motif biến dạng trong văn học truyền thống rất phong phú, thường là:

Vật- Người; Vật- Vật; Tiên (thần)- Tiên (thần); Người-Tiên (thần)- Người

Motif biến dạng (người biến thành vật) là một motif vốn xuất hiện trong các huyền thoại tô tem nguyên thủy và các truyện cổ tích thần kì Trong nhật kí của mình, Kafka cũng có nhắc đến thuyết vật tổ (totemisme) Song qua so sánh, chúng ta thấy

rằng tác phẩm “Hóa thân” với các huyền thoại vật tổ không chỉ khác nhau về ý nghĩa

biểu tượng mà còn đối lập nhau một cách hiển nhiên

Trong các huyền thoại tô tem của người Australia, sự biến dạng của một ông tổ huyền thoại thành một con vật tổ thường diễn ra ở cuối truyện và đặc biệt là ghi dấu theo nghĩa đen cái chết của nhân vật (do hậu quả của săn đuổi, giết chóc, mệt mỏi…) Cái chết mang triển vọng hóa thân trong hậu thế và được thờ cúng Nó có ý nghĩa phục sinh và vĩnh cửu Sự biến dạng của ông tổ đầu tiên thành vật tổ là dấu hiệu của sự thống nhất gia đình

Thổ dân Australia tin rằng, tất cả cỏ cây, ao hồ, hang động đều là của tổ tiên

họ Họ cho rằng vào buổi bình minh của nhân loại, tổ tiên của họ đã sáng tạo ra những kì tích, những tạo vật đó và linh hồn của họ sau khi chết vẫn tiếp tục tồn tại,

ẩn náu đâu đó trong những tạo vật kia

Thổ dân còn cho rằng, tổ tiên của họ hoá thân vào trong biển cả, vào chim muông, vào mỗi con người Vì thế, thổ dân xem thế giới tự nhiên, gia đình họ, bộ lạc của họ và cả chính bản thân họ là một Cuộc sống cứ thế tiếp diễn, dường như không bao giờ thay đổi Tín ngưỡng thờ vật tổ đã củng cố thêm cho niềm tin này Vật tổ có thể chỉ là một con chim, một con thú hay một cái cây nào đó Mọi ng ười đều tin rằng một cái cây hay một con thú nào đó có thể cũng chính là họ, đại diện cho họ Vì thế, họ không bao giờ làm một điều gì có hại cho chúng

Trong những chuyện cổ tích thần kì có nguồn gốc từ chính những huyền thoại trên, sự biến dạng của nhân vật (chủ yếu) thành động vật có thể hoặc là phương tiện bộc lộ bản chất vật tổ của mình, tức là sự lệ thuộc vào nhóm xã hội nhất định (ví dụ

người vợ thiên nga- thần kì khi bị chồng xúc phạm lại biến thành thiên nga và bay

về với cha- “ông chủ” của chim thiên nga), hoặc đó chỉ là sự biến dạng tạm thời thành một loài vật kì dị do những bùa phép của phù thủy mà đến cuối truyện sẽ được hóa giải

2.1.3 Motif biến dạng trong “Hóa thân” của Kafka

Trong tác phẩm Hóa thân của Kafka, motif biến dạng được biểu hiện như

sau:

Kiểu biến dạng Người- Vật (vật hóa con người) là trường hợp của truyện

ngắn Hóa thân Con người Gregor Samsa sau một giấc mơ thấy mình biến thành con côn trùng khổng lồ “lưng rắn như thể được bọc kín bằng giáp sắt, bụng khum khum, nâu bóng, phân chia làm nhiều đốt cong cứng đờ, chân nhiễu ra mảnh khảnh đến thảm hại so với phần còn lại của thân hình to đùng”, “vung vẩy bất lực”…

Thông thường ở motif biến dạng, kiểu tự biến phần nhiều rơi vào những lực lượng siêu nhiên, còn đối với người thường thì phải nhờ sự trợ giúp của lực lượng thần linh ma quái hoặc thông qua một khâu trung gian (chẳng hạn một lọ thuốc hay viên thuốc thần trong thuốc trường sinh của Banzăc) Biến dạng của Kafka cũng là hiện tượng tự biến nhưng không qua một khâu trung gian hay có bất kì sự trợ giúp nào Kiểu biến dạng này không thể giải thích được nguyên nhân, cho nên hiện thực xảy ra càng trở nên huyền bí

Vả lại, các hiện tượng biến dạng luôn có một sự phân biệt rạch ròi về luân hồi,

có thể là tái đầu thai, biến hoàn toàn, dứt khoát từ trạng thái này sang trạng thái tồn tại khác với y nghĩa đoàn tụ, thống nhất Nếu là tạm thời, nhất thời tất nhiên sẽ có

sự hoàn trả lại trạng thái nguyên sơ, thể hiện tinh thần chiến thắng, lạc quan của người xưa Nhưng quá trình biến dạng của con người Samsa thành côn trùng không

có sự hoàn trả lại kiếp người Anh ta bị biến thành con bọ và mang kiếp bọ đến chết Vòng đời hóa kiếp của anh không dài nhưng là sự hóa kiếp mãi mãi: Người- Côn trùng- Cái chết Sự biến dạng của Samsa không mang ý nghĩa thống nhất đoàn tụ trong quan hệ gia đình, cộng đồng mà ngược lại là dấu hiệu của sự li khai khỏi nhóm, sự tha hóa, đoạn tuyệt với gia đình và xã hội Cô em gái Grete đã nói với bố:

“Cha hãy cố đừng nghĩ đấy là anh Gregor nữa… sao lại có thể là Gregor được? giả sử đó là anh ta thì có lẽ từ lâu anh ta đã biết rằng không thể bắt con người chung sống với con sâu và anh ta đã cút đi từ lâu rồi…” Khi Samsa không còn là

Samsa, người chạy hàng, người con, người anh quen thuộc trong cuộc sống thực dụng hằng ngày thì cả thế giới sẽ khai trừ anh ta ra khỏi cuộc sống

Như vậy, sự tái tạo motif biến dạng trong văn học truyền thống của Kafka không nhằm sáng tạo ra một huyền thoại cổ đại hay mô hình hóa huyền thoại cổ đại

mà nhằm tượng trưng cho trạng thái sinh tồn và quá trình tha hóa của con người

trong xã hội hiện đại Biến dạng của Kafka, vì thế “là một huyền thoại lộn ngược, một thứ phản huyền thoại, nếu coi huyền thoại nguyên thủy là mẫu mực” (Thi pháp của huyền thoại- Meletinsky), giống như một thứ giễu nhại huyền thoại cổ đã nhằm

phản ánh hiện thực xã hội

Việc tác giả sử dụng motif biến dạng như một cách thức tạo dựng huyền thoại

đã nâng hình tượng nghệ thuật trở thành biểu tượng độc đáo, tác phẩm vì thế trở thành ẩn dụ sâu sắc cho tình trạng tha hóa của con người trong thời đại kĩ trị

Cảm nhận về tình trạng tha hóa của Kafka có cơ sở từ thực tại cuộc sống Vào những năm đầu thế kỉ XX, khoa học kĩ thuật phát triển nhanh chóng, kéo theo là quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa, con người chen chúc nhau trong vòng quay chật chội của cuộc mưu cầu nhân sinh mà quên mất bản thân mình Nhịp sống hiện đại có nguy cơ biến con người trở thành nạn nhân, máy móc Con người cảm thấy

cô đơn, bất lực trước sức mạnh ghê gớm của bộ máy kinh tế quyền lực, tự thấy mình biến thành cái đối lập, một bản thể ngoài nó và khác nó, khước từ và phủ định chính nó Điều này được Kafka trừu tượng hóa bằng một hình ảnh đầy ám ảnh trong tác phẩm: Sự hóa thân của Gregor Samsa thành một con côn trùng khổng lồ

Hình tượng biến dạng của Samsa đã được giải mã theo nhiều cách khác nhau Các nhà nghiên cứu thuộc trường phái phê bình huyền thoại học coi đó như một kiểu mô hình hóa các motif huyền thoại truyền thống; Các nhà thần học lại lí giải sự biến dạng đó trên cơ sở tôn giáo: thân cát bụi trở về với cát bụi; Một số khác lại coi

sự biến dạng của Samsa là đỉnh cao của sự giác ngộ: “người đời đã quá quen với cuộc sống vật chất thấp hèn, giả tạo, với bao nhiêu lề thói và ảo tưởng không thể nào phá vỡ nổi Chỉ có sự giác ngộ cao mới giúp con người nhìn ra những mặt trái

đó của cuộc sống, và khi đó thì anh ta muốn cắt đứt ngay với thế giới xấu xa đó để trở về với cội nguồn cao đẹp, với thực thể của mình Nhưng cũng chính khi đó, tức

là khi anh ta đã giác ngộ, thì tự nhiên anh ta thấy mình không phải là như mình ngày thường nữa, đồng thời những người chung quanh cũng cho anh ta là một con

vật quái gỡ, không thể nào dung hòa được”; còn các nhà nghiên cứu thuộc phái

Phân tâm học lại coi đó là kết quả của tổng thể những mặc cảm cá nhân Nhưng sự thật hình tượng biến dạng của Kafka còn vượt xa hơn, đó là cách cảm nhận về trạng thái con người, là biểu tượng về tình trạng tha hóa của con người trong thế giới hiện đại

Gregor Samsa là một nhân viên chào hàng, cuộc sống của anh là sự vận hàng của một cổ máy đều đặn, không được phép dừng lại để nghỉ ngơi ngay cả khi cơ thể mệt mỏi, cuộc sống riêng tư lại càng không có thời gian nghĩ đến Anh làm việc với một trách nhiệm lớn, gánh vác mọi việc trong gia đình: lo trả món nợ phá sản của cha, lo trang trải cuộc sống gia đình, lo cho em gái vào học nhạc viện Mặc dù rất chuyên tâm trong công việc nhưng anh luôn bị lão quản lí chê bai Chu trình công việc của anh đã biến anh thành một con côn trùng, xa lạ với chính mình Sự tha hóa

đó là kết quả tất yếu của cuộc sống hiện đại, là mặt trái của thời đại kĩ trị, con người trở thành nạn nhân của xã hội

Trong bộ dạng mới, G Samsa có cơ hội nhận thức được cuộc sống của mình,

đó là cuộc sống của một kẻ làm thuê bị bóc lột đến kiệt quệ: “Mình chọn chi cái nghề quá đỗi nhọc nhằn này! Chạy rông hết ngày này sang ngày khác Một công việc thật còn khó chịu hơn chuyện buôn bán ở cửa hàng và bực mình nhất đời là cứ phải liên tục di chuyển, cứ phải lo lắng chuyện đổi tàu, chuyển ga, ăn uống thất thường, gặp đâu ngủ đấy, lúc nào cũng phải làm quen với những kẻ tình cờ gặp gỡ rồi không bao giờ thấy mặt lần thứ hai, không bao giờ trở thành bạn hữu thâm tình Quỷ bắt cái nghề này đi!” Và cũng chỉ trong biến dạng anh mới nhận ra tình cảm

mà gia đình dành cho anh: khi còn làm việc nuôi sống cả gia đình, anh được trọng vọng, giờ đây khi anh trở thành gánh nặng cho gia đình, họ đối xử với anh như một

kẻ bỏ đi, thậm chí họ muốn anh chết quách cho xong, không còn muốn nghĩ rằng anh đang có mặt trong cuộc sống của họ

Hình ảnh con bọ- Gregor Samsa là hình ảnh mang tính khái quát cho con người nhân loại Từ việc mô tả sự hóa thân của G Samsa, Kafka đã đề cập đến vấn đề mang ý nghĩa vĩnh cửu: gánh nặng gia đình, áp lực công việc, sức lao động và quyền lực thống trị của những kẻ giàu sang

Xây dựng motif biến dạng về hình hài, Kafka phản ánh sâu sắc về tình trạng tha hóa của con người trong xã hội hiện đại Bên cạnh đó, các motif biến dạng về

ngôn ngữ, biến dạng về hành động trong tác phẩm của Kafka còn cho thấy cảm thức tha hóa nghiệt ngã hơn Sự biến dạng về ngôn ngữ, hành động (bị vật hóa) đã đẩy con người lên đỉnh cao của sự tha hóa G Samsa không còn nghe ra giọng nói của

mình, đó chỉ là “một chuỗi âm thanh the thé, léo nhéo, ghê rợn, rền rền như một tiếng thì thầm, khiến cho các từ thốt ra chỉ rõ ràng lúc đầu…” Chính sự biến dạng

về ngôn ngữ đã đẩy Gergor dần dần xa rời, đối lập với thế giới loài người; kết hợp với biến dạng về hình hài, tác phẩm nhấn mạnh hơn nguyên nhân nỗi bất hạnh của nhân vật Gregor đau đớn trước sự biến dạng tình người (thái độ xa lánh, ghẻ lạnh của người thân) hơn là sự biến dạng hình hài của mình Không còn khả năng lao động, giao tiếp, cuộc sống của anh khép lại trong giới hạn của bốn bức tường, chìm dần vào quên lãng, hư vô Con người sống với nhau như dã thú, xa lạ, không có sự tương trợ nhau

Hóa thân cho thấy sự quay lưng của gia đình trước tình cảnh người thân gặp tai

họa Khi Gregor bị biến dạng, gia đình nghiễm nhiên để mặc anh tự xoay sở trong

sự nhạt dần tình người Thậm chí họ cảm thấy con côn trùng là trở ngại, là nỗi nhục

nhã, là mối đe dọa của gia đình, ngày đêm họ muốn nó biến mất khỏi thế gian: “ta phải làm sao tống khứ nó đi” Có nghĩa rằng gia đình biết ơn anh đã từng vì họ mà

lao động cực nhọc, nay anh không còn khả năng đó nữa thì hãy làm ơn hi sinh nốt,

bù lại anh sẽ được gia đình mãi tưởng nhớ về anh với những ấn tượng đẹp; còn không người ta sẽ coi anh như kẻ thù và lãng quên anh như chóng

Bản thân motif biến dạng trong Hóa thân là cái khung của cốt truyện, toàn bộ

truyện là người biến thành vật, tạo ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc

2.2 Biểu tượng cánh cửa.

Biểu tượng Cánh cửa có nguồn gốc từ trong Kinh thánh, trước hết mang ý nghĩa tín ngưỡng tôn giáo Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới giải thích rằng:

“Cái cửa tượng trưng cho nơi qua lại giữa hai trạng thái, hai thế giới, giữa cái đã biết và cái chưa biết, giữa ánh sáng và bóng tối, giữa kho vàng và cảnh khốn quẩn Cánh cửa mở ra để thấy điều bí ẩn…”.

Trong Kinh thánh, cánh cửa có ý nghĩa vô cùng quan trọng bởi nó dẫn tới khải

hoàn, “Cánh cửa giống như Chúa Kitô hiển uy và ngày phán xử cuối cùng, chờ đón

kẻ hành hương và các tội đồ Chúa là cái cửa và thông qua bí nhiệm của sự cứu

rỗi, cái cửa mở lối lên Thiên Quốc: Ta là cửa, ai qua ta mà vào sẽ được cứu rỗi” Chúa Kitô là cửa của sự thông minh, sách thánh Vịnh ghi rằng “Hãy mở cho tôi cánh cửa công minh để tôi vào tạ ơn Chúa Hay cánh cửa nhà trời Chúa mở ra là

để hiển hiện và để ban phúc cho loài người…”.

Như vậy, đối với Kinh thánh, đằng sau cánh cửa tượng trưng cho sự đóng và

mở ra một thế giới tốt đẹp, ở đó con người có thể tìm thấy sự cứu rỗi, bình an và chỉ những người ân sủng của Chúa mới được bước qua cánh cửa hay mới được mở cho

để bước vào

Cánh cửa trong tác phẩm Hóa thân của Kafka không còn mang ý nghĩa như

trong Kinh Thánh dùng để ngăn chặn hay chào đón ai được phép vào, mà nó làm ra

để dành cho tất cả mọi người, có điều nhân vật của Kafka trước sự “tự do” này đã

không đủ can đảm để bước qua Theo đó cánh cửa trong tác phẩm Kafka mặc dù đang để ngõ, tự bản thân nó vẫn mang một sức mạnh quyền uy khủng khiếp, bất di bất dịch

Chính sự sợ hãi trước quyền uy của nó khiến những cánh cửa vốn mở rộng trở thành một thành lũy khép kín trong suy nghĩ của mọi người, nó ngăn cách hai thế giới: thế giới của quyền lực vô hình và thế giới đời thường khổ ải

Ranh giới cánh cửa ngăn cách giữa hai thế giới đối nghịch nhau phản ánh rõ

Trong Hóa thân, G Samsa khi bị biến thành côn trùng, hình ảnh cánh cửa trở nên

vô cùng quan trọng, nó phân thành hai thế giới tách biệt: bên trong cánh cửa gỗ là thế giới nhỏ bé của anh- con bọ với bốn bức tường đóng kín ngột ngạt, ngoài cánh cửa là thế giới của loài người- gia đình, công sở Khi mới bị biến dạng, cánh cửa mở

sẽ hé lộ bí mật về tình trạng của Gregor Bên trong cánh cửa anh vật lộn với kiếp côn trùng, bên ngoài mọi người lo lắng cho sức khỏe của anh, thúc giục anh mở cửa Cửa mở đồng nghĩa với việc cuộc sống người của Gregor chấm dứt Bấy giờ cánh cửa trở thành mối liên lạc duy nhất giữa anh và thế giới bên ngoài Thông qua cánh cửa thức ăn được đưa vào, và cũng qua nó, anh biết rõ cuộc sống của gia đình Việc anh biết hay không biết được những sự kiện đã xảy ra bên ngoài phụ thuộc vào cánh cửa mở hay đóng

Hình ảnh cánh cửa trở đi trở lại nhiều lần trong tác phẩm cho ta biểu tượng về thân phận bi đát của con người, con người luôn vươn tới khát vọng hòa nhập vào cuộc sống tự do ở bên ngoài.

Việc sử dụng hình ảnh biểu tượng đã góp phần tạo tính đa nghĩa cho văn bản,

nó là một trong những con đường (hay chìa khóa) dẫn người đọc vào thế giới đầy bí

ẩn, huyễn hoặc của Kafka

2.3 Sự pha trộn giữa thực và ảo

Sự xâm nhập và chuyển hóa lẫn nhau giữa hai yếu tố thực- ảo làm cho thế giới

trong tác phẩm Kafka vừa thực lại vừa không thực, vừa hiện thực vừa huyền thoại Đặc tính này của bức tranh hiện thực Kafka còn cho thấy rõ nét khác biệt của huyền thoại hiện đại so với huyền thoại cổ xưa, ở chổ huyền thoại xưa xây dựng trên một thế giới hư cấu gồm hai lĩnh vực hoàn toàn tách riêng: một thế giới tự nhiên và một thế giới siêu nhiên; thế giới tự nhiên luôn bị tác động, chi phối bởi quyền lực mạnh

mẽ của thế giới siêu nhiên, thần bí Còn trong thế giới của Kafka, ranh giới giữa cái siêu nhiên và tự nhiên luôn luôn bị vi phạm, không phân biệt rõ ràng, nó trở thành một thế giới tạp chủng, trộn lẫn giữa tự nhiên- siêu nhiên, quái dị- bình thường, cái thực và cái ảo đan bện vào nhau

Thế giới thực- ảo trong tác phẩm của Kafka luôn luôn ẩn dụ cho thế giới mà nhà văn đã chứng kiến, cảm nhận và dự báo Đó cũng chính là quan niệm của nhà văn về thế giới và con người Đối với Kafka, thế giới ấy luôn tách ra làm hai: một hiện hữu trước mặt- là môi trường sống- nơi diễn ra những hoạt động của con người; song song với nó là một thế giới khác, bí ẩn mắt thường không nhìn thấy, vô hình, khuất lấp nhưng đầy uy lực có thể ức hiếp, giáng tai họa cho con người bất cứ lúc nào Hiện thực của Kafka mô tả là hiện thực của hai bình diện: vừa cụ thế vừa trừu tượng; riêng lẻ- phổ quát; có lý- phi lý; tốt- xấu; bi- hài và bao trùm hơn cả là không khí thực hư lẫn lộn

Nghệ thuật pha trộn giữa thực và ảo trong tác phẩm Hóa thân được thể hiện qua các phương diện như: thời gian huyền thoại, không gian huyền thoại và cách thể hiện phản ứng của nhân vật trước hiện tượng bất thường

2.3.1 Thời gian huyền thoại