Nguyễn Huy Thiệp sinh ngày 29 tháng 4 năm 1950, quê huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội. Thuở nhỏ ông cùng gia đình lưu lạc khắp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên qua Phú Thọ, Vĩnh Phúc. Năm 1960, gia đình chuyển về quê, định cư ở xóm Cò, làng Khương Hạ, Hà Nội. Năm 1970, ông tốt nghiệp khoa sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và lên dạy học tại Tây Bắc đến năm 1980. Năm 1980, ông chuyển về làm việc tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, sau đó, làm việc tại Công ty Kỹ thuật trắc địa bản đồ, Cục Bản đồ cho đến khi về hưu.
Trang 1YẾU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN
CHẢY ĐI SÔNG ƠI CỦA NGUYỄN HUY THIỆP
A GIỚI THIỆU CHUNG:
I TÁC GIẢ NGUYỄN HUY THIỆP:
I.1 Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác:
Nguyễn Huy Thiệp sinh ngày 29 tháng 4 năm 1950, quê huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội Thuở nhỏ ông cùng gia đình lưu lạc khắp nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, từ Thái Nguyên qua Phú Thọ, Vĩnh Phúc Năm 1960, gia đình chuyển về quê, định cư ở xóm Cò, làng Khương Hạ, Hà Nội Năm 1970, ông tốt nghiệp khoa sử Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và lên dạy học tại Tây Bắc đến năm 1980 Năm 1980, ông chuyển về làm việc tại Bộ Giáo dục và Đào tạo, sau đó, làm việc tại Công ty Kỹ thuật trắc địa bản đồ, Cục Bản đồ cho đến khi về hưu Ông xuất hiện khá muộn trên văn đàn Việt Nam với vài truyện
ngắn đăng trên Báo Văn nghệ năm 1986 Năm 1996, Tiểu Long Nữ được coi là
“tiểu thuyết đầu tay”, cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông được chính thức xuất bản bởi Nhà xuất bản Công An Nhân Dân
Tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp in dấu ấn khá đậm nét về nông thôn và những người lao động Sở trường của ông là truyện ngắn, mảng đề tài đa dạng gồm lịch sử và văn học, hơi hướng huyền thoại và cổ tích, xã hội Việt Nam đương đại, xã hội làng quê và những người lao động Ngoài ra, ông còn viết kịch, thơ (chưa xuất bản tập thơ nào, nhưng xuất hiện khá nhiều trong các truyện ngắn của ông) và tiểu luận phê bình đăng trên nhiều báo, tạp chí trong nước
I.2 Phong cách và quan điểm sáng tác:
Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp lạ về mọi phương diện văn chương, như nhà
phê bình Phạm Xuân Nguyên có lần nhận xét: “Thiệp hai lần lạ: nội dung lạ,
nghệ thuật lạ Tôi không bất ngờ khi hay tin Nguyễn Huy Thiệp nhận được một
Trang 2giải thưởng nghệ thuật cao quý của nước Pháp, bởi đương nhiên phải thế Nhưng tôi lại dành trọn ngạc nhiên khi đọc bài viết mới của ông trên tuần báo Văn nghệ trẻ số 28 Tôi chú ý đến trí tưởng tượng của nhà văn” Truyện ngắn
Nguyễn Huy Thiệp rất giàu trí tưởng tượng Phẩm chất tưởng tượng, chính là phẩm chất cốt lõi nhất trong động-thái-viết của Nguyễn Huy Thiệp, được thiết
kế trên một nền tảng ý thức triết luận rất rõ ràng Nguyễn Huy Thiệp đã biết cách nén thật chặt dung lượng một tiểu thuyết trong một truyện ngắn, và những vấn đề thường nhật bỗng chốc lóe sáng ý nghĩa trong tác phẩm như trong
truyện Tướng về hưu, Không có vua của ông Cách xây dựng nhân vật truyện
ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đã được lạ hóa uyển chuyển Lần đầu sáng chói
trên báo Văn nghệ năm 1987, Nguyễn Huy Thiệp tự biết mình là nhà văn “gặp
thời” Song, ông lại biết chắc: “Nếu thời đến, mà nội lực không có cái gì cả, hoặc không có một sự chuẩn bị gì thì nó cũng trôi qua một cách vô ích.” Quả
thật, bằng phong cách và quan điểm sáng tác của mình Nguyễn Huy Thiệp đã
sớm khẳng định được tài năng trên văn đàn từ lúc trở thành hiện tượng cho đến nay
II CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ HUYỀN THOẠI:
II.1 Khái niệm huyền thoại:
Trong khoa học về huyền thoại, huyền thoại thường được định nghĩa là
những truyện kể thiêng liêng, giải thích thế giới và con người đã hình thành và
có được dạng tồn tại hiện nay như thế nào Huyền thoại là những truyện về các
vị thần, các nhân vật được sùng bái hoặc có quan hệ nguồn gốc với các vị thần, với các thế hệ xuất hiện trong thời gian ban đầu (thời gian khởi nguyên), tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào việc tạo lập thế giới cũng như việc tạo lập nên những nhân tố của nó – thiên nhiên và văn hoá Huyền thoại còn được
dùng để chỉ hệ thống những quan niệm hoang đường về thế giới
Khoa học về huyền thoại đã xác nhận sự sáng tạo huyền thoại là hiện tượng quan trọng trong lịch sử văn hoá nhân loại Trong các cộng đồng xã hội nguyên thuỷ, hệ huyền thoại là công cụ, là phương thức cơ bản của việc hiểu biết thế giới Hệ huyền thoại là sự cấu thành của những tư tưởng cổ xưa nhất của các
Trang 3cộng đồng người Trong huyền thoại, có sự pha trộn, đan kết những yếu tố phôi thai của tôn giáo, triết học, khoa học và nghệ thuật Về sau, khi từ hệ huyền thoại có tính nguyên hợp đó, các hệ tư tưởng khác nhau đã tách biệt và phát triển riêng rẽ, thì huyền thoại vẫn còn giữ được vai trò quan trọng của nó trong lịch sử văn hoá, không chỉ với ý nghĩa là một di sản của thế giới quan nguyên thuỷ và của hình thức kể chuyện cổ xưa, mà một số đặc trưng của sự nhận thức huyền thoại có thể vẫn được bảo tồn lâu dài trong nhận thức của nhân dân và các hình thái ý thức xã hội khác như triết học, khoa học, đặc biệt là tôn giáo và văn học nghệ thuật Khái niệm “thi pháp huyền thoại” được dùng ở đây bên cạnh nghĩa chung với khái niệm thi pháp trong văn học nghệ thuật đích thực, còn bao hàm nghĩa thi pháp của huyền thoại dưới cái nhìn huyền thoại như là tiền sử của văn học
II.2 Bản chất huyền thoại:
Tài liệu huyền thoại thế giới phân chia huyền thoại thành hai nhóm lớn: nhóm
các hệ huyền thoại của các nền văn minh cổ đại như Hi Lạp, La Mã cổ đại, Ai Cập, Ba Tư, Ấn Độ… và nhóm huyền thoại của các xã hội cộng đồng nguyên thuỷ, cổ sơ Theo sự tổng kết của E.M.Meletinsky thì có thể tóm tắt như sau:
1 Trong các xã hội nguyên thuỷ, huyền thoại có quan hệ chặt chẽ với ma thuật, với nghi lễ và thực hiện các chức năng duy trì các trật tự tự nhiên và xã hội và chức năng kiểm tra, giám sát xã hội.
2 Tư duy huyền thoại có những đặc tính riêng về mặt lôgic và tâm lý.
3 Sự sáng tạo huyền thoại là hình thức tư duy cổ xưa nhất của con người,
là một thứ ngôn ngữ tượng trưng mà con người đã dùng để mô hình hoá, phân loại và giải thích tự nhiên, xã hội và bản thân mình.
4 Những đặc tính của tư duy huyền thoại có sự giống nhau nhất định với những sản phẩm của trí tưởng tượng của con người không những chỉ trong những thời kỳ cổ xưa nhất mà cả trong những thời kỳ lịch sử khác nữa Do đó,
Trang 4với tư cách là phương thức tư duy thống trị toàn xã hội thì huyền thoại vốn là một hiện tượng đặc trưng cho các nền văn hoá cổ sơ, song với tư cách là một
“mảnh” hoặc một “trình độ” nhất định nào đó thì huyền thoại vẫn còn tồn tại trong các nền văn hoá khác nhau, đặc biệt là trong văn học nghệ thuật là các hình thái phần nào có những đặc tính chung với huyền thoại (như tính ẩn dụ chẳng hạn) .
Nói chung, có thể dễ dàng thấy trong suốt tiến trình lịch sử văn học thế giới, sáng tác văn học đã kế thừa và sử dụng thường xuyên các truyền thống huyền thoại vào những mục đích nghệ thuật đa dạng của mình
III THI PHÁP HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM:
1 Sự thâm nhập của huyền thoại vào văn học viết là một hiện tượng lạ Sự
thâm nhập của huyền thoại vào truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay lại càng
lạ hơn Từ sau 1975, nhất là từ sau đổi mới, chúng ta chứng kiến sự tái xuất đầy
ấn tượng của huyền thoại trong đời sống văn học nghệ thuật: âm nhạc, điện ảnh, văn học… Đặc biệt, huyền thoại trở thành một tố chất thể loại vừa mới mẻ vừa mạnh mẽ trong truyện ngắn giai đoạn này
Đi sâu vào đời sống thể loại, chúng ta sẽ thấy: huyền thoại không phải chỉ trở lại ở một vài hiện tượng riêng lẻ, ngược lại, những sáng tác huyền thoại đã hình thành một dòng truyện ngắn: truyện ngắn - huyền thoại Huyền thoại thực sự đã tạo nên một hình thể truyện ngắn mới ở Việt Nam Dựa vào những hình thể mới của truyện ngắn - huyền thoại Việt Nam, người ta cho rằng, đó là kết quả
sự ảnh hưởng của truyện ngắn huyền ảo (Magical short stories), một trong ba
xu hướng truyện ngắn phát triển mạnh của truyện ngắn hậu hiện đại thế giới Thực ra, truyện ngắn huyền thoại Việt Nam được hình thành từ một quá trình tương tác vừa đa dạng vừa nhiều chiều Đó là sự trở về với những huyền thoại, những mẫu cổ trong vốn liếng folklore dồi dào của dân tộc; đó là sự thẩm thấu truyền thống truyền kì trong văn học Việt Nam qua một chu kì phát triển dích dắc và mang tính tiệm tiến; và đó còn là sự kế thừa, tiếp thu thành tựu của văn học huyền thoại thế giới Sự tương tác với yếu tố nội sinh và ngoại sinh đã tạo nên gương mặt vừa phong phú vừa độc đáo của truyện ngắn huyền thoại Việt
Trang 5Nam sau đổi mới Trong đó, cần khẳng định rằng: yếu tố nội sinh là nguồn mạch chủ đạo Như một điều kì diệu - như một huyền thoại, trong cuộc sống đầy tường minh của những năm cuối thế kỉ XX, truyện ngắn Việt Nam lại đầy yếu tố lung linh, hư ảo với những cổ mẫu, những huyền thoại đã nằm sâu dưới bao lớp trầm tích văn hóa trong nguồn mạch folklore dân tộc Vì thế, như đã khẳng định ở trên, trong nẻo tương tác này, yếu tố huyền thoại không phải là cái gì đó xa lạ mà quý thay khi nó đến với hiện đại từ truyền thống, đến với hiện đại từ nội lực văn học dân tộc Huyền thoại trong truyện ngắn đương đại Việt Nam như kết quả của những hồi ức văn học, khi hồi ức là đặc tính rất mạnh, là gen trội rất đặc trưng của các cư dân nông nghiệp - các dân tộc gieo mầm
2 Rất nhiều cây bút truyện ngắn đương đại đến với chiều tương tác này: Hòa
Vang, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Trung Khâu, Lưu Sơn Minh, Phạm Hải Anh, Lê minh Hà, Y Ban, Trần Chiến, Đoàn Lê, Nguyễn Hiệp, Trần Hạ Tháp, Nguyễn Văn Phú, Hà Khánh Linh,… Với tính chất là những biểu tượng có ý nghĩa sâu thẳm, vĩnh cửu; huyền thoại dân tộc đã trở về
để chiếu sáng cho bao nhiêu vấn đề của cuộc sống thực tại Đến với cuộc sống đương đại bằng những biểu tượng siêu mẫu đã ngưng tụ thành những trầm tích của bao năm tháng, bằng nẻo đường này, các cây bút truyện ngắn đương đại đã thực sự khôn ngoan khi đứng trên đôi vai của người mẹ khổng lồ Với sự hiện hữu của những huyền thoại dân gian, truyện ngắn đương đại đã tạo nên những song đề truyền thống - hiện đại Huyền thoại nguyên thủy không còn "nguyên phiến" mà đã được khúc xạ nhiều khi đặt dưới góc nhìn của triết mĩ đương thời
Do vậy, những truyện ngắn huyền thoại theo dạng này thực chất là giả huyền thoại, giả cổ tích; có người gọi là truyện cổ viết lại Nói như E.M.Meletinsky:
đó là phản huyền thoại, là huyền thoại lộn trái
3 Là một cây bút truyện ngắn tiêu biểu, một hiện tượng văn học độc đáo của
cao trào đổi mới văn học Việt Nam từ sau 1986, Nguyễn Huy Thiệp góp mặt ở phương diện tương tác này với tư cách là tác giả của những truyện ngắn huyền thoại vừa đa dạng, nhiều dư vị vừa đạt được độ kết tinh cao Sương mù huyền thoại như bao trùm nhiều truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp Hầu hết các
Trang 6truyện ngắn của ông đều có sự hiện diện của huyền thoại, cổ tích, ca dao, tục
ngữ, thi ca, lịch sử… Ở Nguyễn Huy Thiệp có mô hình cổ tích qua Trương
Chi, có những huyền thoại bản mường qua mười truyện ngắn trong chùm
truyện Những ngọn gió Hua Tát, có huyền thoại về Mẹ Cả qua Con gái thủy
thần, có truyền thuyết huyễn hoặc về con trâu đen trong Chảy đi sông ơi,…
Bên cạnh đó, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp còn gợi lên những biểu tượng sâu
thẳm trong tín ngưỡng dân gian, đó là những biểu tượng mang "mẫu tính", đó là
vẻ đẹp "thiên tính nữ" được tái đi tái lại qua nhiều truyện ngắn, nhiều nhân vật.
Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp luôn tồn tại song song hai trạng thái: vừa kế thừa, bảo lưu những yếu tố thuộc về tâm thức dân gian lại vừa đối thoại và phủ định nó
Nếu nói về cảm hứng "giải thiêng" trong truyện ngắn sau đổi mới thì cảm hứng ấy đạt đến cao trào ở Nguyễn Huy Thiệp Đúng là bằng những truyện của mình, Nguyễn Huy Thiệp đã dùng huyền thoại để giải huyền thoại, dùng cổ
tích để giải cổ tích "Nguyễn Huy Thiệp đã sáng tạo nên những folklore hiện
đại, đã làm một cuộc cách mạng trong tư duy nghệ thuật so với truyền thống".
B NỘI DUNG:
I Tóm tắt tác phẩm:
Truyện kể về nhân vật tôi đi tìm huyền thoại con trâu đen nơi dòng sông bến Cốc Trong quá trình đi tìm kiếm ấy nhân vật tôi đã tiếp xúc với nhiều kiểu
người khác nhau (như trùm Thịnh, gã Tảo, ông chủ thuyền và những người đánh cá khác) và gặp không ít nguy hiểm Trong một lần đi tìm huyền thoại về
trâu đen tôi bị rơi xuống sông và nghĩ mình sẽ chết vì nhớ những người đánh
cá có lệ không cứu những ai chết đuối nhưng chị Thắm đã xuất hiện và cứu tôi Tôi nhận ra huyền thoại về trâu đen là không có thật nhưng người tốt như chị
Thắm là có thật
II Phân tích tác phẩm:
II.1 Nội dung:
Trang 7Trong giai đoạn đổi mới đất nước, đổi mới nền văn học, Nguyễn Huy Thiệp xuất hiện như một hiện tượng độc đáo với phong cách văn chương mới lạ Lạ
về nội dung và cả nghệ thuật Nguyễn Huy Thiệp sáng tác nhiều thể loại nhưng thành công nhất có lẽ là truyện ngắn Trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp yếu tố huyền thoại xuất hiện với tần số dày đặc giúp nhà văn thể hiện được tư
tưởng nghệ thuật của mình Chảy đi sông ơi là một truyện ngắn hay được xây
dựng xoay quanh một câu chuyện truyền thuyết từ thời xa xưa để nói về cuộc sống hôm nay
Chảy đi sông ơi của Nguyễn Huy Thiệp là một truyện ngắn vừa mang chất trữ
tình, chất thơ vừa mang tính triết lí nhân sinh sâu sắc Tính chất ấy bắt nguồn
từ cảm hứng về dòng sông nơi bến Cốc, một hình ảnh vừa cụ thể vừa trừu tượng, cũng là nơi gợi cảm hứng về quá khứ Để xây dựng nên câu chuyện xoay quanh dòng sông vừa thực vừa hư ấy tác giả đã đan kết ba kiểu nhân vật vào nhau Mỗi một kiểu nhân vật tác giả đưa một thủ pháp huyền thoại vào để tạo nên một dấu ấn riêng Chính vì vậy, yếu tố huyền thoại xuất hiện ít nhất ba lần tương ứng với ba kiểu nhân vật cùng dòng sông đã gắn kết thành một chủ thể trữ tình
Có thể xem Chảy đi sông ơi là một tác phẩm tự truyện được kể theo ngôi thứ nhất, nhân vật chính cũng là tác giả xưng tôi Bên cạnh đó, truyện còn có các
nhân vật khác như ông chủ thuyền, lão chột mắt, gã Tảo, trùm Thịnh, chị
Thắm, bà cụ lái đò và những người đánh cá, đặc biệt là hình tượng con trâu
đen, nhân vật huyền thoại xuyên suốt tác phẩm
Đối với thôn quê Việt Nam con trâu là hình ảnh đẹp và gần gũi, gắn bó với người nông dân Nguyễn Huy Thiệp đã rất khéo léo khi lựa chọn hình ảnh con trâu với một truyền thuyết rất đẹp để từ đó dẫn dắt người đọc đi vào những câu chuyện vừa huyền bí, vừa trần tục của cuộc đời
Mở đầu truyện ngắn là hình ảnh dòng sông chảy qua bến Cốc Dòng sông đẹp một cách mơ màng và buồn cô liêu, nó mải miết trôi đi trong im lặng như chẳng hề biết đến xung quanh đang diễn ra những gì Chính dòng sông này là
nơi xuất phát truyền thuyết về con trâu đen: “Con trâu đen thường xuất hiện
lúc nửa đêm, nó ở đáy lòng sông lao lên mặt nước, toàn thân bóng nhẫy, đôi
Trang 8sừng vút cao, mõm thở phì phì, con trâu phi trên mặt nước như phi trên cạn Nước dãi của nó tựa trứng cá, nếu ai may mắn hớp được sẽ có sức lực phi thường, bơi lặn dưới nước giỏi như tôm cá”
Con trâu đen này khiến ta liên tưởng đến một truyền thuyết có từ xa xưa trong
dân gian Truyện kể rằng “Yết Kiêu, được ca tụng bởi tài bơi lặn giỏi nhất
nước Nam, nhà ông ở làng Hạ Bì bên bờ biển làm nghề đánh cá Một hôm, ông đi dọc bờ biển về làng bỗng thấy hai con trâu ghì sừng chọi nhau dưới bóng trăng khuya Ông cầm đòn gánh xông vào phang mạnh mấy cái, cặp trâu chạy xuống biển rồi biến mất Thấy có cái lông trâu còn dính vào đòn gánh, Yết Kiêu bỏ vào miệng nuốt Từ đó ông có sức khoẻ hơn người, đặc biệt có tài bơi lặn sau này, ông theo làm gia tướng của tướng Trần Hưng Đạo và lập nhiều công lớn Ông thường lặn xuống dưới thuyền địch , đục thủng thuyền cho chìm, làm cho quân địch vô cùng khiếp sợ
Con trâu trong truyện kể dân gian và con trâu trong truyền thuyết của Nguyễn Huy Thiệp có điểm khác biệt: con sống ở biển, con sống ở sông Con truyền sức mạnh qua sợi lông, con truyền sức mạnh qua nước dãi như những trứng cá Nhưng chúng đều là những con vật huyền bí có khả năng đem đến sức mạnh kì diệu cho người khác
Con trâu đen có thực hay không vẫn là một bí ẩn Nhưng trong tín ngưỡng của mình thì dân bến Cốc tin vào con trâu này là có thực Có người bảo đã từng gặp, có người lại bảo chưa bao giờ nhưng trong tâm tưởng ai cũng tin và mong
có lần được gặp con trâu ấy Nhân vật tôi là một người như thế Nghe và cảm thấy mê rồi tin, tôi mơ ước có lúc được gặp con trâu để biết đâu sẽ được hưởng điều kì diệu kia Thế là tôi quyết chí xuống bến đò, năn nỉ những người đánh cá
đêm để được họ cho đi cùng Thậm chí là làm không công trong những đêm rét
co ro
Con trâu đen được kể trong truyện gắn với tuổi thơ của tôi là một huyền thoại,
một truyền thuyết li kì, hấp dẫn Huyền thoại ấy đã đeo đẳng tôi suốt thời thơ
ấu gần như một nỗi ám ảnh “Tất cả những điều như thế đối với tuổi thơ của tôi
có sức lôi cuốn lạ kỳ Thâm tâm, tôi vẫn ước mong nhìn thấy con trâu, biết đâu
Trang 9tôi sẽ chẳng được hưởng điều kỳ diệu? Hễ cứ chập tối là tôi bỏ nhà ra đi, mặc
kệ sách vở và những lời khuyên của mẹ.”
Cốt truyện truyền thuyết về con trâu đen gắn liền với các nhân vật trong tác
phẩm Mỗi nhân vật có cách nhìn nhận, đánh giá của riêng mình, tin hoặc không tin Những người đánh cá ban đêm quả quyết đã nhìn thấy nó Chính sự quả quyết đó đã khiến cho niềm tin vẫn tồn tại Nhân vật tôi, cũng là người kể chuyện, khi còn là một đứa trẻ đã hoàn toàn tin rằng đây là câu chuyện có thật Ngày ấy hễ cứ chập tối là cậu bé bỏ nhà ra đi, mặc kệ sách vở và lời khuyên của mẹ Cậu bé tuyệt đối tin và khát khao tìm kiếm một cái gì đẹp đẽ, phi thường Thế nhưng trên con đường mạo hiểm để đi tìm con trâu đen trên khúc sông này, cậu bé dường như chỉ được chứng kiến những điều phũ phàng của cuộc sống thực tế Để được những người đánh cá đêm cho lên thuyền cậu bé phải năn nỉ hết lời, phải giúp không công cho họ Có khi bị hăm dọa quăng xuống sông cho Hà Bá bắt, khi thì bị hù dọa bằng câu chuyện khủng khiếp về cái đầu lâu người chết trên sông, thậm chí bị đuổi xuống thuyền khi đã ra giữa sông, nhưng sức hấp dẫn của con trâu đen là một động lực giúp cho cậu bé tiếp tục hành trình tìm kiếm của mình Có điều rất lạ là khi gặp phải tình huống nguy hiểm cậu bé không hề nghĩ đến con trâu đen sẽ xuất hiện và ban cho mình sức mạnh mà chỉ cố bằng sức của mình để vượt qua Lần thứ nhất, khi bị Tảo
đuổi xuống thuyền nước chảy rất xiết, nước chảy bao giờ cũng xiết, cậu bé nghĩ có điều phải cố mà bơi cho đến được bờ Lần thứ hai khi ở trên thuyền
của trùm Thịnh, cảnh đánh cá diễn ra hết sức hỗn loạn, cậu bé bị rơi xuống nước, lúc ấy cậu gào lên kêu cứu và một nỗi hoảng sợ điên cuồng bao trùm bởi
vì những người đánh cá có lệ không cứu những ai chết đuối
Chúng ta có thể thấy rằng quá trình đi tìm về với huyền thoại của cậu bé cũng chính là hành trình giúp cậu va chạm với đời sống thực tế vô cùng khắc nghiệt
để nhận ra huyền thoại là không có thực.Và huyền thoại ấy còn gợi ra trong
tâm tưởng của tôi một nỗi ám ảnh khác, nỗi ám ảnh về dòng sông và những con
người nơi bến Cốc
Cùng với nhân vật tôi, những người như ông chủ thuyền, người cho tôi đi nhờ
qua bến Cốc, gã Tảo, trùm Thịnh và những người đánh cá khác… cũng được
Trang 10tác giả tập trung xây dựng nhằm làm nổi bật cái tứ của câu chuyện Họ đại diện
cho tầng lớp những người lao động nghèo, chuyên lo làm ăn, sinh kế, công việc chính là đánh bắt cá, họ chỉ quan tâm đến việc lưới sao cho được nhiều cá, họ
gần như ngu muội, lỗ mãng và ác Huyền thoại về con trâu đen dường như không đến được với họ Trùm Thịnh đã trả lời tôi khi tôi hỏi về chuyện con
trâu đen: “Chuyện con trâu đen chỉ là chuyện đồn nhảm nhí Mày hãy tin tao,
ở bến Cốc này thì chuyện giết người ăn cướp có thực, ngoại tình có thực, cờ bạc có thực, còn chuyện trâu đen là giả” Câu trả lời của trùm Thịnh cho thấy
sự mất niềm tin vào những gì tốt đẹp, kì diệu của cuộc sống, trong khi niềm tin
ấy được nuôi dưỡng từ trong truyền thống của dân gian từ bao đời nay Cuộc đời lão đầy những hiện thực phũ phàng và lão đối với cuộc đời cũng phũ phàng lại y như vậy Trùm Thịnh có thể sống mà không cần niềm tin, một niềm tin dù
mơ hồ nhưng đủ sức kéo con người trở về với lương thiện
Có thể nói huyền thoại là sản phẩm của cộng đồng nhưng đã bị những người
như trùm Thịnh phủ định Rõ ràng, trong trải nghiệm của trùm Thịnh thì bến Cốc này chỉ có giết người, trộm cướp, ngoại tình và cờ bạc "Chính lão giết
thằng quan ba Tây để chiếm mụ vợ Những vụ trộm lớn nhỏ trên phố chắc có dính líu đến lão vì cứ thỉnh thoảng Uỷ ban lại gọi lão giam ít ngày Lão mở quán mì vằn thắn nhưng người ta đồn lão dùng thịt chuột đánh bả thạch tín Bát mì vằn thắn mang cho chó ăn chó chết Người ăn thịt chó cũng lại chết luôn Quán mở nửa tháng thì lão dẹp tiệm, lão chất rơm vào trong quán rồi đốt đùng đùng Có người kể rằng khi lửa bốc cao thì ở trong quán có con chuột to bằng bắp chân người phóng thẳng ra ngoài cứ cười hềnh hệch…” Lão đồng
thời triết lí “Trong các thứ nghề thì nghề ăn trộm là nhàn nhã nhất…”Và để chứng minh cho chân lí của mình lão liền kể cho tôi nghe về chiến công ăn trộm nguyên nồi thịt chó của nhà chánh tổng Thi khiến tôi nghe lão cười mà
lòng cộm lên một nỗi bức bối và chua xót lạ
Khi bắt gặp luồng cá, thuyền chòng chành lật nghiêng hất tôi xuống nước,
trùm Thịnh chỉ lo giành giật luồng cá ấy mà không đoái hoài đến sự sống chết
của tôi vì với trùm Thịnh chỉ có hiện thực cuộc sống là có thực và người ta phải
đấu tranh từng ngày để sinh tồn