TIỂU LUẬN văn học vấn đề KHÔNG GIAN và THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG văn học

I. Quan niệm không gian – thời gian của nhà văn (Mối quan hệ giữa không gian, thời gian hiện thực với ý niệm của tác giả) Thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản ánh trong tác phẩm, tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Mối quan hệ giữa thời gian – không gian hiện thực với ý niệm của tác giả về thời gian – không gian và khía cạnh thời gian – không gian của tác phẩm là những nội dung chính của vấn đề thời gian – không gian trong văn học. Ý thức của nhà văn vừa phản ánh quan hệ thời gian – không gian hiện thực vừa nhận thức, đánh giá, phán xét về những quan hệ ấy. Bởi vậy, vấn đề thời gian và không gian trong văn học không phải chỉ là vấn đề thuần túy nghệ thuật mà còn là vấn đề thế giới quan, vấn đề tư tưởng. Quan niệm thời gian – không gian của nhà văn thường được bộc lộ qua những cảm nghĩ phát biểu trực tiếp trong tác phẩm hoặc các hình tượng nghệ thuật. Quan niệm này còn được bộc lộ một cách gián tiếp qua hình thức bên trong của tác phẩm, đó là tổ chức thời gian – không gian hay vấn đề thời gian – không gian nghệ thuật của tác phẩm.

VẤN ĐỀ KHÔNG GIAN – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG VĂN HỌC

I Quan niệm không gian – thời gian của nhà văn (Mối quan hệ giữa không gian, thời gian hiện thực với ý niệm của tác giả)

Thời gian và không gian là những mặt của hiện thực khách quan được phản ánh trong tác phẩm, tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm Mối quan hệ giữa thời gian – không gian hiện thực với ý niệm của tác giả về thời gian – không gian và khía cạnh thời gian – không gian của tác phẩm là những nội dung chính của vấn đề thời gian – không gian trong văn học Ý thức của nhà văn vừa phản ánh quan hệ thời gian – không gian hiện thực vừa nhận thức, đánh giá, phán xét về những quan hệ ấy Bởi vậy, vấn đề thời gian và không gian trong văn học không phải chỉ là vấn đề thuần túy nghệ thuật mà còn là vấn đề thế giới quan, vấn đề tư tưởng Quan niệm thời gian – không gian của nhà văn thường được bộc lộ qua những cảm nghĩ phát biểu trực tiếp trong tác phẩm hoặc các hình tượng nghệ thuật Quan niệm này còn được bộc lộ một cách gián tiếp qua hình thức bên trong của tác phẩm, đó là tổ chức thời gian – không gian hay vấn

đề thời gian – không gian nghệ thuật của tác phẩm

II Tổ chức thời gian – không gian nghệ thuật của tác phẩm

1 Thời gian nghệ thuật

1.1 Khái niệm

Là phạm trù đặc trưng của văn học, “Thời gian là đối tượng, là chủ thể, là công cụ miêu tả - là sự ý thức và cảm giác về sự vận động và đổi thay của thế giới trong các hình thức đa dạng của thời gian xuyên suốt toàn bộ văn

học”(D.Xlikhasốp Thi pháp văn học Nga cổ) Thời gian trong văn học không

đơn giản chỉ là cái dung chứa các quá trình của đời sống mà còn là một trong những phương tiện hữu hiệu nhất để tổ chức nội dung của nghệ thuật

Con người và sự vật hiện hữu trong một không gian và thời gian nhất định Ý niệm của con người về thơi gian là ý niệm vừa dễ, vừa khó Con người

thướng ám ảnh và lo âu về thơi gian hiện hữu của mình Nhà văn Rumani Alexandra Cloranescu đã có nhận xét chí lí: “Trong tất cả những nét quen thuộc trong đời sống hàng ngày của chúng ta, thời gian là cái mà chúng ta hiểu biết ít nhất Chúng ta không bao giờ hiểu đầy đủ những bí mật của nó, càng không thể cách ly và thuần phục nó…Thời gian không chỉ hằn dấu lên cuộc đời và suy nghĩ của chúng ta Nó còn đè nặng như một ám ảnh trên trí tưởng tượng và sự nhạy cảm của chúng ta” Thời gian đóng vai trò trong cảm thức của người nghệ

sĩ, trong cấu trúc của tác phẩm Thời gian nghệ thuật là thời gian mà người nghệ

sĩ cảm nhận, lĩnh hội và thể hiện một cách nghệ thuật qua các phương thức biểu hiện thời gian trong tá phẩm

Nghệ thuật ngôn từ trước hết là nghệ thuật thời gian Khả năng cảm nhận

và thể hiện thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học vô cùng phong phú, và

có ưu thế vượt trội so với các loại hình nghệ thuật khác Thơi gian nghệ thuật được lĩnh hội và xây dựng trên cơ sở thời gian thực tại Thời gian thwucj tại vận hành theo tuyến tính: quá khứ - hiện tại – tương lai Thời gian không nên hiểu chỉ là phương thức để kiến tạo tác phẩm Nó phải được hiểu rộng hơn Nó còn là đối tượng, là thái độ của con người đối với thời gian Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm mang tính cá nhân của chủ thế sáng tạo Chính ở đây ta khám phá chiều sâu tư tưởng – thẩm mĩ của thời gian nghệ thuật mà nghệ sĩ xây dựng trong tác phẩm Như nhà triết học Pháp Paul Ricoeur nhận thấy: “Con người không chỉ sống trong thời gian, mà theo một nghĩa nào đó, còn ảnh hưởng đến thời gian”

Thời gian nghệ thuật bao giờ cũng là thời gian được quan niệm, thời gian được cảm nhận, lí giải theo một ý tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ Có thể nhận thấy thái độ của con người đối với thời gian như sau:

Thời quá khứ:

 Lý tưởng hóa, biết ơn

 Phủ định (thái độ phê phán, nguyền rủa)

Thời hiện tại:

 Khẳng định là chủ yếu

 Phủ định (thứ yếu)

Thời tương lai:

 Ước mơ, hi vọng xen lẫn nỗi âu lo

Điều quan trọng là thông qua thời gian nghệ thuật ta phải xác định được thái dộ của nhà văn

Con người sống, hiện diện trong thời lịch, nhưng suy ngẫm trong thời triết Thời triết chính là ý tưởng, quan niệm, thái độ của con người đối với thời gian Khám phá thời gian nghệ thuật trong tác phẩm chính là khám phá chất triết học, chất trí tuệ mà nghệ sĩ xây dựng trong tác phẩm

1.2 Các cấp độ của thời gian nghệ thuật

a Thời gian vật lý

Thời gian vật lý được lựa chọn từ tác giả trên cơ sở thời gian thời lịch Nó

có tính chất ổn định trong tác phẩm Đó là dạng thời gian đơn giản, trực tiếp gắn liền với việc miêu tả các hành động, các sự kiện và biến cố trong tác phẩm

Ví dụ: Trong ca dao, dân ca, ta thấy thời gian “buổi chiều” xuất hiện rất phổ biến:

Chiều chiều ra đứng ngõ sau Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều

Chiều chiều xách giỏ hái rau Ngó lên mả mẹ ruột đau như dần

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều Nhớ cha nhớ mẹ chín chiều ruột đau

Chiều chiều bìm bịp giao canh Trống chùa đã đánh sao anh chưa về

Có thể thấy thời gian “chiều chiều” là thời điểm diễn xướng chủ yếu của

ca dao, dân ca trữ tình Sở dĩ thời gian vật lý này được chọn là bởi đây là khoảng thời gian con người có thể bộc lộ rõ nhất thế giới nội tâm của chính mình Đó có thể là nỗi buồn khắc khoải của người con gái lấy chồng xa nhớ tới cha mẹ nơi quê nhà, là nỗi đau thắt lòng của những người con không còn mẹ, còn cha hay là nỗi nhớ mong khôn nguôi của người vợ trẻ đối với người chồng đi xa…

b Thời gian lịch sử:

Thời gian lịch sử trong tác phẩm gắn liền với cá sự kiện, các biến cố lịch

sử, gắn liền với tiến trình lịch sử trong đời sống của nhân vật, trong đời sống xã hội Thời gian lịch sử được thể hiện trong tác phẩm phản ánh thời gian lịch sử khách quan nhưng hoàn toàn không trùng hợp với thời gian lịch sử khách quan Thời gian lịch sử diễn ra theo tuyến tính, trình tự liên tục Thời gian lịch sử được thể hiện trong tác phẩm không yêu cầu sự chính xác theo trình tự tuyến tính, nó

có thể bị gián đoạn, đảo nghịch Thời gian lịch sử trong tác phẩm mang tính lưỡng giá trị:

1 Thời gian của các sự kiện xảy ra

2 Thời gian thuật lại các sự kiện đó

Có thể nhận thấy, trong các giai đoạn phát triển của văn học thì giai đoạn văn học hiện đại thời gian lịch sử được thể hiện rõ nét sâu sắc và có ý nghĩa xã hội – lịch sử đối với việc lí giải các hiện tượng, các sự kiện, các biến cố, các mâu thuẫn trong tác phẩm, đem lại giá trị chân thật lịch sử Ví dụ: Chiến tranh

và hòa bình (Lep Tônxtôi), Tấn trò đời (Balzac)

c Thời gian tâm lý:

Thời gian tâm lý là thời gian của tâm trạng, của nỗi niềm của nhân vật hoặc tác giả được biểu hiện một cách nghệ thuật trong tác phẩm Thời gian tâm

lý phá vỡ tính trình tự, tính khách quan của thời gian tự nhiên (thời gian vật lý) Thời gian tâm lý mang màu sắc cá nhân, thông qua nỗi niềm, tâm trạng của nhân vật, của tác giả Nó tự do và mở rộng Qua thời gian tâm lí, người nghệ sĩ có thể khám phá những chiều kích khác nhau trong thế giới nội tâm của nhân vật và

bộc lộ tâm trạng của mình Nghệ sĩ thể hiện thời gian tâm lý nhằm đạt đến tính toàn vẹn của sự thể hiện nghệ thuật, của sự khái quát nghệ thuật

Ví dụ: Thời gian mà Đặng Trần Côn sử dụng trong Chinh phụ ngâm là thời gian tâm lý, được thể hiện thông quan nỗi niềm của người chinh phụ Sử dụng thời gian tâm lý, tác giả có thê diễn đạt được nhiều cung bậc tình cảm khác nhau của nhân vật như nhớ nhung, sầu muộn, tiếc nuối…

d Thời gian sự kiện

Thời gian sự kiện là dạng thời gian gắn bó với sự vận động, sự phát triển của các sự kiện trong tác phẩm Thời gian sự kiện thường là thời gian thực tại Nhịp điệu của thời gian sự kiện thường khác nhau do cảm nhận của người nghệ sĩ: có khi rề rà, chậm chạp, có khi nhanh, có khi giai đoạn tùy vào tính chất của từng sự kiện được miêu tả trong tác phẩm

Ví dụ:

e Thời gian trần thuật

Thời gian trần thuật là dạng thời gian thường gặp trong các tác phẩm thuộc loại hình tự sự Thời gian này thường đảo trình tự, không đều đặn, có khi

bị gián đoạn, hoặc gấp khúc, có khi các sự kiện, nhân vật được trần thuật trùng trong cùng một thời gian (còn gọi là chồng sự kiện) Ví dụ: thời gian trong Phục sinh là thời gian đồng hiện: sự kiện hai mẹ con Natasa tại nhà Rốt tốp và sự kiện mọi người đang tranh nhau chiếc cặp đựng di chúc của Bê du khốp, khi Bê du khốp đang trong cơn hấp hối Hai sự kiện này xảy ra cùng một lúc, được Pi – e

Bê du khốp chứng kiến và trần thuật lại

Thời gian trần thuật cho phép tác giả và nhân vật có khả năng trần thuật

sự kiện, hành động các nhân vật trong những thời điểm khác nhau

Ngoải ra trong tác phẩm văn học, ta còn có thể gặp những dạng thời gian khác như thời gian không xác định (những ngày đầu tiên ấy, nhiều năm sau…) hoặc thời gian ước định (thường gặp trong ca dao, truyện cổ: bao giờ, ngày xửa ngày xưa…) hoặc thời gian vũ trụ Đây là thời gian mang tính tuần hoàn, thể hiện sự nối tiếp nhịp nhàng, tuần hoàn của ngày – đêm, năm – tháng, sự trở đi

trở lại mang tính chu kì của các mùa: Sen tàn cúc lại nở hoa, Sầu dài ngày ngắn đông đà sang xuân

1.3 Phương thức tổ chức thời gian trong tác phẩm

Trong tác phẩm văn học ta thường gặp các phương thức tổ chức thời gian như: dồn nén thời gian (ba thu dọn lại một ngày dài ghê), kéo dãn thời gian (một ngày dài hơn thế kỉ, giấc ngủ 20 năm mà nhà văn Mỹ Washington đã sử dụng) hoặc phân cắt thời gian (giai đoạn, đoạn đời, thời kì, các mùa…) hoặc hòa trộn thời gian (đan xen, trộn các thời trong kí ức, trong hồi ức) hoặc tổ chức thời gian theo tuyến tính, theo trình tự, hoặc gấp khúc, đảo lộn thời gian Có khi lấy sự biến đổi, chuyển dịch các sự vật khách quan làm phương thức tổ chức trong tác phẩm (ví dụ như: Ngày đi trúc chửa mọc măng, ngày về trúc đã cao bằng ngọn tre)

Tùy theo cảm hứng sáng tạo, mỗi nghệ sĩ, mỗi loại hình văn học, mỗi trào lưu và khuynh hướng văn học, các phương thức tổ chức thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có khác nhau Mỗi tác phẩm có thể tồn tại một số phương thức hoăc liên két nhiều phương thức Điều này tùy thuộc vào năng lực sáng tạo của mỗi nghệ sĩ

Việc chỉ xảy ra các dạng thời gian nghệ thuật, các phương thức tổ chức thời gian trong tác phẩm văn học giúp cho người nghiên cứu tìm hiểu kĩ và sâu hơn thế giới nghệ thuật mà nghệ sĩ sáng tạo ra

2 Không gian nghệ thuật

2.1 Khái niệm

Không gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống Nó thể hiện quan niệm về trật tự thế giới và sự lựa chọn của con người

Không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian hiện thực Không gian hiện thực là môi trường, là hoàn cảnh mà con người hiện hữu, là bầu trời, là mặt đất…Không gian hiện thực là cơ sở làm nảy sinh sự nhận thức, cảm nhận về không gian của người nghệ sĩ Không gian nghệ thuật là không gian mà nghệ sĩ

cảm nhận, chiếm lĩnh, và thể hiện một cách nghệ thuật trong tác phẩm Không gian nghệ thuật hiện ra tỏng tác phẩm như là một thành tố nghệ thuật, một hình tượng không gian Hiệu lực của nó tùy thuộc vào cảm quan, vào năng lực sáng tạo của mỗi nghệ sĩ Không gian nghệ thuật tạo nên một cơ tầng tư tưởng thẩm

mĩ trong tác phẩm

Không gian nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với cảm xúc và mang ý nghĩa nhân sinh Không gian nghệ thuật không đơn thuần chỉ là không gian vật chất mà chủ yếu là tái hiện lại không gian tinh thần Nói cách khác nó là hình tượng nghệ thuật: hình tượng không gian Cấu trúc không gian tinh thần bao giờ cũng được xác định bởi chỗ đứng của tác giả với điểm nhìn, trong đó điều cần lưu ý là các chiều không gian chỉ là những dữ kiện

2.2 Các dạng không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học:

 Không gian cụ thể: không gian cụ thể là một dạng không gian

thường gặp trong tác phẩm Thiên nhiên, môi trường, hoàn cảnh xã hội…là những biểu hiện của không gian cụ thể Không gian cụ thể có vai trò trọng việc thể hiện hành động, tư tưởng tình cảm của nhân vật, của tác giả Ở tác phẩm trữ tình việc xây dựng không gian cụ thể có hạn chế hơn trong tác phẩm tự sự (điều này cũng giống như văn học kịch) Không gian cụ thể trong loại hình tự sự có tính chất kết cấu rõ hơn Các dạng không gian cụ thể thường gặp trong tác phẩm như: không gian địa lý, không gian thiên nhiên, không gian vũ trụ, không gian xã hội (làng, huyện…)

Ví dụ:

Một trong những không gian mà nhà thơ Tố Hữu rất quan tâm

là không gian địa lí Đó là núi đồi, sông, biển, cánh đồng, con đường… trong đó, con đường là một không gian quan trọng Không gian con đường trong thơ Tố Hữu mang ý nghĩa cơ bản: qua những con đường địa lý nhà văn muốn nói đến những con đường đến với sự thật, đến với cách mạng

Trong thơ ca cổ điển, không gian nghệ thuật là không gian vũ trụ bởi vì người xưa rất khao khát được lên cao để chan hòa với

vũ trụ, để chiếm lĩnh không gian

 Không gian ảo: đây là không gian do người nghệ sĩ tưởng tượng

ra, không phải là không gian thật, như âm phủ, niết bàn, cõi trời Không gian này được tạo dựng trong tác phẩm nhằm biểu đạt những ý tưởng mà không gian cụ thể không thể dung chứa, nhằm mở rộng phạm vi biểu đạt thái độ, tư tưởng, tình cảm, tinh thần của con người

Ví dụ: không gian âm phủ, thiên đình, niết bàn trong Tây Du Kí

 Không gian huyền thoại: không gian huyền thoại là một không

gian cụ thể, có thực, chứa đựng trong nó những giá trị tích cực, vĩnh hằng, mang tư tưởng của một dân tộc, một thời đại nhất định, ví dụ như kim tử tháp, Điện Biên Phủ, Vạn lý trường thành…

 Không gian nỗi niềm: Trong quan niệm về không gian xưa nay,

người ta thường nghĩ không gian có ba chiều: chiều cao, chiều rộng, chiều sâu Ngoài ba chiều đó ra, người phương Đông còn có một quan niệm không gian khác: không gian nỗi niềm, không gian cõi lòng Không gian này rất đa chiều, giàu sức biểu hiện, phụ thuộc vào sự vận động tư tưởng, tình cảm, thế giới tinh thần của nhân vật, của tác giả Ở một tác phẩm trữ tình tưởng như không có một không gian nào, nhưng ngẫm kĩ ta vẫn khám phá ra một không gian, đó là không gian nỗi niềm

Ví dụ:

Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu nghệ thuật còn đưa ra một số khái niệm

không gian như không gian nghệ thuật đặc thù, không gian rộng có tính chất bất định, không gian hẹp có tính chất cố định… Khi nghiên cứu kế cấu của

tuồng cổ nước ta, nhà nghiên cứu nghệ thuật Nam Ý Minh cho rằng: “Không gian hẹp có tính chất cố định thường gắn với lớp đặc tả tâm trạng, còn không gian rộng có tính chất bất định tương ứng với lớp mô tả sự kiện, tình tiết, có tác

dụng mở rộng sự phát triển của hành động, làm cho hành động phát triển liên tục, diễn đạt câu chuyện qua nhiều thời điểm khác nhau.”

Rõ ràng, việc xác định các dạng không gian trong tác phẩm là phức tạp

Dù sao việc chỉ ra một số dạng không gian nghệ thuạt đó cũng giúp cho người đọc có hướng tiếp cận, tìm hiểu một sự độc đáo trong việc xây dựng không gian nghệ thuật trong tác phẩm

2.3 Phương thức biểu hiện không gian trong tác phẩm

Phương thức biểu hiện không gian trong tác phẩm văn học phụ thuộc vào điểm nhìn, vào cảm quan của mỗi nghệ sĩ trong các giai đoạn phát triển của văn học dân tộc, phụ thuộc vào cấu trúc của văn bản ngôn từ nghệ thuật, vào đặc điểm của từng loại và thể văn học

Ví dụ: việc sử dụng cấu trúc ngôn từ: từ…đến đây … đó, trên … dưới, xa

… gần, trong … ngoài, cao … thấp v.v …cũng đã tạo ra một không gian trong tác phẩm Đặc biệt trong tác phẩm tự sự lớn, hành động của nhân vật thường diễn ra ở một phạm vi rộng lớn, từ một địa điểm địa lý này sang một địa điểm địa lý khác, Cái không gian địa lý ấy là tồn tại thực và có ý nghĩa xác định tính lịch sử cụ thể, của hành động nhân vật, của câu chuyện

2.4 Hình tượng không gian

Không phải mọi không gian được xây dựng trong tác phẩm đều trở thành hình tượng không gian Một không gian nghệ thuật trong tác phẩm muốn được gọi là hình tượng không gian thì không gian đó phải là một ký mã thẩm mĩ chứa đựng một tư tưởng nghệ thuật, biểu đạt một nội dung xã hội, lịch sử, nội dung tư tưởng – tình cảm nhất định Không phải con đường, con sông, biển bờ nào cũng

có thể trở thành hình tượng không gian trong sáng tạo của các nghệ sĩ Chỉ khi con đường, con sông, biển bờ được nghệ sĩ nhận thức và thể hiện một cách nghệ thuật, tạo nên một ký mã thẩm mĩ thì con đường, con sông, biển bờ mới trở thành một hình tượng không gian, ví như: hình tượng con đường trong thơ Tố Hữu, hình tượng con sông trong thơ Tế Hanh, hình tượng biển bờ trong thơ Xuân Diệu…

Ví dụ: Hình ảnh con sông quê yên ả, bình dị được trở đi trở lại trong mỗi vần thơ của Tế Hanh Đó là con sông hiền hậu ngày đêm vỗ về, bao bọc, nâng

đỡ từng thớ đất quê nhà:

Quê hương tôi có con sông xanh biếc Nước gương trong soi tóc những hàng tre

là con sông nâng niu, chở đầy những kỉ niệm tuổi thơ chẳng thể nào quên:

Khi bờ tre ríu rít tiếng chim kêu Khi mặt nước chập chờn con cá nhảy Bạn bè tôi chụm năm chụm bảy Bầy chim non bơi lội trên sông Con sông đã trở thành quê hương, thành người bạn chí thiết, là tri âm tri

kỉ trong lòng kẻ ở, người đi Người và sông, sông và người thấm đẫm vào nhau, hòa tan vào trong nhau không thể tách rời:

Tôi dang tay ôm nước vào lòng Sông mở nước ôm tôi vào dạ Con sông là một hình tượng nghệ thuật độc đáo, làm nên một kí mã thẩm

mĩ riêng trong thơ của Tế Hanh

3 Mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ thuật (Không – thời gian

và thời – không gian)

Không gian nghệ thuật có mối tương quan chặt chẽ với thời gian nghệ thuật Trong tác phẩm văn học, khái niệm không – thời gian và thời – không gian tồn tại như một khái niệm thể hiện sự hòa quyện giữa không gian và thời gian Nhà viết kịch Upenxki đã viết: “Không gian là thời gian trường tồn, thời gian là không gian đang lấn bước” Trong công trình nghiên cứu về thi pháp tiểu thuyết của Đốt tôi epxki, M Baxkhtin đa thấy sự hòa nhập giữa không gian và thời gian và mỗi cái phải quy về một điểm không gian – thời gian