TIỂU LUẬN văn học NHỮNG yếu tố HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN vụ án của FRANZ KAFKA

Franz Kafka.(1883 1924) là nhà văn Tiệp Khắc, gốc Do Thái, sáng tác bằng tiếng Đức Ông là một trong những người được mệnh danh là “người đã đưa độc giả lạc vào mê cung” và là nhà cách tân lớn nhất trong tất cả những vị cách tân văn xuôi phương Tây đầu thế kỉ XX. Sáng tác của ông đã có những đóng góp lớn cho nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại và thế giới. Kafka sống ở vào một giai đoạn lịch sử xã hội có nhiều biến động. Đây là thời kì phát triển mạnh mẽ của nền công nghiệp máy móc, đời sống con người trở nên âu lo, tất bật, chạy theo tiền bạc, sùng bái quyền lực. Bên cạnh đó còn là mối đe dọa từ nguy cơ bùng nổ chiến tranh thế giới (và nó đã xảy ra không ngoài dự cảm của nhà văn), gây ra thảm cảnh cho toàn nhân loại.

PHÂN TÍCH NHỮNG YẾU TỐ HUYỀN THOẠI TRONG TRUYỆN NGẮN “VỤ ÁN” CỦA FRANZ KAFKA

I Tác giả Kafka

Franz Kafka.(1883- 1924) là nhà văn Tiệp Khắc, gốc Do Thái, sáng tác bằng tiếng Đức Ông là một trong những người được mệnh danh là “người đã đưa độc giả lạc vào mê cung” và là nhà cách tân lớn nhất trong tất cả những vị cách tân văn xuôi phương Tây đầu thế kỉ XX Sáng tác của ông đã có những đóng góp lớn cho nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại và thế giới

Kafka sống ở vào một giai đoạn lịch sử xã hội có nhiều biến động Đây là thời kì phát triển mạnh mẽ của nền công nghiệp máy móc, đời sống con người trở nên âu lo, tất bật, chạy theo tiền bạc, sùng bái quyền lực Bên cạnh đó còn là mối đe dọa từ nguy cơ bùng nổ chiến tranh thế giới (và nó đã xảy ra không ngoài dự cảm của nhà văn), gây ra thảm cảnh cho toàn nhân loại Cuộc đời Kafka là một chuỗi dài những đau khổ, bất hạnh Ngay từ khi còn bé, ông đã bị ức chế dưới quyền lực tinh thần và vóc dáng đồ sộ của người bố Khi trưởng thành, ông sớm mắc bệnh nan y (lao phổi), hạnh phúc tình yêu dang dở (gia đình cấm đoán), mối quan hệ ngày càng gay gắt và không thể hòa giải với chính cha ruột Ông mất năm 1924 trong một trại điều dưỡng

ở Áo, không người thân, không gia đình Ngay trong đám tang ông, người cha đã lạnh lùng quay mặt đi

Bên cạnh những bất hạnh có tính chất cá nhân, nằm trong mối quan hệ gia đình đó, Kafka còn có những mặc cảm lớn hơn: giống nòi, thân phận

Tất cả những yếu tố trên đã để lại nhiều dư chấn và tạo nên mối dự cảm trong sáng tác của nhà văn thiên tài thời kì hiện đại

II Vài nét về huyền thoại và huyền thoại hóa trong văn học

Đã từ lâu người ta nói đến một chủ nghĩa huyền thoại trong sáng tác của Kafka và nghiên cứu tác phẩm của Kafka theo xu hướng phê bình huyền thoại học Thế giới nghệ thuật của Kafka cho đến nay vẫn còn nhiều điều bí ẩn , nhất là vấn đề huyền thoại, vấn đề quan hệ giữa hiện thực và huyền thoại Thế giới của Kafka là thế giới nửa thực nửa hư? Thế giới của mộng mị, của ảo giác? Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về những vấn đề này, đặc biệt trong cuốn “Thi pháp của huyền thoại” của E.M.Melentinsky E.M.Melentinsky khẳng định “sự tưởng tượng sáng tạo huyền thoại của Kafka có tính chất tự phát, trực giác và không khái niệm hóa thế giới xung quanh nhờ các

motip huyền thoại truyền thống, nó thể hiện chính xác hơn và thỏa đáng hơn trạng thái “hiện đại” của ý thức và trạng thái của “thế giới” đương thời đang bao quanh ông”

Vậy huyền thoại là gì? Và trong các sáng tác của Kafka yếu tố này được thể hiện như thế nào?

Có nhiều cách cắt nghĩa khác nhau về huyền thoại song hầu hết các nhà nghiên cứu đều

đi đến một sự thống nhất về khái niệm huyền thoại dùng để chỉ những câu chuyện có tính chất li kì, hoang đường theo hai xu hướng:

Thứ nhất, huyền thoại là một kiểu tư duy nghệ thuật, theo cách này có thể hiểu huyền thoại là thần thoại, bao gồm những câu chuyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích…phản ánh thời kì khi tư duy, nhận thức của con người còn ấu trĩ, mông muội, khi trình độ sản xuất còn thấp kém

Thứ hai, huyền thoại được hiểu như một phương thức nghệ thuật, một thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu được các nhà văn sử dụng dưới nhiều dạng vẻ khác nhau, xuất hiện từ lâu trong các tác phẩm văn học và cho đến nay nó vẫn không ngừng được tái tạo Huyền thoại với tính chất là ý thức nguyên hợp của xã hội cổ đại đã lùi vào quá khứ nhưng các yếu tố thần thoại và tư duy thần thoại vẫn được tồn tại trong ý thức xã hội và trong nghệ thuật

Theo đó, những sáng tạo huyền thoại loại này còn được gọi là phương thức huyền thoại hóa hay xu hướng sáng tạo huyền thoại, cũng có thể gọi là phương thức huyền thoại Như vậy huyền

thoại hóa là phương thức độc đáo, là “một trong những xu thế thi pháp của văn học của thế kỉ XX”

Và nghiên cứu yếu tố huyền thoại trong “Vụ án” của Kafka sẽ góp phần giải mã những bí ẩn trên

III Tóm tắt tác phẩm

Vụ án: được viết vào năm 1925 là một trong số ít tác phẩm có kết cấu hoàn chỉnh của Kafka.

Tác phẩm gồm 10 chương, kể về nhân vật chính là Jôzep K.- nhân viên gương mẫu, nghiêm túc làm đại diện ở một ngân hàng lớn Một buổi sáng vào dịp sinh nhật lần thứ 30 của anh, có hai viên thanh tra vào nhà và tuyên bố K đã bị bắt Bắt đầu từ lúc này, K tự đi tìm hiểu nguyên nhân sự việc Chủ nhật tuần sau, K tìm đến tòa án- một tòa nhà xa xôi tại thành phố ngoại ô, nằm lọt trong những dãy nhà tồi tàn cho người nghèo thuê Phòng xử án ngột ngạt, chật kín người K đã hùng hồn biện minh cho mình mong tìm được đồng minh nhưng hóa ra tất cả đều cùng một phe (với ngài dự thẩm) Tuần sau K tự động quay lại và phát hiện trong sách luật để ở phòng xử án chứa đầy tranh khiêu dâm, tiểu thuyết tình cảm Viên mõ tòa dẫn anh đi sang phòng đợi có đông đúc các bị cáo đang ngồi chờ mà không biết chờ gì K thấy khó thở và có hai

người dìu ra, sau đó đến lượt họ muốn ngất xỉu do không quen không khí bên ngoài Hôm sau, hết giờ làm việc K đi qua căn phòng bỏ trống trong công ty, phát hiện tên đao phủ đang đánh đập tàn nhẫn hai viên thanh tra lãnh nhiệm vụ canh giữ K vì K đã than phiền chúng với ngài dự thẩm

Chú của K nghe tin, từ dưới quê lên dẫn K đi gặp luật sư Hun nhờ giúp đỡ Trong lúc họ nói chuyện, K ra ngoài gặp và ăn nằm với Leni- cô hầu phòng của luật sư Kĩ nghệ gia- vị khách

ở ngân hàng K làm việc- giới thiệu anh đến gặp họa sĩ Titoreli- chuyên vẽ tranh cho quan tòa Trước khi hứa giúp K., anh ta ép K mua mấy bức tranh của mình K được biết xung quanh chỗ họa sĩ ở là dãy phòng tư pháp, những đứa bé anh gặp ở cầu thang đều là người của tòa án Không thấy được hiệu quả từ sự giúp đỡ của luật sư Hun, K muốn từ chối Đến nhà luật sư Hun, anh gặp thương gia Bloc- người cũng vướng vào vụ án tương tự- tìm mọi cách quị lụy van xin dưới chân luật sư Một ngày nọ, K được giao nhiệm vụ dẫn một người khách Italia đi thăm nhà thờ Tại đây, anh được vị linh mục- tuyên úy nhà lao- và được nghe kể về câu chuyện trong Kinh Thánh: một người nông dân đợi chờ trước cửa pháp luật nhưng đến chết vẫn không được vào gặp pháp luật Đúng một năm sau, vào một buổi tối ngay trước dịp sinh nhật thứ 31 của mình, K mặc sẵn quần áo và ngồi đợi Hai người đàn ông to béo, vốn là diễn viên rạp hát, bước vào lôi K ra một khai thác đá bỏ hoang Chúng dùng dao thọc vào tim K., ngoáy hai lần K gửi lại câu nói cho đời trước khi chết: “ Như một con chó!”

IV Yếu tố huyền thoại trong “Vụ án”

a Xây dựng không gian, thời gian

Tất cả những biến cố trong Vụ án diễn ra chỉ trong vòng 1 năm, kể từ dịp sinh nhật 30 tuổi

của K đến đêm hôm trước sinh nhật lần thứ 31 Trong khoảng thời gian đó, nhân vật K chỉ di chuyển trong phạm vi mình sống và khu vực ngoại ô để liên hệ với tòa án Cách xác định không gian thời gian của tác giả do vậy thoạt nhìn có vẻ rất ràng

Thời gian bắt đầu cho diễn tiến sự việc trong mỗi chương cũng không bị bỏ sót: “một buổi sáng kia” (chương I) “hôm chủ nhật trời u ám”, (chương II), “tuần lễ sau” (chương III), “những ngày tiếp theo” (chương IV), “mấy hôm sau” (chương V), “một buổi chiều, giờ nhận thư” (chương VI), “một ngày mùa đông tuyết rơi trong bầu ánh sáng màu xam xám” (chương VII),

“sáng hôm ấy” (chương IX), “cách một hôm trước sinh nhật lần thứ ba mươi mốt của K.” Như vậy, chỉ riêng chương VIII không nói đến thời gian, các chương còn lại đều dẫn ra cụ thể

Không gian trong tác phẩm cũng vẫn là khu vực phòng trọ, nơi làm việc, khu nhà của các luật sư, họa sĩ, tòa án ở vùng ngoại ô Không gian này rất hẹp, không thay đổi mà có sự lặp đi lặp lại Chúng để lại ấn tượng chung là u tối và ngột ngạt, bẩn thỉu

Như vậy, tại sao không gian, thời gian rất rõ ràng mà câu chuyện vẫn gây cho người đọc cảm giác mơ hồ mờ ảo, hình ảnh pháp luật hiện lên như một cái bóng? Bởi lẽ tác giả đã làm mờ hóa các yếu tố này Thời gian không xác định cụ thể là ngày tháng năm nào, không gian cũng không phải là là những vị trí địa lí cụ thể để có thể tìm thấy trên bản đồ Người đọc chỉ hình dung một cách đơn giản là có một người nào đó tên K bị dính vào một vụ án, có một khu ngoại

ô nào đó có tòa án với những hành lang quanh co, nhưng chính xác ở thời điểm nào, vùng nào, đất nước nào thì không thể biết được Chính vì vậy, tất cả tạo nên một hiệu quả mãnh liệt trong

việc thể hiện hình ảnh pháp luật Đại diện của chính quyền tư pháp trong Vụ án là những nhân

vật hoàn toàn vắng mặt nhưng dưới ngòi bút của tác giả, chúng hiện lên như những bóng ma mờ ảo, bao trùm lên tất cả Do đó, tính chất hư ảo, mơ hồ của pháp luật được lột tả khá sắc nét Nhân vật dường như chơi vơi trong khoảng thời gian không quá khứ, hiện tại bấp bênh và tương lai cũng hết sức mờ mịt Trương Đăng Dung gọi đây là “nỗi cô đơn trong thời gian” (Nguyễn

Văn Dân (1996), Kafka với cuộc chiến chống phi lí, Tạp chí văn học nước ngoài, số 4) của con

người hiện đại Như vậy, sự mờ nhòe thời gian đây có ý nghĩa rất lớn trong việc thể hiện nội dung tác phẩm

Đây là thủ pháp “diễn đạt cái không thể diễn đạt” như trong một bức thư mà Kafla viết gửi Milena: “Anh luôn cố gắng tìm cách thông báo cái không thể thông báo, lí giải cái không thể lí

giải” ( Lê Huy Bắc (2006), Nghệ thuật Phran-đơ Káp-ka, Nxb Giáo Dục)

Pháp luật chỉ còn là những bóng mờ, trái ngược với yêu cầu minh bạch, rõ ràng để phục vụ cho cuộc sống của tất cả mọi người

Bên cạnh đó, không gian trong Vụ án có tính chồng chéo, đôi khi là sự kết hợp giữa những

thái cực hết sức đối lập: chốn trang nghiêm tối cao và nơi sinh hoạt thường nhật tồi tàn, đầy phi

lí, bất ngờ Ẩn phía sau đó là nụ cười đầy mỉa mai của tác giả Như phòng xử án những ngày không làm việc lại là nơi ở anh mõ tòa và chị thợ giặt, trai gái có thể ôm ấp nhau ngay tại phòng

xử án, nơi xử tội hai viên thanh tra lại ở ngay dãy phòng làm việc của K, nơi xử án K là bãi đất hoang tối tăm, lạnh lẽo …Rất nhiều sự kết hợp nghịch lí đó được tác giả sử dụng tạo nên không khí thật hài hước Song đó không phải là tiếng cười lạc quan mà đa phần hàm chứa sự đe dọa, gây ra cảm giác hãi hùng

Trong một khoảng không gian, thời gian mơ hồ đó, tất cả đường viền trở nên mờ nhòe Đâu là bản chất uy nghiêm của pháp luật? Đâu là các vị quan tòa công minh chính trực? Hay quan tòa đồng nghĩa với tổ chức giết người? Quan tòa, các nhân viên pháp luật lúc nào cũng ra rả mình là những con người tốt bụng, chính trực phải chăng chính là những kẻ sát nhân? Do đó, với thủ pháp làm mờ nhòe không gian, thời gian, chồng chéo các yếu tố đó lên nhau, xóa đi đường viền giữa chúng, tác giả đã đẩy cái phi lí đến mức tuyệt đối Đỉnh cao của nó là phi lí trở thành cái hợp lí, tồn tại khắp nơi trong cuộc sống và được con người thừa nhận Pháp luật trở thành thứ không thể phán xét, vượt ra ngoài quyền hạn của con người biến thành định chế tuyệt đối

b Môtip mê cung

Thuật ngữ mê cung xuất phát từ câu chuyện thần thoại Hi Lạp Quốc vương Minox cai trị đảo Crêtê đã cho xây dựng một khu kiến trúc gọi là mê cung để nhốt quái vật đầu bò mình người Nó gồm “những hành lang dài, những môn sảnh, con đường, những cầu thang liên tiếp”,

có “trăm ngàn nhà cửa ngang dọc thông nhau” (Chu Hữu Chí, Khương Thiếu Ba (2000), Thế giới 5000 năm, Nxb Văn hóa thông tin.)

Nếu ai bước vào thì dễ mất phương hướng và không tìm được đường ra Về sau, người ta vẫn dùng từ mê cung để chỉ về một kiểu kết cấu hoặc bố cục phức tạp rối rắm nào đó

Chúng ta đều biết rằng, môtip mê cung là một thủ pháp của Kafka nhằm xây dựng nên những huyền thoại (Tuy nhiên, huyền thoại trong sáng tác của Kafka hoàn toàn khác với những huyền thoại trong các truyện cổ tích, truyền thuyết) Điều này giúp nhà văn hình dung về thời đại ông đang sống với vô vàn những biến động và đây cũng là phương thức để nhà văn đi sâu khám phá chính bản thân mình Có nghĩa rằng với Kafka, sự thật được ông nhìn dưới góc độ mới, bao phủ lên nó lớp màn huyền thoại Nhưng, dẫu con diều có bay cao đến đâu chăng nữa, sợi dây vẫn níu giữ nó với mặt đất Mối liên hệ giữa những gì nhà văn viết ra để dựng nên một huyền thoại với hiện thực bên ngoài-dù khó nhận ra- vẫn không thể chia cắt được “Chủ đề mê cung thực sự là một thủ pháp quan trọng của Kafka nhằm diễn đạt cái phi lí” (Nguyễn Văn Dân) Vượt qua chủ đề- thủ pháp, mê cung là niềm ám ảnh lớn, nó trở thành nguyên tắc kết cấu tác phẩm, chi phối đến cả văn phong, lối viết của Kafka Nó tạo nên sự đa thanh, phức điệu cho sáng tác của ông

“Trước hết, cần nhận thấy, ở các sáng tác của Kafka, hình ảnh mê cung không giống như

mê cung của thần thoại, tôn giáo Nó không phải là những lối đi quanh co, bảo vệ điểm trung tâm Nó không kết lại trong những thành quả cho con người (tìm đến được trung tâm xem như đã chinh phục được thử thách), cũng không phải là sự biến đổi của cái “tôi” diễn ra tại tâm

điểm mê cung”1 (Ngẫm nghĩ sâu hơn, kết quả không chỉ nhận ra khi anh chinh phục được mê cung hay không- điều này đôi lúc không thực sự quan trọng lắm- mà là ngay trong quá trình đi đến mê cung đó, bản thân con người đã có sự chuyển hóa Trở nên mạnh mẽ, hiểu biết hơn là thành quả quí giá gấp bội chiến công chinh phục tâm điểm) Bên cạnh đó, những mê cung của Kafka gắn liền với một điểm trung tâm hết sức dường như không có thật Tính lập lờ của điểm trung tâm khiến không gian trong tác phẩm có lúc trở thành một khối hỗn độn, không theo một trật tự lôgic nào cả Do vậy, con người dần lạc mất phương hướng ngay chính ở những nơi

chốn vốn dĩ minh bạch, công khai nhất Trong truyện ngắn Cuộc ra đi, mục đích chuyến đi của

nhân vật “tôi” chỉ là “rời khỏi nơi đây”, “đó là cách duy nhất để ta đạt được mục đích” (biến

hành động thành mục đích); truyện ngắn Làng gần nhất gắn liền với ý niệm về cuộc đời ngắn

ngủi đến lạ, về một cái đích không bao giờ với tới, nơi “một kiếp sống bình thường và trôi chảy cũng còn khó mà đủ cho cuộc lãm du ấy” (mặc dù đủ phương tiện, mục đích, thời gian, quãng đường đi ngắn, không bị cản trở nhưng rốt cuộc vẫn không thể thực hiện ý định); người

nông dân tìm đến cửa pháp luật thế mà đến già và chết đi cũng không được vào trong ( Trước cửa pháp luật) Rồi hình bóng lâu đài trong Lâu đài xuất hiện như một hình ảnh trong cơn ảo

giác dẫu cho K tìm mọi cách tiếp cận nhưng ngày càng tuyệt vọng, lâu đài vẫn mỗi lúc một xa

Như trong Hang ổ, con vật ở hang mà sống thật bất an Nó tạo ra một mê cung thật quanh

co rắc rối để tự bảo vệ mình song rốt cuộc nó lại không ngừng cảm thấy bất an Nỗi sợ dần dần hiện hình qua những tiếng “lạo xạo”, “suỵt” rất khẽ vang lên trong hang- mà có lẽ con vật nghe

từ tâm tưởng của chính mình Cứ như vậy, con vật hoảng loạn, lo âu không ngừng trong cái hang ổ an toàn- mà cũng đầy bất an của mình; với một mối đe dọa chưa hề tới Câu chuyện kết thúc mở nhưng nếu viết đoạn kết hợp lí thì có lẽ con vật ấy chết vì sợ trước khi kẻ thù của nó thật sự xuất hiện! Nỗi sợ đo của con thú khác chi nỗi sợ luôn hiện tồn trong đời sống con người, đặc biệt là con người ở thế kỉ XX đầy bất trắc ấy? Do đó, mê cung trong lòng người cũng đáng sợ không kém mê cung mà cuộc đời giăng sẵn, chờ đón

Nhìn với giác độ lớn hơn, mê cung là khái niệm bao hàm ý nghĩa hữu hình- vô hình Những

mê cung hữu hình có thể nhìn thấy như ngõ ngách, hệ thống đường hầm của con thú trong Hang

ổ, con đường ngập tuyết, càng gần lại càng tách xa ra trong Lâu đài, những cung điện, thành quách nối tiếp trong Thông điệp của hoàng đế… Hiểu theo nghĩa đen, những mê cung này vốn

1 Th.S Lê Từ Hiển, Lê Minh Kha, ĐH Qui Nhơn- Tính chất mê cung trong tác phẩm

của Kafka

đã đầy ám ảnh Nhưng chúng còn giàu sức gợi hơn khi được xem xét dưới lớp nghĩa bóng của những biểu tượng, những ám dụ Do đó, khi nghiên cứu sáng tác của Kafka, các nhà phê bình văn học đều thống nhất ở điểm: phải tiếp xúc và thụ cảm những hình ảnh trong tác phẩm của Kafka để tìm ra một thế giới “ẩn đâu đó phía sau kia” (M Kundera)

Một điểm nữa cần phải thấy là, yếu tố cơ bản làm nên sự khác biệt của hình ảnh mê cung trong tác phẩm Kafka so với thần thoại, cổ tích, tôn giáo nằm ở sự phi thần thánh hóa thế giới Heidegger đã nhận xét: “Và như vậy, cuối cùng Thượng đế đã ra đi Khoảng trống để lại được lấp đầy bằng sự thăm dò về mặt lịch sử và các tâm lý huyền thoại” Mê cung mà nhà văn miêu tả là của cuộc đời thực, hiện diện xung quanh mà con người không hay biết, không nhận ra Nhà văn đã cảnh báo mối nguy đó để con người tỉnh táo hơn Việc làm này mang tính thời đại, gắn liền với sự nhìn lại, đánh giá lại lịch sử và các huyền thoại, và là phong trào nở rộ vào những năm đầu thế kỷ XX Cuộc sống vẫn nguyên vẹn theo thời gian, chỉ có nhận định của con người

về nó là thay đổi như một cách thức ghi dấu ấn sự tồn tại của con người trước cuộc đời Và đối với những nghệ sĩ vĩ đại như Kafka hay Camus dấu ấn đó độc đáo hơn người thường là lẽ đương nhiên

Với tác phẩm Vụ án, mê cung về mặt hữu hình rất dễ nhận ra: đó là con đường đến tòa án

vòng vèo hướng về một ngoại ô xa xôi, nằm lẫn trong “những khu nhà xam xám cùng xây một kiểu giống nhau” Phòng xử phân bổ trên tầng năm của một khu chung cư không dễ tìm ra nếu như không có một sự tình cờ đưa đẩy K Tiếp nối tiếp sau đó là những dãy hành lang, không bao giờ có điểm dừng ở phòng đợi, phòng luật sư, nhà thờ…Chúng luôn đi liền với bóng tối- che giấu bên trong biết bao đáng sợ (Vì đe dọa bên trong không phải là dã thú như ở thời nguyên thủy- mà là những con thú mang bộ mặt người hung hiểm hơn của thời hiện đại Bóng đêm đánh thức nỗi sợ của con người lập trình sẵn từ trong bản thể)

Vậy nên, không chỉ riêng K mà cả người đọc hãi sợ trong nỗi lo lạc lối Thế nhưng nếu K cất công tìm, lại không thấy Chính những lúc tình cờ, tại những nơi khó tin nhất, chúng lại thình lình hiện ra: phòng cất giữ hồ sơ tòa án nằm ngay tầng áp mái khu nhà cho thuê, phòng tên đao phủ xét xử, đánh đập hai viên thanh tra nằm cùng với dãy văn phòng làm việc của K., những dãy nhà khu tòa án lại bố trí xung quanh nhà họa sĩ… Mê cung ấy không chỉ rắc rối mà không khí của nó cũng đầy ghê rợn Nhà văn lột tả sự u tối, ngột ngạt của ấy bằng chi tiết đầy màu sắc uy-mua: K ở trong phòng đợi cảm thấy vô cùng ngột ngạt vì thiếu sinh khí Hai nhân viên trong đó dìu anh ra đến được cửa thì chính họ lại ngây ngất muốn xỉu Bởi họ đã quen rồi không thể chịu

được không khí bên ngoài! Đây là không khí của sự chết chóc, không thể thâm nhập trừ phi muốn bị nó nghiền nát

Ấy thế mà anh cứ mải miết trong mê cung ấy để đuổi theo một điểm trung tâm- các quan tòa, luật pháp- mà không nhận ra rằng chẳng có đích đến nào hết, điểm anh dừng lại (lúc chết) trên chặng hành trình ấy trùng với vạch xuất phát ban đầu

Vậy thì mê cung vô hình ở đây là gì? Trong cái thế giới K sống, những mê cung vô hình chính là cung cách hành chính, cơ chế quan liêu hay thế lực độc tài đè nén và tha hóa con người, biến họ trở thành một bóng ma dật dờ, những con rối, người máy vô tri Cái mê cung này đâu dễ nhận thấy Nó tác động đến những người xung quanh K., biến họ thành công cụ sát nhân, hưởng niềm vui cay độc từ nỗi đau của đồng loại Và biến K từ một con người tỉnh táo trở thành kẻ thụ động, đờ đẫn, chết cũng không phản kháng Xem ra, cái hữu hình chỉ là bề nổi, cái vô hình mới thật sự đáng sợ

Một mê cung nữa mà chúng ta nhận thấy ở đây chính là bản thân của K Từ chỗ là người vô tội, anh dần dần thích nghi với trạng thái có tội lỗi, tự nghi ngờ chính bản thân mình và rồi cuối cùng đón nhận cái chết “nhục nhã như một con chó” Quá trình tự chuyển hóa ấy chúng ta đã phân tích kĩ ở trên Rõ ràng bản thân mỗi người là một mê cung Chúng là tổng hợp những suy nghĩ điều khiển hành vi của chúng ta Bởi vậy có một chân lí vẫn luôn được công nhận: dù đối diện với một tri thức khó đến bao nhiêu, con người vẫn có thể hiểu được nếu cố công đeo đuổi, dành thật nhiều thời gian suy gẫm Song, ngay cả với những người thông thái nhất, cho đến lúc

từ giã cuộc đời, ít ai tự khẳng định rằng đã hiểu hết chính bản thân mình Và mê cung trong K hiện lên rõ nét hơn khi pháp luật gieo vào anh ám ảnh về một tội lỗi không thực Nó len lỏi, luồn lách trong suy nghĩ của K., dẫn dắt anh đi đến sự thừa nhận mà không chút phán xét Rõ ràng, bản thân anh không đủ mạnh để dẹp bỏ những ám ảnh đầy phi lí đó mà chính anh đang bị cuốn theo Rốt cuộc sự mơ hồ, yếu ớt về tinh thần ấy lôi tuột K vào những mê cung của chính anh Tuy là vậy, song anh lại không tự ý thức được về tình trạng mê cung của chính mình Nhân vật

K đi loanh quanh lẩn quẩn, sợ hãi, không ngừng bị lạc lối trong các hành lang cũng như không

tự dứt mình ra khỏi ám ảnh mình cũng là một kẻ phạm tội Anh ta mất phương hướng và không

tự xác định được vị trí của mình trong cuộc đời Cuối tác phẩm, khi anh bắt đầu tự ý thức được

về hoàn cảnh của mình “như một con chó”, thì cũng là lúc anh ta đặt chân vào cõi chết Chút tỉnh táo cuối cùng đó không mang lại dư vị lạc quan, bừng ngộ mà chỉ như một dạng hồi quang phản chiếu, bừng lên để rồi tắt ngấm

Kafka là nhà văn của những huyền thoại Ông đã đẩy những yếu tố hiện thực lên đến mức siêu thực để tạo nên những huyền thoại Cho nên, thế giới trong tác phẩm của Kafka vẫn là cuộc đời thực song nhìn dưới góc độ phi lí, nghịch dị, quái đản Đó là cách để ông trút bỏ những suy

tư, trăn trở vào trong tác phẩm Rốt cuộc những dạng thức mê cung xuất hiện trong tác phẩm của ông vẫn là hình ảnh cuộc đời Nó cho chúng ta hình dung toàn vẹn về một thế giới khách quan đầy phi lí Nhân vật sống vật vờ giữa hai trạng thái mơ- thức K tỉnh giấc trong một buổi sáng để rồi cất bước vào những cơn ác mộng triền miên, càng về cuối càng ngột ngạt mờ mịt

Dạng thức mê cung ấy làm lộ rõ tính chất phi lí của tòa án, luật pháp trên cả hai bình diện nội dung và hình thức Đó là cơ chế, bộ máy tàn bạo, là thiết chế quyền lực vô hình vây hãm con người Con người lại tự vây hãm mình trong một mê cung thứ hai không đường ra Mọi thứ chìm dần trong trại thái vô hình, không thê giải thích, không thê hiểu nổi Vì thế tự bản thân nó mang một sức nặng tố cáo với tất cả những gì phi lí mà con người phải gánh lấy Do đó, với nhân vật K., ta nhận thấy một điều rằng: trong một xã hội như vây, không phải con người lựa chọn số phận cho mình mà chính số phận đã lựa chọn họ

c Mờ hóa nhân vật

Ngoài sự mờ hóa không gian, thời gian, sử dụng mô típ mê cung, nhà văn còn làm mờ hóa nhân vật của mình K chỉ là một cái tên viết tắt Anh không hề có ngoại hình diện mạo cụ thể Đây cũng là một thủ pháp thường thấy ở nhiều sáng tác của Kafka Nó cho ta hình dung rõ hơn

về thân phận con người Qua rồi thời kì mà con người tự vỗ ngực xưng tên, hiên ngang đứng trong trời đất Đó chỉ là thời của những anh hùng ca, thời đại vinh quang chiến thắng và con người chưa phải trực diện với những thảm cảnh diệt vong, mất hết lòng tin vào cuộc đời Chỉ đến lúc này, con người mới cảm thấy mình thật nhỏ bé, thu mình lại như một cái tên bị viết tắt đi

V Kết luận

Tuy nhà văn không hề nói ra trong tác phẩm của mình nhưng với cách làm mờ không gian, thời gian, sử dụng mê cung, mờ hóa nhân vật; ông đã gửi đến cho chúng ta một thông điệp quan trọng Đó chính là cái phi lí trong cuộc đời này, dẫu vô hình hay hữu hình, dẫu ở bên ngoài hay trong bản thân chúng ta thì nó cũng mang một sức mạnh lớn lao Cái chết của K ở cuối truyện

dự báo cho chúng ta hay nói đúng hơn là một sự cảnh báo (hầu hết những sáng tác của Kafka đều mang tính cảnh báo như vậy) Đó là chúng ta nếu không tỉnh táo vẫn có khả năng bị tiêu diệt