TIỂU LUẬN VĂN HỌC KHÔNG GIAN và THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG tác PHẨM bến KHÔNG CHỒNG

Như chúng ta đã biết, tác phẩm hiện ra như một khách thể nghệ thuật, trong đó nó còn chứa đựng những phương diện khác như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật, do vậy việc tiếp cận các phương diện ấy là cần thiết – một hướng nghiên cứu về thi pháp của tác phẩm. Tìm hiểu không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Bến không chồng của Dương Hướng là điều hết sức cần thiết. Bởi qua đó ta thấy được những quan niệm, những cách nhìn nhận, khám phá về chiều sâu tâm hồn con người, đặc biệt là những người phụ nữ của nhà văn trong thời kì đổi mới. Trên cơ sở đó giúp người đọc có cái nhìn mới mẻ về số phận con người cũng như mặt trái của xã hội sau chiến tranh.

Mục lục……… 2 Phần mở đầu……… 3 Nội dung……….4

1 Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học…………4

2 Không gian và thời gian nghệ thuật trong “Bến không chồng……… 6 Kết luận………12 Tài liệu tham khảo………13

PHẦN MỞ ĐẦU Như chúng ta đã biết, tác phẩm hiện ra như một khách thể nghệ thuật, trong đó nó còn chứa đựng những phương diện khác như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật, chi tiết nghệ thuật, do vậy việc tiếp cận các phương diện ấy là cần thiết – một hướng nghiên cứu về thi pháp của tác phẩm

Tìm hiểu không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm

Bến không chồng của Dương Hướng là điều hết sức cần thiết Bởi qua đó ta

thấy được những quan niệm, những cách nhìn nhận, khám phá về chiều sâu tâm hồn con người, đặc biệt là những người phụ nữ của nhà văn trong thời kì đổi mới Trên cơ sở đó giúp người đọc có cái nhìn mới mẻ về số phận con

người cũng như mặt trái của xã hội sau chiến tranh Những cái bến không chồng trở thành một biểu trưng cho cuộc sống dân tộc trong cả một thời kì dài

khi lớp lớp đàn ông thanh niên đều ra trận Đó là những nỗi đau, những mất mát do chiến tranh gây ra mãi mãi không thể xóa nhòa…

NỘI DUNG

1 Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học

Nhà văn thể hiện con người và cuộc sống trong những không gian và thời gian khác nhau Có người cho rằng không gian và thời gian là những yếu tố hình thức của tác phẩm, là phương thức tổ chức tác phẩm Điều này không đúng Không gian và thời gian trong tác phẩm văn học vừa là một đối tượng nhận thức, một cảm thức nghệ thuật của người nghệ sĩ vừa là phương thức xây dựng tác phẩm nhằm tạo dựng một thế giới nghệ thuật sống động

a Không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian hiện thực Không gian hiện thực là môi trường, là hoàn cảnh mà con người hiện hữu, là bầu trời, mặt đất…Không gian hiện thực là cơ sở làm nảy sinh sự nhận thức, cảm nhận về không gian của người nghệ sĩ Không gian nghệ thuật là không gian mà nghệ sĩ cảm nhận, chiếm lĩnh và thể hiện một cách nghệ thuật trong tác phẩm Không gian nghệ thuật hiện ra trong tác phẩm như là một thành tố nghệ thuật, một hình tượng không gian Hiệu lực của nó tùy thuộc vào cảm quan, vào năng lực sáng tạo của mỗi nghệ sĩ Không gian nghệ thuật tạo nên một cơ lắng tư tưởng thẩm mĩ trong tác phẩm

Các dạng không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học: Không gian cụ thể, không gian ảo, không gian huyền thoại, không gian nỗi niềm Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu nghệ thuật còn đưa ra một số khái niệm không gian khác như không gian nghệ thuật đặc thù, không gian rộng có tính chất bất định, không gian hẹp có tính chất cố định…

Phương thức biểu hiện không gian trong tác phẩm văn học phụ thuộc vào điểm nhìn, vào cảm quan của mỗi nghệ sĩ trong các giai đoạn phát triển của văn học dân tộc, phụ thuộc vào cấu trúc của văn bản ngôn từ nghệ thuật, vào đặc điểm của từng loại và thể văn học

Ở đây, chúng ta cần lưu ý khái niệm hình tượng không gian nghệ thuật Không phải mọi không gian được xây dựng trong tác phẩm văn học đều trở thành hình tượng không gian Một không gian nghệ thuật trong tác phẩm muốn

được gọi là hình tượng không gian thì không gian đó phải là một kí mã thẩm

mĩ chứa đựng một tư tưởng nghệ thuật, biểu đạt một nội dung xã hội, lịch sử,

nội dung – tư tưởng, tình cảm nhất định Có thể nói rằng không gian bến không chồng là một hình tượng không gian có sức gợi trong tác phẩm Bến không chồng mà Dương Hướng đã tạo dựng Chúng ta sẽ tìm hiểu điều này kĩ hơn ở

phần 2

b Thời gian nghệ thuật

Con người và sự vật hiện hữu trong một không gian và thời gian nhất định Ý niệm của con người về thời gian là ý niệm vừa dễ vừa khó Con người thường ám ảnh và lo âu về thời gian hiện hữu của mình Thời gian đóng vai trò trong cảm thức của người nghệ sĩ, trong cấu trúc của tác phẩm Thời gian nghệ thuật là thời gian mà người nghệ sĩ cảm nhận, lĩnh hội và thể hiện một cách nghệ thuật qua các phương thức biểu hiện thời gian trong tác phẩm

Thời gian nghệ thuật được lĩnh hội và xây dựng trên cơ sở thời gian thực tại thời gian thực tại vận hành theo tuyến tính: quá khứ – hiện tại – tương lai Thời gian không nên hiểu chỉ là phương thức để kiến tạo nên tác phẩm Nó phải được hiểu rộng hơn Nó còn là đối tượng, thái độ của con người đối với thời gian Thời gian nghệ thuật trong tác phẩm mang tính cá nhân của chủ thể sáng tạo Chính ở đây ta khám phá chiều sâu tư tưởng – thẩm mỹ của thời gian nghệ thuật mà nghệ sĩ xây dựng trong tác phẩm Thời gian nghệ thuật bao giờ cũng là thời gian được quan niệm, thời gian cảm nhận, lý giải theo một

ý tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ

Các dạng thời gian nghệ thuật trong tác phẩm: thời gian vật lý, thời gian lịch sử, thời gian tâm lý, thời gian sự kiện, thời gian trần thuật Ngoài ra trong tác phẩm văn học, ta còn bắt gặp những dạng thời gian khác như thời gian không xác định, thời gian ước định, thời gian vũ trụ…

Trong tác phẩm văn học, ta thường gặp các phương thức tổ chức thời gian như dồn nén thời gian, kéo giãn thời gian, phân cắt thời gian, hòa trộn thời gian…

Việc chỉ xảy ra các dạng thời gian nghệ thuật, các phương thức tổ chức thời gian trong tác phẩm văn học giúp cho người nghiên cứu tìm hiểu kĩ và sâu hơn thế giới nghệ thuật mà nghệ sĩ sáng tạo ra

2 Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong Bến không chồng

Cùng với Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường và Thân phận tình yêu của Bảo Ninh, Bến không chồng của Dương Hướng là một

trong ba tác phẩm nhận giải thưởng của Hội Nhà Văn Việt Nam 1991, một giải thưởng sáng giá, ghi nhận thành tựu của văn học Việt Nam sau 5 năm đổi mới Dương Hướng sinh năm 1949, từng là công nhân Quốc phòng, rồi vào lính, trở

về công tác hải quan ở Quảng Ninh Dương Hướng vào nghề viết văn ở tuổi

40, với tập truyện ngắn đầu tay Gót son (1989), thế mà chỉ một năm sau, với Bến không chồng (in năm 1990) nhận Giải thưởng của Hội Nhà Văn, Dương

Hướng bỗng trở thành một tên tuổi và quan trọng hơn là trở thành một gương mặt tiêu biểu trong công cuộc đổi mới văn học vào nửa đầu những năm 90 của thế kỉ XX

Với tiểu thuyết Bến không chồng, Dương Hướng thuộc số người soi

được một cái nhìn mới vào một đề tài vốn quen thuộc trong văn học Việt Nam sau 1945, đó là nông thôn và chiến tranh Nông thôn trong và sau 30 năm chiến tranh qua chân dung người lính và người phụ nữ Những người lính từ kháng chiến chống Pháp như Nguyễn Vạn hay từ kháng chiến chống Mỹ như Nghĩa, với sự hi sinh ở chiến trường và vẫn tiếp tục những hi sinh khi trở về hậu phương Thế nhưng nói hậu phương là nói đến nhân vật trung tâm là phụ nữ,

bởi mọi gánh nặng ở hậu phương đều dồn lên vai người phụ nữ Những cái bến không chồng trở thành một biểu trưng cho cuộc sống dân tộc trong cả một thời

kì dài khi lớp lớp đàn ông thanh niên đều ra trận Với nhân vật trung tâm là Hạnh, Dương Hướng đã tạo dựng được hình tượng một phụ nữ có thể nói là

“vượt trội” so với số đông những “chinh phụ” trong văn xuôi cả một thời kì dài chiến trận, thường mang khuôn mặt “ba đảm đang” gieo niềm tin cho những người đàn ông ở chiến trường Hạnh đã dám vượt qua lời nguyền, dám vượt qua mọi thành kiến, dám đi tìm hạnh phúc của riêng mình Dương Hướng đã tái hiện cho ta thấy một chặng đường dài dân tộc đã đi qua, với không phải chỉ

là hệ quả của hai cuộc chiến tranh mà còn là với bao rào cản và lầm lạc khác,

từ đó mà nhận ra những bi kịch và khuất tối mà cả một thời gian dài cho đến cuối thế kỉ mới có được sự dũng cảm và sáng suốt để nhìn lại

2.1 Thời gian nghệ thuật

Như trên đã nói, với tiểu thuyết Bến không chồng, Dương Hướng thuộc

số người soi được một cái nhìn mới vào một đề tài vốn quen thuộc trong văn học Việt Nam sau 1945, đó là nông thôn và chiến tranh Qua đề tài ấy đã làm nổi bật cái nhìn của nhà văn về con người, đặc biệt là người phụ nữ Nhà văn soi chiếu nhân vật từ những góc độ khác nhau, đi sâu vào miêu tả nội tâm nhân vật, đặt nhân vật trong các mối quan hệ xã hội để mổ xẻ, phân tích Từ đó, mở

ra nhiều cách cảm thụ và lí giải mới mẻ về con người

Trong Bến không chồng, tác giả có sự lồng ghép các kiểu thời gian để

qua đó, nhân vật có thể bộc lộ các khía cạnh nội tâm

Đối với bé Hạnh, lúc tuổi ấu thơ còn gì thú vị hơn là “chiều chiều từ ngọn tháp đầy bí ẩn kia cứ ngân lên những hồi chuông xao động tâm hồn của bé Hạnh” Chứng tỏ Hạnh là cô bé giàu tình cảm Đó còn là những giây phút đầu tiên của một điều gì đó làm con người ta nhớ mãi: “Lần đầu tiên trong đời Vạn thấy sung sướng cực độ và quên hẳn mình” Đây chính là giây phút Nguyễn Vạn

sống với con người thật của mình, con người tự nhiên, con người với những ước mơ, khát khao Phần người, phần bản năng đã chiến thắng phần thánh nhân của Vạn - con người ta không thể mãi mãi ép xác theo lý tưởng và ảo tưởng của mình Phút giây bản năng trỗi dậy là khi Nguyễn Vạn sống bằng dục vọng, sống cho dục vọng nhưng không phải là lúc Nguyễn Vạn bị trụy lạc mà đó

chính là thời khắc anh được làm người - một con người đúng nghĩa Hay “Lần đầu tiên làng Đông có đám cưới kì lạ Các giọng hát của đội văn nghệ có dịp được thử tài” Đó là khoảng thời gian trong cuộc đời mà ai từng trải qua thì sẽ

nhớ mãi

Ngoài ra, những hành động của nhân vật gắn với những thời khắc khác

nhau cũng đáng ghi nhớ: “Từ ngày thằng Tốn đi bộ đội mụ Hơn được thể khiêu khích Vạn”, “Từ cái đêm mang cá rô về đây, Vạn thấy bứt rứt như có lỗi với

con Hạnh”, “Từ hôm nhận điện của Nghĩa, rỗi lúc nào là Hạnh lại lấy gương ngắm gương mặt mình”…

bên trong tâm hồn, dành nhiều chỗ cho thời gian suy tư, chiêm nghiệm cũng là một cách để nhà văn bộc lộ khía cạnh nội tâm nhân vật

Thủy gặp Nghĩa chỉ trong một đêm rồi sau sáu năm đi thanh niên xung phong, cô lại tình cờ gặp Nghĩa trong ngôi nhà ấy, gian phòng ấy và chỉ trong một đêm những tâm hồn trải qua nhiều biến động với bao nỗi ưu tư, dằn vặt:

“Ôi ngày ấy sao Thủy lại láu lỉnh và ngây thơ đến vậy Ngày mới vào thanh niên xung phong Thủy cứ ngỡ mình yếu đuối, hóa ra cô lại là người vững vàng nhất trong số các cô gái cùng đơn vị ”, “mình đã là cô gái lỡ thì, không thể làm thế được Nếu lúc này Thủy liều đến với anh, Nghĩa sẽ cho Thủy là cô bé lẳng lơ đĩ thỏa Thủy bỗng thấy tủi thân, nước mắt ứa ra”.

Hay là nỗi niềm đau đớn khi Hạnh phải quyết định kí vào đơn li hôn với

Nghĩa: “Đêm đến Hạnh cố gạt những tình cảm yếu mềm bằng cách gán ghép cho Nghĩa những điều xấu xa tội lỗi, nhưng càng nghĩ xấu về anh, hình bóng anh vẫn cứ lung linh rực rỡ, mọi kỉ niệm xưa lại bùng lên thiêu đốt trái tim khô héo của Hạnh”.

 Tạo ra những tình huống có vấn đề, những thời điểm trọng đại trong cuộc đời của nhân vật để cho người đọc nhìn thấy nhân vật đến

tận đáy Đó là lúc Hạnh gặp Nguyễn Vạn trong đêm giông tố Tác giả không

nhằm miêu tả chiều dài thời gian mà mở rộng ra ở độ rộng và chiều sâu không gian

“Gió bỗng nổi lên, ngoài bến nước sông vỗ oàm oạp và mưa đổ xuống rào rào Một luồng chớp sáng lóe qua khe cửa, ngọn đèn phụt tắt Có tiếng hét và tiếng bước chân chạy rình rịch Cánh cửa bỗng mở toang, bóng một người đàn bà

ào vào lao tới giường ôm ghì lấy Vạn.

…………

Nguyễn Vạn bàng hoàng cả người không hiểu mình mơ hay tỉnh Men rượu vẫn nung nóng trái tim làm tâm trí Vạn quay cuồng Da thịt đàn bà nân nẫn trong vòng tay và hơi thở đầy dục vọng phả vào mặt Vạn ( ) Vạn buông thả cho

thân xác tự do gây tội lỗi, tự do rên xiết trên thên thể rừng rực của người đàn bà”.

Chính khoảng thời gian ngắn ngủi mà trọng đại ấy đã một lần nữa tái sinh tâm hồn và cuộc sống của Nguyễn Vạn Con người muốn làm mực thước, làm thánh nhân để xứng đáng với sự ngưỡng mộ của dân làng và đã hy sinh một đời cho ảo tưởng đó trong cuộc sống khắc kỷ đến ngốc ngếch, cũng không thể thoát khỏi sức cuốn mạnh mẽ của bản năng Giây phút này cũng chính là giây phút hạnh phúc nhất, đau đớn nhất của Nguyễn Vạn để rồi vì nó mà Nguyễn Vạn với biết bao dằn vặt phải đi đến quyết định tự tử, chấm dứt cuộc sống khắc kỷ của mình

2.2 Không gian nghệ thuật

vừa thực, vừa ảo.

Không gian ấy luôn gắn với tâm thức của người Việt Nam và trở thành nét riêng độc đáo trong văn hóa dân tộc ta Bởi không gian huyền bí là một phần của đời sống tâm linh, nó nâng đỡ ru dỗ tâm hồn người, làm cho cuộc

sống của họ thêm phong phú “Trong ánh mắt đen láy của bé Hạnh, làng Đông

là thế giới huyền diệu”

Đó là những câu chuyện ly kì: ông Khiên, ông Xung vẫn kể “Từ đời xưa người ta đã bảo làng Đông lắm kẻ phong tình, nhiều trai tài gái sắc Làng Đông lại có nhiều cái “ nhất”: Đình làng Đông to nhất, cây quéo làng Đông cao nhất, cầu đá làng Đông đẹp nhất, nước sông Đình cũng mát nhất” Bắt nguồn từ truyền thống, lịch sử của làng: “Đất làng Đông nằm trên mình con rồng Con rồng đó chính là dòng sông Đình bắt nguồn từ cống Linh chảy qua làng Đông, uốn lượn như một con rồng” “Cụ Nghiên, trưởng tộc dòng họ Nguyễn to nhất làng Đông, thường ngồi xếp bằng ở gian giữa từ đường họ kể chuyện tích làng cho con cháu nghe.” Như vậy, không gian làng Đông vừa là

không gian của những truyền thuyết vừa là không gian mở

Đó còn là câu chuyện “hồ mắt tiên”, về cô Ngần xinh đẹp vì bị ép duyên

mà ra hồ nước tự tử Hồ nước trở thành suối giải oan “Từ đó đàn bà con gái làngĐông có nỗi oan khuất đều trốn ra hồ nước tắm để giải oan” “Chính vì

có hồ mắt tiên mà gái làng Đông da cô nào cũng trắng mịn màng, mang nhiều nét khêu gợi của tiên nữ” Rồi câu chuyện về gò ông Đổng, con ma ở cánh mả

Rốt, câu chuyện bi thảm dẫn đến lời nguyền độc địa giữa hai họ Nguyễn - Vũ Không gian làng Đông trở thành không gian của những truyền thuyết, không gian hư ảo Điều đó tạo nên sự hấp dẫn cho câu chuyện

Trên cái nền không gian chung ấy, các tác giả lại tạo nên một không gian sinh hoạt của cuộc sống thường nhật và luôn được khuấy động bởi con người

Đó là không gian làng Đông “đồng quê cứ rộn ràng trong lòng bé Hạnh”;

“bấy giờ là mùa xuân, mùa trồng đậu, khắp cáng đồng màu rực lên những dây

cờ xanh, đỏ, trắng, vàng Lũ chim sẻ khôn như ranh sà xuống chén những mầm đậu non mới nhú”, “làng Đông là thế giới huyền diệu, lũy tre làng xanh mượt, những thân cau cao vút, dòng sông Đình lung linh in bóng cây quéo và nhịp cầu Đá Bạc” Không gian gợi lên sự no ấm, sum vầy của làng Đông Và chính

cái không gian ấy đã gắn với tâm hồn cô bé Hạnh làm nên một cô bé giàu tình cảm, yếu đuối, ngây thơ nhưng cũng rất hiếu kì, mạnh mẽ

Gắn với cái nhìn nghệ thuật về người phụ nữ, các nhà văn còn thể hiện không gian của những nỗi niềm suy tư - không gian của lòng người Đó là một loại không gian giàu sức biểu hiện

Nhìn cảnh những cô gái làng Đông rủ nhau ra đứng tình tang cười hô hố trên cầu Đá Bạc khiến người đọc không khỏi chạnh lòng, bởi vì trai làng Đông chẳng còn người nào lành lặn trừ chàng ngốc và anh Huy thọt Và những

cái bến ấy trở thành những cái bến không chồng Những cái bến không chồng

trở thành một biểu trưng cho cuộc sống dân tộc trong cả một thời kì dài khi lớp lớp đàn ông thanh niên đều ra trận Đó là hình tượng không gian nghệ thuật, có sức thể hiện rất lớn Là nỗi đau, là những mất mát lớn lao không gì bù đắp được của cả một thế hệ do chiến tranh gây ra

Không gian nỗi lòng của Thắm – khi những tưởng đã hạnh phúc với anh thọt thì lại động lòng trước anh pháo thủ quá đỗi phong tình khiến cô nghẹn ngào tâm sự mà cõi lòng thì tan nát

Không gian trong lòng Hạnh là không gian của sự trống vắng, nỗi buồn

cô liêu, của những phút giây hồi tưởng lại thời xuân sắc và phút ân ái cùng

Nghĩa “đầu óc Hạnh căng ra rung lên ngây ngất đi tìm lạc thú trong hoang tưởng, Hạnh lao ra dòng nước mát lạnh sóng sánh bóng trăng…Hạnh vùng vẫy, quẫy đạp trong ham muốn làm tình với nước…Hạnh thấy mình đang chìm dần như thể có con ba ba thuồng luồng đang lôi tuột xuống đáy sông”.

Không gian của Vạn – sự dằn vặt trong tâm hồn khi phải cố cưỡng lại tình yêu tự nhiên để làm trọn nghĩa vụ của một người chiến sĩ

Không gian của Nghĩa khi phải bỏ trốn đi B mà không từ biệt bố, rồi sự hối lỗi, chua xót khi biết mình không thể làm cha, sự dằn vặt vì đã làm khổ Thủy, Hạnh

Có thể nói rằng không gian bến không chồng là một hình tượng nghệ

thuật độc đáo sống mãi trong lòng người đọc bởi sức gợi của nó về những nỗi đau do chiến tranh gây ra trong suốt một thời kì dài của dân tộc