Bài viết với mục tiêu nhằm đảm bảo an ninh kinh tế, giữ một môi trường kinh doanh thuận lợi và an toàn có vai trò then chốt để ổn định kinh tế vĩ mô, tạo tiền đề quan trọng để hoàn thành các chiến lược và mục tiêu kinh tế dài hạn. Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 11 Nguyễn Đông Phong*
Tô Công Nguyên Bảo* Nguyễn Khắc Quốc Bảo*
Tóm tắt
Hội nhập quốc tế và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư là hai xu hướng toàn cầu chủ yếu hiện nay, tác động bao trùm lên mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội, trong đó có vấn đề an ninh kinh tế Các mô hình kinh doanh kiểu mới, các sản phẩm - dịch vụ của nền kinh tế
số cũng đặt ra các thách thức cho an ninh không gian mạng và an ninh phi truyền thống Trong khi đó, đại dịch Covid-19 bùng nổ đã gây ra nhiều hệ lụy, làm trầm trọng hơn các bất ổn toàn cầu vốn đã tồn tại trước đây Các quốc gia đang đối mặt với những thách thức nghiêm trọng, các rủi ro tiềm ẩn có thể dẫn đến sự đổ vỡ các mối quan hệ kinh tế
và chính trị toàn cầu Khi luật pháp quốc tế và vai trò của các thiết chế đa phương bị suy yếu và thách thức thì việc tự cường trong mọi mặt từ kinh tế đến chính trị là nhân tố sống còn của mỗi quốc gia Vì vậy, đảm bảo an ninh kinh tế, giữ một môi trường kinh doanh thuận lợi và an toàn có vai trò then chốt để ổn định kinh tế vĩ mô, tạo tiền đề quan trọng
để hoàn thành các chiến lược và mục tiêu kinh tế dài hạn
Từ khóa: An ninh kinh tế, an ninh phi truyền thống, hội nhập quốc tế
1 Bối cảnh quốc tế và làn sóng cách mạng công nghiệp 4.0
1.1 Các bất ổn toàn cầu đang có xu hướng gia tăng sau đại dịch Covid-19
Đại dịch đã khiến các quốc gia phải thực thi những biện pháp mạnh dạn để phòng chống
và khắc chế, đây được xem là cuộc “Đại phong tỏa” có quy mô toàn cầu Những tác động nặng nề từ cú sốc y tế này không những tàn phá nền kinh tế thế giới mà còn làm các bất
ổn trước đây diễn ra nhanh và nghiêm trọng hơn Việc này gây ra những thách thức tiềm
1 *Trường Đại học Kinh tế TP HCM | Email liên hệ: nguyenbao@ueh.edu.vn
Trang 2tàng và hậu quả có thể dẫn đến sự đổ vỡ trong mối quan hệ kinh tế lẫn chính trị, một trật
tự thế giới mới có thể được thiết lập giai đoạn hậu dịch Đại dịch có lẽ là chất xúc tác làm cho sự đối đầu vì mâu thuẫn lợi ích giữa các quốc gia trở nên căng thẳng hơn bao giờ hết Minh chứng điển hình là cuộc chiến tranh thương mại Mỹ-Trung, quá trình Brexit của Anh với EU Cũng như hành động của Mỹ rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) vào tháng 01/2017, xem xét lại Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) và việc dán nhãn chỉ định các đối tác thương mại song phương có hành vi thao túng tiền tệ gần đây Các bằng chứng này cho thấy chủ nghĩa đơn phương đang trỗi dậy rất mạnh mẽ Liệu tính dân chủ hóa có suy yếu hay không khi mà chủ nghĩa đa phương trong thời gian qua đang gặp phải những thách thức không nhỏ Không phải ngẫu nhiên
mà một xu hướng chung hiện nay cho thấy các cường quốc như Mỹ ưu tiên chủ nghĩa đơn phương và song phương nhiều hơn Một viễn cảnh đầy bi quan cho tương lai thế giới
khi mà hoàn cảnh "đèn nhà ai nấy sáng, thân ai nấy lo" càng gia tăng Kết quả này minh
chứng cho sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo hộ, chủ nghĩa dân túy và khu vực hóa hiện nay
Hình 1 Chỉ số bất ổn trong chính sách kinh tế toàn cầu GEPU, giai đoạn 1997-2020
Nguồn: Nguyễn Khắc Quốc Bảo và Nguyễn Đông Phong (2021), dữ liệu trích xuất từ Policy Uncertainty Ghi chú: Chỉ số bất ổn chính sách kinh tế toàn cầu (Global Economic Policy Uncertainty - GEPU) được xây dựng dựa trên số liệu của 21 nền kinh tế lớn trên thế giới, trên cơ sở: (1) mức độ phản ánh các từ khóa liên quan đến bất ổn, chính sách, kinh tế trên các tờ báo uy tín; (2) báo cáo của Văn phòng Ngân sách Quốc hội Hoa Kỳ (Congressional Budget Office - CBO); và (3) kết quả khảo sát từ Ngân hàng dự trữ liên bang Philadelphia
Cú sốc phi truyền thống từ Covid-19 buộc các quốc gia phải thay đổi chiến lược phát triển, tái cấu trúc nền kinh tế, đồng thời xem xét lại những mối quan hệ thương mại Đặc biệt, sự thay đổi đến từ các cường quốc càng có mức độ ảnh hưởng nhiều hơn đến kinh
74.66
197.64
216.04 412.05
Trang 3tế và chính trị toàn cầu Có thể thấy, cạnh tranh địa chính trị của các cường quốc tiếp tục leo thang nhằm khẳng định vị thế người “thủ lĩnh” của khu vực và tham vọng hơn là dẫn dắt thế giới Kỷ nguyên hậu Covid-19 có thể sẽ dẫn đến một trật tự thế giới mới được thiết lập kể từ sau thời Thế chiến thứ II, thời điểm Mỹ đã có những thành công nhất định trong thiết lập vị thế
Ở góc độ kinh tế, sự cộng hưởng của những bất ổn trước đây và sức tàn phá từ
Covid-19 đã khiến thế giới rơi vào một trong những lần suy thoái trầm trọng nhất lịch sử Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo kinh tế toàn cầu trong năm 2020 giảm ở mức -4,4%, và một
“sắc đỏ” bao trùm trong bản đồ tăng trưởng kinh tế Kinh tế toàn cầu đang đối mặt với những bất ổn và thách thức nghiêm trọng Các nền kinh tế đang “ngập” trong tiền, cùng với sự gián đoạn trong thanh khoản, khủng hoảng nợ công có khả năng xảy ra, sự đứt gãy các chuỗi cung ứng, sự quay đầu của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Kết hợp với những bất ổn trước đây, Covid-19 làm cho quá trình toàn cầu hóa trở nên thoái trào và một trật tự thế giới mới hậu dịch sẽ được thiết lập
Hình 2 Tỷ lệ các nền kinh tế đối mặt với suy thoái (%), 1871-2021
Nguồn: Nguyễn Khắc Quốc Bảo và Nguyễn Đông Phong (2021), dữ liệu trích xuất từ WB Ghi chú: Tỷ lệ các nền kinh tế suy thoái được định nghĩa như là sự thu hẹp GPD bình quân đầu người hàng năm
Vai trò của luật pháp quốc tế và các thiết chế đa phương đang dần suy yếu Một ví dụ
chính là việc Liên Hợp Quốc (UN) không thể hiện mạnh mẽ vai trò thúc đẩy nỗ lực hợp tác giữa các nước nhằm ứng phó với sự tàn phá của Covid-19, việc này càng làm sự chia
rẽ sâu sắc giữa các siêu cường như Trung Quốc và Mỹ thêm trầm trọng Song song đó,
sự phản ứng chưa kịp thời của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng đã dẫn đến những tranh luận lớn về vai trò chống dịch của tổ chức này, thậm chí trở thành một sàn diễn chính trị giữa các nhóm quốc gia thân Mỹ và các quốc gia ủng hộ Trung Quốc
Trang 4Thay vì cùng nhau hợp tác tìm ra giải pháp khắc chế đại dịch, thì hành động đầu tiên
mà Mỹ và các liên minh hướng đến đó là muốn trừng phạt Trung Quốc do nghi ngờ quốc gia này cố tình làm lây lan Covid-19 Chính vì lẽ đó, ngày 19/5/2020, Đại hội đồng Y tế Thế giới (WHA) và các thành viên WHO thông qua việc kêu gọi điều tra về những phản ứng của WHO trước đại dịch, khiến Covid-19 lây lan trên diện rộng Đây cũng là một minh chứng cho thấy sự suy yếu của các thiết chế đa phương, không những chỉ có WHO
mà cả UN, tổ chức đa phương lớn nhất thế giới hiện nay
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cũng không phải là trường hợp ngoại lệ trong
xu hướng suy yếu của các thiết chế đa phương Việc Mỹ châm ngòi thương chiến Trung hay dán nhãn thao túng tiền tệ dựa trên các tiêu chuẩn đơn phương đã khiến vai trò của WTO trở nên mờ nhạt Theo thông lệ quốc tế, việc giải quyết tranh chấp thương mại thường phải thông qua các tổ chức quốc tế như WTO Toàn bộ các sự kiện nêu trên đã khiến những nghi vấn về vai trò của các tổ chức quốc tế, hợp tác đa phương ứng phó ra sao trước những thảm họa toàn cầu như Covid-19 khi mà một thế giới đang chìm đắm trong sự chia rẽ sâu sắc Thậm chí, có những thế lực lợi dụng tình hình dịch bệnh để thực thi những hành động chống phá, kìm hãm sự phát triển của các nước khác
Mỹ-An ninh phi truyền thống đang được báo động Một trong những vấn đề cấp bách hiện
nay là cần phải đảm bảo an ninh quốc gia, bao gồm cả an ninh truyền thống và phi truyền thống, khi đó đòi hỏi các quốc gia phải nỗ lực để theo kịp và giải quyết sự biến hóa đa dạng của các hình thức phạm tội Trong phạm vi bài tham luận này, chúng tôi tập trung xem xét vấn đề an ninh phi truyền thống mà cụ thể là an ninh kinh tế và an ninh mạng trong bối cảnh hội nhập quốc tế và làn sóng CMCN 4.0 An ninh phi truyền thống thường liên quan đến các vấn đề về an ninh mạng, kinh tế, lương thực, năng lượng, môi trường, dịch bệnh, nguồn nước, biến đổi khí hậu, già hóa dân số, v.v
Với sự bùng nổ của CMCN 4.0, một minh chứng từ các cuộc xung đột chính trị không chỉ đơn thuần ở khía cạnh giao chiến trực tiếp mà còn là những hành động tấn công an ninh mạng như cách Iran áp dụng với Mỹ Đây thật sự là mối đe dọa đến hòa bình và an ninh toàn cầu khi mà cách thức triển khai của các cuộc tấn công mạng rất đa dạng và rất khó để phát hiện Ở khía cạnh kinh tế, các ngân hàng lớn như JPMorgan Chase, Bank of America cũng đã trải qua những lần bị tấn công mạng theo hình thức làm gián đoạn, từ chối các dịch vụ của khách hàng (DDos) Những cuộc tấn công này còn gây thiệt hại kinh
tế cho các chủ thể, cá nhân bằng cách phát tán mã độc, virus, phần mềm gián điệp, thu thập thông tin cá nhân bất hợp pháp, v.v
Có thể thấy tầm quan trọng của không gian mạng không khác gì so với các vùng lãnh thổ trên đất liền, trên biển, trên không và không gian Cùng với CMCN 4.0 thì hội nhập quốc tế là một xu hướng chủ đạo hiện nay của thế giới Bên cạnh những lợi ích song
Trang 5phương, đa phương có được thì vẫn có những thách thức đặt ra cho mỗi quốc gia Một
trong những thách thức đó là tồn tại những âm mưu “dùng kinh tế để chuyển hóa chính
trị” của các cường quốc với những nước phụ thuộc quá nhiều vào họ Đã có những giả
thuyết cho rằng Trung Quốc đang lợi dụng việc hội nhập toàn cầu để “xâm lược” kinh tế
và hoàn thiện sức mạnh quân sự nhằm hiện thực hóa “Giấc mộng Trung Hoa”
Một thách thức khác đáng quan tâm hiện nay đó là an ninh lương thực và nạn đói, Covid-19 khiến số lượng người lâm vào cảnh đói trong năm 2020 tăng thêm 132 triệu, nâng tổng số lên 822 triệu người, chiếm 10,6% dân số toàn cầu (FAO, UNICEF, WFP, WHO)
Dự báo của Oxfam International cho thấy Covid-19 có thể khiến khoảng 12.000 người chết
vì đói mỗi ngày vào cuối năm 2020 Thống kê từ UN cũng đã minh chứng rằng lương thực trên toàn thế giới hiện này hoàn toàn đủ đáp ứng nhu cầu cơ bản của mỗi người dân, điều này hàm ý rằng trong khi một số quốc gia không thể tiếp cận với lương thực, thực phẩm thì tại nhiều quốc gia khác lại đang dư thừa Kết quả này càng làm rõ hơn sự bất bình đẳng trong xã hội hiện nay, khi mà “kẻ ăn không hết, người lần chẳng ra”
Covid-19 đã thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra nhanh hơn CMCN 4.0 đã lan tỏa
đến mọi ngõ ngách và định hình lại cách thức vận hành, hoạt động sản xuất, dịch vụ của toàn thế giới Trong bối cảnh Covid-19, làm thế nào để các cá nhân, doanh nghiệp thích ứng và tồn tại trong một nền kinh tế không tiếp xúc trực tiếp Việc chuyển đổi số lúc này
là một giải pháp được sử dụng rộng rãi và hướng đến một tương lai mới theo một cách tiếp cận mới
Nền kinh tế Việt Nam đã cho thấy khả năng thích ứng tích cực, đặc biệt là khi xem xét hành vi của doanh nghiệp trong giai đoạn đại dịch Khả năng ứng dụng công nghệ số,
tự động hóa sản xuất, áp dụng các hoạt động đổi mới sáng tạo đã góp phần giúp doanh nghiệp vượt qua những khó khăn từ cuộc khủng hoảng y tế lẫn kinh tế Báo cáo BPS do Tổng cục Thống kê (GSO) và Ngân hàng Thế giới (WB) đã ghi nhận, trong 09 tháng đầu năm 2020, hơn 60% doanh nghiệp tham gia khảo sát thích nghi với trạng thái bình thường mới bằng cách ứng dụng công nghệ số, tăng thêm 10% so với tháng 06/2020 Có lẽ sự tàn phá của Covid-19 đã quá rõ ràng nhưng cũng từ biến cố này đã thay đổi hành vi và cách thức hoạt động của các doanh nghiệp, từ cơ cấu tổ chức đến khả năng sản xuất, quản
lý, và vận hành
Trang 6Hình 3 Xu hướng ứng dụng các nền tảng số (% số doanh nghiệp khảo sát)
Nguồn: Nguyễn Khắc Quốc Bảo và Nguyễn Đông Phong (2021), dữ liệu trích xuất từ WB Ghi chú: Báo cáo Đánh Giá Tác Động Tới Doanh Nghiệp (Business Pulse Survey, BPS) được thực hiện trong giai đoạn cuối tháng 9 và giữa tháng 10 năm 2020 nhằm đánh giá hiện trạng hồi phục kinh tế thông qua phương pháp phỏng vấn trực tiếp và điện thoại từ 501 doanh nghiệp ở 15 tỉnh, thành theo quy mô hoạt động và trải đều cho các ngành kinh tế như nông nghiệp, công nghiệp chế tạo, bán buôn và bán lẻ, các các dịch vụ khác
Xu hướng số hóa có tác động sâu rộng và đa chiều đến kinh tế thế giới, cũng như sự phát triển của mỗi quốc gia Cạnh tranh công nghệ trở thành mặt trận quyết định và việc làm chủ công nghệ mới là nhân tố chủ chốt để tránh sự phụ thuộc vào bất kỳ một quốc gia nào Trong thời kỳ bùng nổ của CMCN 4.0, quá trình đổi mới sáng tạo, tri thức, nhân lực là những động lực chính để thúc đẩy phát triển kinh tế-xã hội và dẫn dắt quốc giá vào một kỷ nguyên số của nhân loại Sự cộng hưởng trong quá trình chuyển đổi số của nhiều lĩnh vực khác nhau đã dẫn đến sự bùng nổ của nhiều mô hình, giao thức kinh doanh mới,
và hình thành các phương thức sản xuất và quan hệ sản xuất mới Và trong giai đoạn hiện nay có thể được xem là tâm điểm của quá trình hội tụ công nghệ đó Trên nền tảng kinh
tế chia sẻ, sự hội tụ và cộng hưởng này sẽ càng lan toả mạnh và thúc đẩy quá trình chuyển đổi số diễn ra nhanh chóng Bởi lẽ, nó sẽ là một xu hướng mà doanh nghiệp, công chúng
và các Chính phủ không thể đứng ngoài
Tuy nhiên, một vấn đề đặt ra là các quy định pháp luật vẫn chưa bắt kịp sự thay đổi nhanh chóng của những mô hình kinh doanh trong nền kinh tế số Việc này dẫn đến sự
“lúng túng” và “đuối sức” đối với công tác quản lý Nhà nước Hàng loạt các vấn đề mới
sẽ nảy sinh, từ những yếu tố vi mô như hành vi người tiêu dùng, trải nghiệm khách hàng, quản lý con người, cho đến các vấn đề vĩ mô như chính sách tài khoá, tiền tệ và điều tiết một nền kinh tế số sẽ làm các chính phủ phải thích ứng Những câu chuyện liên quan đến
Tăng ứng dụng nền tảng số Đầu tư vào giải pháp số Nâng cấp, phát triển danh mục sản phẩm
Trang 7quản lý và truy thu thuế của các cá nhân kinh doanh trên mạng, cụ thể là mạng xã hội Facebook là bằng chứng điển hình nhất, hoặc là mối quan hệ lợi ích giữa người dùng và đơn vị cung cấp dịch vụ trực tuyến như Google, Apple, Youtube Dường như những nỗ lực của các cơ quan quản lý nhà nước vẫn chưa đem lại hiệu quả cao
1.2 Tác động của thương chiến Mỹ - Trung
Những cuộc điều tra ban đầu từ Mỹ kết luận Trung Quốc đã sử dụng những biện pháp trợ cấp phi thị trường, thiếu minh bạch cho nhóm ngành công nghiệp Cơ quan đại diện Thương mại Mỹ (USTR) cũng chỉ ra hành động chiếm dụng trái phép tài sản trí tuệ và thiết lập các điều khoản kinh tế buộc Mỹ phải chuyển giao công nghệ cho Trung Quốc Các bất cập này được Mỹ lấy làm lý do để đưa ra những biện pháp trừng phạt với Trung Quốc, từ đó khởi xướng thành một cuộc chiến tranh thương mại song phương có sức ảnh hưởng toàn thế giới
Quan sát tỷ giá giữa VND và USD trong giai đoạn 2018-2020 (Hình 4) có thể thấy tỷ giá trung tâm của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV) đã có sự điều chỉnh tăng từng bước, cụ thể giai đoạn trước khi thương chiến leo thang (từ tháng 01/2018 đến tháng 06/2018) tỷ giá trung tâm đã tăng lên khoảng 0,8%, điều này có thể hàm ý rằng SBV đã
có sự chuẩn bị và hành động trước nhằm đối phó với tác động của thương chiến gây ra Riêng trong năm 2018 tỷ giá đã tăng 1,7% so với đầu năm và tương ứng cho năm 2019
là 1,4%, kết quả này đáp ứng mục tiêu không tăng quá 3% do Chính phủ đưa ra Tỷ giá USD/VND không có biến động quá lớn trong năm 2020 Tỷ giá trung tâm SBV hiện tại tăng khoảng 0,19% so với thời điểm tháng 01/2020 Khi xét đến tỷ giá tại ngân hàng Vietcombank tỷ lệ mất giá giữa VND và USD rơi vào khoảng 0,01%
Trong khi đó, tỷ giá giao dịch trên thị trường ngân hàng trong đã cho thấy mức độ phản ứng của thị trường trước những cú sốc, đặc biệt là trong thương chiến Mỹ-Trung,
cụ thể từ tháng 06/2018 đến tháng 08/2018, tỷ giá giao dịch trên thị trường ngân hàng đã nhảy vọt lên gần 2% Trong giai đoạn đình chiến từ tháng 12/2018 đến tháng 04/2019, tỷ giá giao dịch ở ngân hàng duy trì ở mức trung bình là 23.268 USD/VND Tuy nhiên, thời điểm tháng 05/2019 và 06/2019 là khi Mỹ áp thuế từ 10% lên 25% cho 200 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu trước đó từ Trung Quốc và Trung Quốc đáp trả lên 60 tỷ USD đã tiếp tục cho thấy phản ứng của tỷ giá giao dịch ở ngân hàng với mức tăng 0,6% trong 2 tháng
Trang 8đã giữ vững lập trường và có những hành động phản ứng hợp lý trên cơ sở xem xét những yếu tố tác động bên ngoài và tín hiệu của thị trường, đồng thời không sử dụng biện pháp phá giá để gia tăng xuất khẩu Những phản ứng này giúp ổn định được niềm tin của các doanh nghiệp, nhà đầu tư cũng như tâm lý và kỳ vọng lạm phát trong nền kinh tế SBV
đã can thiệp và cho phép đồng nội tệ giảm giá dần dần và tạo ra cơ chế điều chỉnh tỷ giá linh hoạt hơn Bên cạnh đó, để tránh gây bất ổn trong thị trường tài chính khi tiến hành điều chỉnh lãi suất, việc sử dụng dự trữ ngoại tệ để can thiệp vào tỷ giá được xem là một chính sách dung hòa trong thời điểm này Lượng dự trữ ngoại tệ của Việt Nam đã tăng liên tục trong thời gian và chạm ngưỡng gần 100 tỷ USD trong năm 2020
Một tác động khác của thương chiến là sự chuyển dịch thương mại mạnh mẽ giữa Mỹ với Trung Quốc và Việt Nam kể từ khi bùng nổ năm 2018 và đại dịch năm 2020 Số liệu
từ FRED cho thấy giá trị cao nhất của Việt Nam là 310,1 vào tháng 08/2020, cùng thời điểm này Trung Quốc đạt 105,8 Cần phải lưu ý, kết quả từ này có thể khiến Mỹ đưa ra nghi vấn liệu Việt Nam có phải là nơi trung gian thương mại (transhipment) của các nước đang bị Mỹ trừng phạt Do đó cần phải cảnh giác hiện tượng hàng hoá Trung Quốc “mượn đường” Việt Nam, dán nhãn “Made in Vietnam” sau đó xuất qua Mỹ để tránh mức thuế quan cao
Trang 91.3 Mỹ cáo buộc Việt Nam là quốc gia thao túng tiền tệ
Việc dán nhãn chỉ định Việt Nam là quốc gia thao túng tiền tệ là hành động đơn phương của Mỹ, dựa trên ba tiêu chí ban hành vào năm 2015: (i) Thặng dư thương mại hàng hóa song phương với Mỹ đạt ít nhất 20 tỷ USD; (ii) Thặng dư cán cân vãng lai tương đương ít nhất 2% GDP; và (iii) Mua ròng ngoại tệ trong ít nhất 6 tháng trong khoảng thời gian 12 tháng với tổng lượng ngoại tệ mua ròng trong 12 tháng tương đương ít nhất 2% GDP Tuy nhiên, những tiêu chí này là cứng nhắc, áp đặt và hoàn toàn không có cơ sở kinh tế, vì việc
sử dụng ngoại hối để duy trì tỷ giá là nhằm ổn định lạm phát và ổn định nền kinh tế, duy trì chính sách tiền tệ độc lập, không vì bất kỳ một mối quan hệ thương mại song phương nào Diễn biến tỷ giá USD/VND đã cho thấy tỷ giá trung tâm được SBV điều chỉnh từng bước dựa trên những phản ứng từ thị trường thế giới và trong nước SBV sử dụng chính sách tỷ giá thả nổi có quản lý và vẫn giữ vững lập trường này trong nhiều năm qua, đồng thời không chủ động thực thi chính sách phá giá đồng tiền để tạo lới thế cạnh tranh không công bằng Dựa trên mô hình tỷ giá hối đoái hiệu dụng thực, IMF ghi nhận VND đang bị định giá cao đến 15,2%, nghĩa là chính sách tỷ giá mà SBV đang vận hành không hề cố tình phá giá như cáo buộc của Mỹ Hiện nay, với lãi suất thấp kỷ lục do các đợt điều chỉnh
để giảm đau nền kinh tế từ Fed, có lẽ Mỹ mới là quốc gia đang hạ giá trị đồng tiền của mình Đồng thời, mức lạm phát của Việt Nam cao hơn nhiều so với Mỹ, do đó tỷ giá hối đoái thực tế sau khi trừ đi lạm phát vẫn ở mức ổn định kể từ năm 2016, thậm chí là bị định giá cao, hoàn toàn phù hợp với nhận định của IMF
Công bằng mà nói, dự trữ ngoại hối của Việt Nam ở mức khoảng 29% GDP vẫn thấp hơn so với các nước láng giềng như Malaysia và Thái Lan và hoàn toàn phù hợp với thông
lệ quốc tế IMF đã khuyến nghị các quốc gia nên có mức dự trữ ngoại hối từ mức từ 3 đến 6 tháng nhập khẩu để đảm bảo cán cân thanh toán được ổn định Việt Nam với mức khoảng 100 tỷ USD trong năm 2020 vẫn thuộc phạm vi khuyến nghị của IMF Dự trữ ngoại hối là cần thiết để đảm bảo an ninh tài chính tiền tệ quốc gia, ổn định tỷ giá hối đoái và thu hút đầu tư nước ngoài Bên cạnh đó, thặng dư thương mại của Việt Nam là kết quả của sự chuyển dịch sản xuất trong hàng hóa xuất khẩu, không hoàn toàn đến từ
sự thay đổi chính sách của SBV
Việc bị cáo buộc là quốc gia thao túng tiền tệ có thể khiến Việt Nam đối mặt với những lệnh trừng phạt Kịch bản có thể xảy ra là việc Mỹ, cụ thể hơn là USTR đơn phương
áp thuế trừng phạt cho một số mặt hàng nhập khẩu từ Việt Nam khi cho rằng có sự trợ cấp, gian lận thương mại, và không chứng minh được nguồn gốc xuất xứ Với một nền kinh tế với độ mở hơn 200% GDP như Việt Nam, hành động áp thuế của Mỹ sẽ dẫn đến những bất lợi trong xuất khẩu, đặc biệt khi Mỹ là đối tác xuất khẩu lớn nhất với kim ngạch 76,4 tỷ USD (GSO, 2020), chiếm 27,1% trong tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2020
Trang 10Quan trọng hơn, với xu hướng chuyển dịch cơ sở sản xuất từ Trung Quốc vào Việt Nam, cũng như sự gia tăng dòng vốn FDI, đặc biệt là các công ty có xuất xứ từ Mỹ Nếu hành động áp thuế được thực thi thì Mỹ đang vô tình “gián đòn” vào các đồng minh của chính họ, cản trở hoạt động đầu tư của những công ty này tại Việt Nam Tuy nhiên, quá trình áp thuế cần phải có lộ trình và phụ thuộc vào kết quả của các vòng đàm phán song phương trong thời gian tới Trong bối cảnh hiện nay, vấn đề an ninh tài chính tiền tệ quốc gia được quan tâm hàng đầu, nội dung này sẽ được trình bày ở phần tiếp theo
2 Các vấn đề đặt ra đối với an ninh kinh tế của Việt Nam
Với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hội nhập quốc tế, công tác bảo đảm an ninh kinh tế luôn được Đảng và Nhà nước ở Việt Nam quan tâm hàng đầu Đây là một trong những điều kiện tiên quyết để tạo lập một môi trường kinh tế thuận lợi, an toàn, độc lập và tự chủ, góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới đầy bất định với những diễn biến phức tạp
và khó lường, cùng với những thảm họa toàn cầu như Covid-19 càng khiến mỗi quốc gia phải thận trọng hơn, đặc biệt là trong kỷ nguyên số Trong bối cảnh đó, chúng tôi xin khái quát một số vấn đề có tính xu hướng và liên quan trực tiếp đến an ninh kinh tế cần được thảo luận và nghiên cứu sâu
2.1 Dùng kinh tế để chuyển hóa chính trị
Một trong những thách thức đặt ra hiện nay khi hội nhập quốc tế đó là xuất hiện sự chống phá của các thế lực thù địch nhằm gây bất ổn cho nền kinh tế vĩ mô Bên cạnh những lợi ích có được, nếu Việt Nam không thận trọng sẽ dẫn đến việc quá phụ thuộc vào ngoại lực bên ngoài, điển hình như trường hợp các quốc gia đang phụ thuộc vào chuỗi cung ứng từ
“công xưởng của thế giới” Trung Quốc hay việc thu hút quá nhiều dòng vốn FDI có thể làm giảm tính tự chủ và nội lực của nền kinh tế Quan trọng hơn, thách thức lớn nhất mà
lực lượng an ninh và các nhà hoạch định chính sách phải cảnh giác là âm mưu “dùng kinh
tế để chuyển hóa chính trị” từ hợp tác quốc tế, việc này một phần đến từ sự lệ thuộc quá
nhiều vào ngoại lực bên ngoài và sự suy yếu nội lực quốc gia
Vấn đề này có tính quan trọng hàng đầu và bao quát cao Khi mà mức độ chống chịu của nền kinh tế Việt Nam vẫn còn những hạn chế nhất định, áp lực cạnh trạnh quốc tế càng lớn, thậm chí là phải cạnh tranh ngay trên chính sân nhà do quá trình hợp tác quốc
tế ở giai đoạn vừa qua Covid-19 là chất xúc tác làm trầm trọng hơn những nguy cơ tiềm
ẩn này Các xu hướng mà chúng tôi đã trình bày cho thấy sự cộng hưởng từ Covid-19 và các phản ứng chính sách đã làm cho các nền kinh tế đang “ngập” trong tiền, khả năng thâm hụt nợ công cao, xảy ra sự đứt gãy các chuỗi cung ứng, sự quay đầu của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và xu hướng kích cầu nội địa nhiều hơn, quá trình toàn cầu
Trang 11hóa trở nên thoái trào nhanh hơn và một trật tự thế giới mới sẽ xuất hiện
Sự bất định rất rõ nét, tâm lý hoang mang, lo sợ đã làm cho hoạt động đầu tư, sản xuất trì trệ, tiêu dùng nội địa sụt giảm đáng kể, đặc biệt là với các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương thuộc khu vực phi chính thức, các chủ thể yếu thế, các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các doanh nghiệp thuộc ngành nghề du lịch, vận tải, bán lẻ, dịch vụ lưu trú, ăn uống, y tế, giáo dục, v.v Hệ miễn dịch của các nền kinh tế đã suy giảm mạnh sau những làn sóng dịch bệnh, đồng thời dư địa trong chính sách của Chính phủ cũng sụt giảm và khả năng chống chịu trong dài hạn sẽ trở nên khó khăn hơn Do đó, đây cũng chính là lúc các thế lực thù địch có thể lợi dụng để thực hiện những hành vi gây mất an toàn đối với nền kinh
tế vĩ mô cũng như sử dụng sức mạnh kinh tế để chi phối chính trị
2.2 An ninh tài chính, tiền tệ quốc gia
Khi xét đến hệ thống tài chính, tiền tệ quốc gia trong quá trình hội nhập toàn cầu và tự do hóa kinh tế - tài chính mạnh mẽ hiện nay Có thể thấy, những bất ổn kinh tế và chính trị thế giới đang đe dọa đến mức độ an toàn của hệ thống tài chính, tiềm ẩn rủi ro đến từ việc thâm hụt ngân sách, nợ công, nợ nước ngoài đang gia tăng, sự trỗi dậy của chủ nghĩa bảo
hộ được sử dụng để giải quyết thâm hụt thương mại, sự đảo chiều của các dòng vốn quốc
tế có thể xảy ra bất cứ lúc nào như trường hợp chiến tranh thương mại Mỹ-Trung hay đại dịch Covid-19
Hơn nữa, trong giai đoạn ứng phó Covid-19, các nước đồng loạt hạ lãi suất điều hành nhằm giảm đau cho nền kinh tế, sẽ dẫn đến lượng cung tiền tăng nhanh khi tình hình Covid-19 được kiểm soát Ngoài ra, để đảm bảo cho cuộc sống của người dân được duy trì tối thiểu và không gây ra sự đổ vỡ hệ thống, Chính phủ các nước đã tung ra các gói giảm đau kinh tế rất khổng lồ, trị giá gần 26.000 tỷ USD (ADB, 2021) Áp lực giải ngân đang đặt các ngân hàng thương mại vào tình thế tiến thoái lưỡng nan, việc giải ngân ồ ạt
có thể dẫn đến nợ xấu tăng nhanh, tỷ lệ an toàn vốn bị sụt giảm, và nếu xảy ra trong một quốc gia có hệ thống tài chính yếu kém sẽ dẫn đến sự đổ vỡ toàn hệ thống Như vậy, những hành động nêu trên có thể dẫn đến sự tăng vọt của rủi ro tài chính ở quy mô toàn cầu, và nếu những dòng vốn không được truyền dẫn đúng chỗ, sử dụng sai mục đích, sẽ dẫn đến nguy cơ bong bong tài sản, và thị trường bất động sản là một ví dụ diển hình Hội nhập quốc tế còn gây sức ép rất lớn lên chính sách điều hành tỷ giá của Việt Nam trong thời gian qua, điển hình là khi cuộc chiến tranh thương mại Mỹ-Trung nổ ra vào những tháng đầu năm 2018 Kết hợp với sự dịch chuyển tự do của dòng vốn quốc tế, việc
ổn định tỷ giá hối đoái và duy trì chính sách tiền tệ độc lập trở nên khó khăn hơn bao giờ hết, đặc biệt là khi một số quốc gia như Mỹ đang giải quyết thâm hụt thương mại bằng chủ nghĩa bảo hộ với những tiêu chí mang tính áp đặt và phá vỡ các thông lệ quốc tế Đây