SKKN màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại trong bài thơ “chiều tối” của hồ chí minh

Chuyên đề:MÀU SẮC CỔ ĐIỂN VÀ TINH THẦN HIỆN ĐẠI TRONG BÀI THƠ “CHIỀU TỐI” CỦA HỒ CHÍ MINH I.. Một trong những yếu tố làm nên sự lôi cuốn, hấp dẫn của tập thơ là màu sắc cổ điển và tinh t

Chuyên đề:

MÀU SẮC CỔ ĐIỂN VÀ TINH THẦN HIỆN ĐẠI TRONG BÀI

THƠ “CHIỀU TỐI” CỦA HỒ CHÍ MINH

I Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

“Nhật kí trong tù” của Hồ Chí Minh được coi là viên ngọc quý trong kho tàng văn học Việt Nam Đó là tập thơ đặc biệt, mang giá trị cao cả về nội dung tư tưởng

và hình thức nghệ thuật Một trong những yếu tố làm nên sự lôi cuốn, hấp dẫn của tập thơ là màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại Đọc “Nhật kí trong tù”, nhà thơ Tố Hữu cho rằng, ta có cảm giác như nghe được “tiếng nghìn xưa, tiếng của mai sau”, tưởng như đang đọc thơ Đường, thơ Tống từ xa xưa thuở nào, nhưng lại thấy ngay

“Thơ Bác rất Đường mà lại không Đường chút nào” (Hoàng Trung Thông) Những nhận xét trên một lần nữa khẳng định giá trị của vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại trong thơ Bác

Trong chương trình Ngữ văn THPT (cả chương trình nâng cao và cơ bản), chúng ta được tìm hiểu một số bài thơ trong “Nhật kí trong tù” của Bác (chương trình nâng cao lớp 11, ngoài bài khái quát về tập thơ, học sinh được tìm hiểu hai bài đọc hiểu: “Chiều tối” và “Lai Tân” và một bài đọc thêm “Giải đi sớm”; chương trình chuẩn lớp 11, học sinh được tìm hiểu một bài đọc hiểu “Chiều tối” và một bài đọc thêm “Lai Tân”) Cả hai chương trình SGK nâng cao và cơ bản đều nhấn mạnh

đặc điểm “màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại” trong bài thơ “Chiều tối” Qua đây ta thấy rõ được tính chất quan trọng của nét nghệ thuật này trong bài thơ

“Chiều tối” Chính vì vậy tôi chọn đề tài nghiên cứu: “Màu sắc cổ điển và tinh

thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối” của Hồ Chí Minh”, hi vọng sẽ giúp giáo

viên và học sinh có thêm nguồn tài liệu tham khảo hữu ích trong quá trình dạy và học bài thơ “Chiều tối”

2 Mục đích nghiên cứu

Giúp người đọc có được cái nhìn khái quát, toàn diện về vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối”, từ đó có thêm căn cứ để cảm nhận sâu sắc nét nghệ thuật này trong cả tập “Nhật kí trong tù” của Bác

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối” của Hồ Chí Minh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ những biểu hiện của màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối”

5 Phương pháp nghiên cứu

Qua việc nghiên cứu bài giảng của chính bản thân và các tài liệu tham khảo liên quan đến vấn đề để khái quát nội dung và kết luận vấn đề

6 Bố cục của chuyên đề

I Phần mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

2 Mục đích nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Bố cục của chuyên đề

II Phần nội dung

1 Màu sắc cổ điển trong bài thơ “Chiều tối”

2 Tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối”

III Kết luận

IV Tài liệu tham khảo

II Nội dung.

1 Màu sắc cổ điển trong bài thơ “Chiều tối”

a Màu sắc cổ điển

Ta cần hiểu ý nghĩa của từ “cổ điển” Có hai cách hiểu Thứ nhất, “cổ điển”

là từ chỉ những tác phẩm văn học đã được thử thách qua thời gian, mang giá trị,

vẻ đẹp mẫu mực, được thừa nhận, tôn vinh là tác phẩm kiệt tác Ví dụ: Truyện

Kiều của Nguyễn Du Thứ hai, từ “cổ điển” chỉ một lối viết, một cách thể hiện

nào đó quen thuộc, ổn định, trở thành truyền thống văn hóa Ví dụ: lối thơ gợi mà

ít tả, cốt nắm lấy cái thần thái của đối tượng hầu như đã trở thành cổ điển trong nghệ thuật sáng tác thơ ca trung đại ở Trung Quốc và Việt Nam Hiểu theo cách này, từ “cổ điển” nghiêng về thuyết minh cho tính ổn định, bền vững, quen thuộc của một tác phẩm văn học - xét trong môi trường văn hóa, văn học nào đó gần gũi với tác phẩm Nói “Chiều tối” mang màu sắc cổ điển chính là ở phương diện thứ hai này

Một tác phẩm văn học mang màu sắc cổ điển là một tác phẩm thuộc thời hiện đại nhưng lại mang những đặc điểm, yếu tố gợi nhớ tới văn học cổ, văn học quá khứ

Nói đến màu sắc cổ điển trong “Chiều tối” là nói đến những đặc điểm nội dung, cách thể hiện, lối viết của tác phẩm mang dấu ấn quen thuộc của thơ ca cổ (thơ Đường, thơ Tống ở Trung Quốc, thơ Trung đại ở Việt Nam) Nhưng quan trọng hơn, sự gần gũi quen thuộc ấy không phải là sự mô phỏng mà là sự sáng tạo xuất sắc đem lại cho tác phẩm vẻ đẹp riêng, thỏa mãn mĩ cảm của người đọc

b Biểu hiện của màu sắc cổ điển trong bài thơ “Chiều tối”.

Nhà thơ Quách Mạt Nhược có nhận xét về tập “Nhật kí trong tù”: “Một trăm bài thơ hầu hết bài nào cũng toát ra hết sức sinh động hình ảnh một nhà cách mạng lão thành, thanh thoát, tài trí, ung dung, giản dị, kiên cường - ấy là đồng chí

Hồ Chí Minh Thật là “Thi như kì nhân” – thơ như người vậy Có một số bài rất hay, nếu đặt lẫn vào một tập của các thi nhân Đường, Tống thì cũng khó phân biệt” Trong bài thơ “Chiều tối” dấu ấn Đường thi, Tống thi xuất hiện khá rõ trong bài thơ từ đề tài, tứ thơ, chất liệu thơ, ngôn ngữ…

b1 Đề tài:

“Chiều tối” là vần thơ tả cảnh Đó là bức tranh thiên nhiên và bức tranh cuộc sống con người lúc chiều tối Đây là đề tài quen thuộc trong thơ cổ

b2 Tứ thơ

Bên cạnh đề tài, tứ thơ cũng là một trong những yếu tố góp phần tạo nên màu sắc cổ điển cho bài thơ Trong thơ cổ điển, từng xuất hiện những tứ thơ như: “đăng cao viễn vọng”, “đăng sơn ức hữu” (lên cao nhìn xa, lên núi nhớ bạn), chiều hôm nhớ nhà, nỗi buồn lữ thứ tha hương, tức cảnh sinh tình… Đọc “Chiều tối”, người đọc có thể thấy cả bài thơ không hề nhắc đến một chữ nhớ, chữ buồn nhưng nỗi buồn lữ thứ tha hương, nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương vẫn thấm đẫm trong từng hình ảnh (cánh chim, chòm mây hay hình ảnh người thiếu nữ xay ngô)

b3 Chất liệu thơ

Thơ cổ điển nói riêng, văn học cổ điển nói chung thường mang tính ước lệ, sùng cổ Người xưa coi những chất liệu thơ văn cổ là “khuôn vàng thước ngọc”

để bắt chước, học tập, sáng tác Chính vì vậy, bước vào thế giới thơ cổ điển ta thường gặp những hiện tượng thiên nhiên quen thuộc như trăng, hoa, mây, gió, chim chóc, cỏ cây…; Những cách nói quen thuộc như: tả mùa thu báo hiệu rằng

“ngô đồng nhất diệp lạc”; tả người đẹp thì phải “mặt phượng mày ngài”, “hoa nhường nguyệt thẹn”; tả tráng sĩ thì hiếm khi không nhắc tới “thanh gươm yên ngựa”; nói về khí tiết của người quân tử thì không thể không liên hệ tới “tùng, cúc, trúc, mai”… Nói cách khác, đọc thơ cổ điển là bước vào một thế giới đã được “mã hóa” bằng những biểu tượng, những kí hiệu quen thuộc… đòi hỏi người đọc phải có vốn văn hóa, trình độ nhất định mới có thể “giải mã” được

Là một người thông thạo Hán học và am hiểu khá sâu sắc về nghệ thuật thơ Đường, Hồ Chí Minh không thể không chịu ảnh hưởng ít nhiều từ các sáng tác trước đó của thơ cả cổ điển Màu sắc cổ điển trong “Chiều tối” gợi lên ngay từ những hình ảnh thơ quen thuộc:

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không”

Thơ viết về chiều tối từng xuất hiện biết bao hình ảnh “cánh chim” và “chòm mây” như thế:

“Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn”

(Lí Bạch) hay: “Chim hôm thoi thót về rừng”

(Nguyễn Du) hoặc: “Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi”

(Bà Huyện Thanh Quan)

Từ những vần thơ trên, chúng ta đã quen lắm với cảnh chiều tối ở một khung trời xa xăm nào đó, chợt xuất hiện cánh chim lẻ loi, mỏi mệt khiến người lữ khách tha hương nhớ tới cảnh ngộ của mình, từ đó càng thêm thấm thía sự xa xăm phiêu bạt của kiếp người Thi nhân xưa từng đặt hình ảnh cánh chim trong tương quan với bầu trời, đám mây, ngọn gió Đặt trong tương quan với bầu trời để cảm nhận sự đối lập giữa cái hữu hạn và vô hạn, đặt trong tương quan với chòm mây để gợi cảm giác chia lìa, đặt trong tương quan với ngọn gió để dễ cảm nhận cái vất vả, khó khăn của cánh chim chiều vội vã

b4 Ngôn ngữ và thể loại

Bài thơ “Chiều tối” được Bác sáng tác bằng chữ Hán – loại ngôn ngữ tượng hình vốn chỉ dành cho những trí thức Hán học uyên thâm Hơn nữa, chữ Hán thường biểu đạt những tầng ý nghĩa sâu xa nên người đọc khi tiếp xúc với bài thơ lại được thỏa mãn mĩ cảm khi “ngôn tận, ý bất tận”, “ý tại ngôn ngoại” Chẳng hạn người không cần dùng đến một chữ “tối” mà người đọc vẫn hiểu là trời đã tối hẳn nhờ ánh sáng từ lò than hồng hắt lên

Với thể thơ tứ tuyệt có đặc điểm ngắn gọn và súc tích, Bác đã gợi, đã nén cả không gian bao la, cả trạng thái của thiên nhiên cảnh vật, cả phong thái, tâm trạng, tâm hồn mình trong 28 chữ Người đọc cảm nhận được sự súc tích cao, cảm nhận được ý tại ngôn ngoại trong từng hình ảnh thơ…

b5 Hình tượng thơ

Màu sắc cổ điển trong bài thơ “Chiều tối” còn thể hiện ở phong thái ung dung, tự tại của nhân vật trữ tình Người xưa quan niệm: thời gian tuần hoàn, con người và trời đất là một (“Thiên – Nhân tương dữ”, “vạn vật nhất thể”), do đó họ ít

có cảm giác lo âu trước sự trôi chảy của thời gian Với họ:

“Chín mươi thì kể xuân đã muộn Xuân ấy qua thì xuân khác còn”

(Nguyễn Bỉnh Khiêm)

Họ luôn an nhiên, tự tại trước mọi lẽ biến thiên của trời đất Do vậy nhà thơ

cổ điển thường có tâm thế nhàn, thú “nhàn”:

“Một mai, một cuốc, một cần câu Thơ thẩn dầu ai vui thú nào”

(Nguyễn Bỉnh Khiêm)

Họ thích sống ẩn dật, vui thú điền viên, sống hòa hợp với tự nhiên:

“Thu ăn măng trúc, đông ăn giá Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao”

(Nguyễn Bỉnh Khiêm) Thiên nhiên và nhà thơ cổ điển hòa hợp đến kì lạ, như người trong một nhà:

“Núi láng giềng, chim bầu bạn

Mây khách khứa, nguyệt anh tam”.

(Nguyễn Trãi) Nhà thơ cổ điển giống như một tiên ông giữa phong cảnh thiên nhiên:

“Nước biếc non xanh, thuyền gối bãi Đêm thanh, nguyệt bạc, khách lên lầu”

(Nguyễn Trãi) Đọc “Chiều tối” ta sẽ cảm nhận được màu sắc cổ điển trong hình ảnh nhân vật trữ tình Là một tù nhân đang phải cất những bước mệt mỏi trên đường chuyển lao dưới ánh hoàng hôn trĩu nặng, vậy mà Người vẫn ngẩng cao đầu đón nhận thiên nhiên vào lòng, vẽ nên bức tranh thiên nhiên buổi chiều đầy cảm động Đó chỉ có thể là phong thái, là vẻ đẹp của 1 tâm hồn thơ, của con người luôn ung dung, tự tại trước mọi hoàn cảnh

b6 Bút pháp, thủ pháp nghệ thuật

Nhà thơ cổ điển không chú trọng mô tả hình xác mà cốt nắm lấy cái thần thái tinh vi của cảnh vật Chỉ vài nét chấm phá mà làm sống dậy cả linh hồn của đối tượng Bài thơ “Chiều tối” cũng vậy, bút pháp chủ yếu được nhà thơ sử dụng là bút pháp ước lệ tượng trưng, tả cảnh ngụ tình Chỉ hai nét đơn xơ (cánh chim và chòm mây), Bác đã để những khoảng trống để gợi lên cái mênh mông, bát ngát của đất trời Chỉ hai nét (“quyện” trong “quyện điểu”, “cô” trong “cô vân”), Bác đã thâu tóm được thần thái của đối tượng Đó là cánh chim mỏi mệt sau một ngày kiếm ăn

vất vả đang tìm chốn ngủ và chòm mây lẻ loi, cô đơn đang chầm chậm trôi giữa tầng không Ấy là ngoại cảnh và cũng là tâm cảnh Dường như giữa người tù và cánh chim, chòm mây có nét tương đồng kì lạ: cái mỏi mệt của cánh chim hay cũng là nỗi mệt nhọc của người tù sau một chặng đường chuyển lao, sự lẻ loi của áng mây chiều hay cũng là nỗi cô đơn, lẻ loi của người tù nơi đất khách Quả là nỗi buồn của cảnh cũng đồng điệu với nỗi buồn của con người

Cùng với bút pháp ước lệ tượng trưng, tả cảnh ngụ tình, nhà thơ còn cũng thủ pháp “điểm nhãn” Đây là thủ pháp được xem là đặc trưng của thơ cổ điển Một bài thơ hay không thể thiếu “nhãn tự”, “thi nhãn” Nhà thơ cổ điển chú trọng sáng tạo

ra những “mắt thơ” để tạo nên sự xuất thần cho thơ Hồ Chí Minh không chú trọng chuyện đúc chữ nhưng với tài năng của mình, người vẫn sáng tạo ra được những

“nhãn tự” và chữ “hồng” trong bài “Chiều tối” là một ví dụ tiêu biểu Chỉ với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn bộ bài thơ, đã làm mất đi sự mệt mỏi, sự nặng nề đã diễn tả trong những câu thơ đầu, đã xua tan sự âm u của cảnh vật, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau khi xay xong ngô tối

2 Tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối”

a Tinh thần hiện đại

Tính hiện đại của tác phẩm văn chương biểu hiện phong phú, trước hết

và có lẽ là rõ rệt nhất là ở sự đổi mới, tạo ra những nét riêng, không lặp lại Một tác phẩm văn chương mang tinh thần của thời đại, phản ánh quan điểm nghệ thuật, hệ giá trị và ý thức tư tưởng của con người trong xã hội mà nó nảy sinh, thậm chỉ vượt

trước thời đại… đều được gọi là tác phẩm mang tinh thần hiện đại Phạm trù hiện đại giúp ta phân biệt thế giới nghệ thuật này với vũ trụ nghệ thuật khác, xác định

cá tính sáng tạo ở những thời đại, giai đoạn khác nhau

Như vậy, ta có thể hiểu: một tác phẩm mang tinh thần hiện đại là tác phẩm phải thể hiện được trên những nét lớn – tinh thần, ý thức, tư tưởng và các vấn đề quan trọng của thời đại Nó phải là “tấm gương” phản chiếu trung thực và kịp thời những biến động của con người và thời đại Không chỉ hiện đại ở nội dung, tác phẩm đó còn phải bám sát đặc trưng thi pháp hiện đại, thể hiện bằng những bút pháp, biện pháp nghệ thuật hiện đại Trước hết, tác phẩm mang tinh thần hiện đại phải thể hiện được sự sáng tạo, không lặp lại nội dung và nghệ thuật, đồng thời tạo

ra dấu ấn riêng của người nghệ sĩ

b Tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối”

Tinh thần hiện đại trong bài thơ “Chiều tối” được thể hiện từ đề tài, hình ảnh thơ, sự vận động của tứ thơ và hình tượng thơ

b1 Đề tài

Khi tìm hiểu về màu sắc cổ điển, ta xác định đề tài của bài thơ là tả cảnh lúc chiều tối với bức tranh thiên nhiên và bức tranh cuộc sống Tuy nhiên người đọc dễ dàng nhận thấy bên cạnh việc miêu tả cảnh vật thì “Chiều tối” còn là bài thơ Bác viết về mình, viết cho mình, do đó có tính hướng nội cao Bài thơ ghi lại những tâm tư, tình cảm của Bác sau một ngày chuyển lao cụ thể và cũng là tâm tư trong

cả chuỗi ngày “tê tái gông cùm” Bác – một con người hết lòng vì dân vì nước –

“chỉ biết quên mình cho hết thảy, như dòng sông chảy nặng phù sa” (Tố Hữu) – nay đang trong cảnh gông cùm nơi đất khách, nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương lại càng trào dâng da diết

b2 Hình ảnh thơ

Những hình ảnh cánh chim, chòm mây là những thi liệu cổ nhưng Bác đã thổi vào đó tinh thần hiện đại Nếu cánh chim trong “chim bay về núi tối rồi” người đọc chỉ cảm nhận được vẻ bề ngoài của đối tượng, trong bài thơ “Chiều tối”, với chữ

“mỏi”, Bác đã thể hiện sự cảm nhận sâu sắc trạng thái bên trong của sự vật Đó là cánh chim bay theo nhịp điệu bất tận của cuộc sống: sáng bay đi kiếm ăn, tối bay

về tìm chốn ngủ Đó là cánh chim của tự do, của ước mơ sum họp và cũng là niềm khát khao của người tù Chòm mây cô đơn trôi chậm chạp giữa bầu trời là hình ảnh

ẩn dụ về người tù đang bị giải đi trên đường xa vạn dặm chưa biết đâu là điểm dừng

Hình ảnh con người xuất hiện trong bài thơ không phải là hình ảnh ngư, tiều hay canh, mục Đó là cô gái xóm núi xay ngô – con người bình thường với công việc hết sức giản dị Cô gái hiện lên khỏe khoắn, sinh động trong động tác xay ngô

Cô chủ động với công việc của mình và trở thành trung tâm của bức tranh chiều tối Cùng với hình ảnh bếp lửa hồng, hình ảnh này đã xua tan đi bóng tối, giá rét, mang đến cho người tù niềm vui của sự sống

b3 Sự vận động của tứ thơ, hình tượng thơ

Các nhà thơ xưa thường miêu tả cảnh vật ở trạng thái tĩnh Tứ thơ trong “Chiều tối” của Bác lại luôn vận động hướng đến ánh sáng, sự sống và tương lai Tất cả thời gian, không gian, cảnh vật đều vận động và hội tụ trong hình ảnh bếp lửa hồng Thời gian vận động từ chiều sang tối nhưng người đọc vẫn cảm nhận được ánh sáng và sự ấm áp Hay nói cách khác người đọc không cảm nhận được cái âm

u, lạnh lẽo của vùng sơn cước vào buổi chiều tối của mùa thu

b4 Tâm hồn nghệ sĩ mà chiến sĩ của nhân vật trữ tình

Đó là một tâm hồn thơ với tình yêu thiên nhiên cảnh vật, yêu cuộc sống,

“nâng niu tất cả chỉ quên mình” Đó còn là chất thép trong tâm hồn người chiến sĩ

Hồ Chí Minh khi Bác biết vượt lên hoàn cảnh, vượt lên cảnh ngộ riêng của mình

để đón nhận thiên nhiên vào lòng, trang trải lòng mình với thiên nhiên để vơi đi nỗi nhớ nhà, nhớ quê hương Đó là bản lĩnh của một chiến sĩ cách mạng kiên cường, luôn làm chủ hoàn cảnh

Tâm hồn nghệ sĩ mà chiến sĩ còn là sự đồng cảm, chia sẻ với muôn loài, đặc biệt là cảm nhận được niềm vui trong cuộc sống tự do của người lao động mặc dù cuộc sống ấy họ còn nhiều vất vả nhọc nhằn Đó là tình cảm quốc tế vô sản trong sáng mà Bác đã dành cho nhân dân Trung Hoa

III Kết luận

Màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại là nét đặc sắc nghệ thuật của bài thơ

“Chiều tối” Thông qua hình thức nghệ thuật này, tác giả đã tái hiện bức tranh