Bài viết tập trung làm rõ những nội dung rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên các trường sĩ quan quân đội, đánh giá thực trạng và đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên. Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 1MỘT SỐ BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG GIAO TIẾP PHI NGÔN NGỮ CHO HỌC VIÊN CÁC TRƯỜNG SĨ QUAN QUÂN ĐỘI HIỆN NAY
Đỗ Trung Linh Trường Sĩ quan Chính trị - Bộ Quốc phòng
Email: trunglinhlhp@gmail.com
Article History
Received: 10/9/2020
Accepted: 30/9/2020
Published: 20/11/2020
Keywords
communication, non-verbal
communication, skills,
students, military
universities
ABSTRACT
Non-verbal communication skills play an important role and contribute to developing learners’ competency to apply knowledge to effectively solve practical situations However, currently training non-verbal communication skills for cadets at military universities is quite limited The following article clearly states reality and suggests measures to practise non-verbal communication skills for cadets at military universities today These solutions will help students better understand the importance of non-verbal communication skills to the process of personal formation and development; realize the problem deeply and effectively do it
1 Mở đầu
Giao tiếp là một trong những hoạt động sống và phương thức tồn tại của xã hội loài người, là một trong những điều kiện hình thành và phát triển nhân cách của mỗi cá nhân Trong hoạt động quân sự, học viên (HV) ở các trường
sĩ quan quân đội (SQQĐ) phải tiếp xúc, xử lí rất nhiều tình huống, phải giải quyết nhiều mối quan hệ đa dạng phong phú, hết sức tinh tế, nhạy cảm Vì thế, có kĩ năng giao tiếp tốt, giao tiếp đúng chuẩn mực, có văn hóa… là nhân tố hết sức quan trọng để HV hoàn thành nhiệm vụ, gắn bó với các quân nhân, góp phần tạo nên sự hoàn thiện chức trách, nhiệm vụ cũng như các tiêu chuẩn đạo đức ở mỗi người, tạo nên một tập thể đoàn kết thống nhất, nâng cao
hiệu quả hoạt động học tập, rèn luyện đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo ở các nhà trường quân đội
Kĩ năng giao tiếp của HV được thực hiện thông qua lời nói, chữ viết; tuy nhiên, trong nhiều hoàn cảnh, HV phải dùng các phương tiện như: cử chỉ, điệu bộ, nét mặt, hành động của cơ thể (body language); các tín hiệu màu sắc
(color signal); âm thanh (sound); các phương tiện dạy học (teaching facilities) và các vật thể để phụ trợ cho quá trình
giao tiếp đạt hiệu quả cao Đây là giao tiếp thông qua các phương tiện biểu thị không bằng lời - hay còn gọi là giao tiếp phi ngôn ngữ (GTPNN) Kĩ năng GTPNN của HV các trường SQQĐ có vai trò quan trọng, giúp HV truyền tải, diễn đạt, biểu đạt nội dung thuyết phục hơn, tạo sự tương tác tích cực, gần gũi giữa các chủ thể
Thời gian qua, các trường SQQĐ đã thường xuyên quan tâm đổi mới đồng bộ các khâu, các bước, các nhân tố của quá trình dạy học theo hướng đa dạng, hiện đại nhằm phát huy hiệu quả kĩ năng GTPNN của HV Tuy nhiên, thực tế chỉ ra rằng, có nhiều HV nắm kiến thức chuyên môn tốt, song việc truyền thụ kiến thức chưa thực sự hiệu quả; trong đó có việc vận dụng chưa tốt các kĩ năng GTPNN Vì vậy, bài báo tập trung làm rõ những nội dung rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV các trường SQQĐ, đánh giá thực trạng và đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV
2 Kết quả nghiên cứu
2.1 Một số vấn đề lí luận
2.1.1 Khái niệm giao tiếp phi ngôn ngữ và hệ thống phương tiện phi ngôn ngữ trong giao tiếp phi ngôn ngữ Theo Từ điển tiếng Việt, giao tiếp là: “Trao đổi, tiếp xúc với nhau Ngôn ngữ là công cụ giao tiếp” (Viện Ngôn
ngữ học, 2003, tr 193) Đây là quá trình quan hệ, tác động qua lại giữa con người với con người; trong đó, con người trao đổi thông tin, cảm xúc, nhận thức, đánh giá và điều chỉnh hành vi lẫn nhau, đồng thời tự điều chỉnh hành vi của chính mình Giao tiếp có thể được sử dụng thông qua ngôn từ, lời nói, chữ viết hoặc có thể thông qua ngôn ngữ của
cơ thể - còn gọi là GTPNN
Giao tiếp phi ngôn ngữ là loại hình giao tiếp rất quan trọng trong quá trình giao tiếp của con người Nếu giao tiếp ngôn từ được thực hiện thông qua nội ngôn ngữ, gồm: các đơn vị từ vựng (từ đơn, từ ghép, cụm từ, thành ngữ ); các
quy tắc ngữ pháp, ngữ âm, quy tắc sử dụng ngôn ngữ và các kĩ năng tương tác; còn giao tiếp phi ngôn từ được hiện
thực hoá thông qua hai yếu tố là cận ngôn ngữ và ngoại ngôn ngữ Đã có rất nhiều quan điểm tiếp cận khác nhau bởi các nhà khoa học trong và ngoài nước, song trong phạm vi nghiên cứu, tác giả cho rằng: GTPNN là giao tiếp không dùng ngôn ngữ mà dùng những phương tiện phi ngôn ngữ, như: nét mặt, ánh mắt, nụ cười, cử chỉ, điệu bộ, hành vi,
Trang 2không gian giao tiếp và các hành vi giao tiếp đặc biệt… để thể hiện tình cảm, thái độ, mối quan hệ và những trạng thái tâm lí khác góp phần đạt được mục đích giao tiếp đặt ra
Hệ thống phương tiện phi ngôn ngữ trong GTPNN bao gồm:
- Nét mặt: Là nơi diễn đạt cảm xúc của mỗi người, thể hiện cả hình thức cũng như mức độ cảm xúc của bản thân
đối tượng giao tiếp Nét mặt biểu lộ thái độ, cảm xúc như: vui mừng, buồn bã, ngạc nhiên, sợ hãi, kinh hoàng, tức giận, yêu, ghét… Ngoài tính biểu cảm, nét mặt cũng là bộ phận biểu lộ tính cách, cá tính của con người trong quá trình giao tiếp
- Nụ cười: Trong giao tiếp, nụ cười là phương tiện phi ngôn ngữ biểu lộ tình cảm, thái độ của đối tượng giao tiếp
Mỗi loại nụ cười thể hiện một cá tính nhất định Biết sử dụng nụ cười đúng lúc, hợp lí là một nghệ thuật cần được rèn luyện thường xuyên để có thể biểu cảm thông qua các kiểu cười khác nhau
- Ánh mắt: Đôi mắt là yếu tố bộc lộ rõ nhất cảm xúc của con người Trong khi giao tiếp, có thể hiểu được cảm
xúc người khác thông qua ánh mắt để có cách ứng xử phù hợp, bởi vì ánh mắt hỗ trợ ngôn ngữ nói và ánh mắt có thể thay thế lời nói Khi giao tiếp, chúng ta nên giao tiếp bằng mắt với đối tượng, luôn hướng mắt về phía đối tượng giao tiếp với cái nhìn thân thiện, lịch sự; tránh ánh nhìn soi mói, khinh miệt, nhìn chằm chằm vào đối tượng, nhìn đi nơi khác hay nhòm ngó xung quanh…
- Giọng nói: Phản ánh nhiều đặc điểm của người giao tiếp Thông qua giọng nói, nếu tinh ý thì người nghe có thể nhận biết được giới tính, tuổi tác, trình độ học vấn, tâm trạng… của người giao tiếp GTPNN còn biểu hiện ở cách
phát âm như: chất giọng, âm vực, độ cao thấp (lên giọng, xuống giọng), nhịp điệu, âm thanh, cách ngắt nhịp, cách chuyển tông điệu giọng nói Việc truyền đạt nội dung giao tiếp thông qua ngữ điệu giọng nói cho thấy thái độ, tình
cảm cũng như trạng thái tâm lí của đối tượng giao tiếp
- Các cử chỉ, hành động: Trong giao tiếp, các cử chỉ, chân tay, đầu, thân thể luôn có nghĩa nhất định Các cử chỉ
này thể hiện ý nguyện trong những hoàn cảnh cụ thể, như: đồng ý, phản đối, đáng tiếc, tức giận… Các cử chỉ khác (mũi, tai, lông mày, miệng…) cũng là phương tiện biểu lộ các trạng thái tâm lí, tình cảm để truyền thông điệp trong quá trình giao tiếp
- Tư thế là một phương tiện thể hiện tác phong trong giao tiếp; thể hiện mối quan hệ đối với vai trò, vị trí, vị thế
xã hội của đối tượng giao tiếp
- Diện mạo gồm: sắc mặt, nét mặt, đặc điểm của khuôn mặt, trang phục, trang sức… là phương tiện có thể gây
ấn tượng mạnh, đặc biệt là lần giao tiếp đầu tiên Thông qua cách ăn mặc, trạng thái tình cảm hoặc tâm lí của đối tượng cũng có thể được nhận biết
- Các hành vi giao tiếp đặc biệt (động tác bắt tay, vỗ vai, xoa đầu) cũng là những phương tiện GTPNN Những
hành vi giao tiếp này chỉ được sử dụng trong một số trường hợp với hoàn cảnh cụ thể và các nguyên tắc phù hợp
- Không gian giao tiếp biểu lộ mối quan hệ, trạng thái tình cảm, văn hóa và thái độ ứng xử của chủ thể và đối
tượng trong giao tiếp Không gian giao tiếp gồm: khoảng cách giao tiếp; cách bố trí, bài trí không gian giao tiếp; vật dụng giao tiếp
2.1.2 Mục đích rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên các trường sĩ quan quân đội
Việc rèn luyện kĩ năng GTPNN giúp HV nắm vững, củng cố, mở rộng tri thức, rèn luyện và phát triển kĩ năng
sử dụng các phương tiện GTPNN; qua đó, góp phần hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực người cán bộ SQQĐ Mục tiêu đào tạo của các trường SQQĐ và thực tiễn hoạt động học tập của HV luôn đòi hỏi người học phải
có nhu cầu, động cơ, thái độ, kĩ năng giao tiếp đúng đắn để thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập của mình Thực hiện mục đích rèn luyện kĩ năng GTPNN tạo tiền đề nâng cao chất lượng học tập của HV, giúp họ hoàn thành tốt mục tiêu, yêu cầu đào tạo của nhà trường và các nhiệm vụ học tập của bản thân
2.1.3 Nội dung rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên các trường sĩ quan quân đội
- Kĩ năng kiểm soát biểu hiện nét mặt và cái nhìn: Mỗi HV có một nét mặt riêng, cấu tạo về hình dáng, khoảng
không gian, sự vận động của các bộ phận như: mắt, trán, lông mày, lông mi, mũi cao thấp, mồm rộng hẹp, cằm to hoặc lẹm gọi là nét mặt Nét mặt của con người biểu lộ được nhiều loại cảm xúc khác nhau, do đó, trong giao tiếp truyền đạt thông tin phải luôn kiểm soát nét mặt của mình Kiểm soát biểu hiện nét mặt và cái nhìn gồm việc kiểm soát cách biểu lộ cảm xúc và tình cảm Sắc thái trên gương mặt phải biểu lộ được trạng thái cảm xúc của mình với đối tượng, thông qua ánh mắt có thể điều chỉnh hành vi của đối tượng giao tiếp
- Kĩ năng kiểm soát tư thế, cử chỉ, cách ăn mặc: Các hình thức giao tiếp bằng cử chỉ của HV các trường SQQĐ
(lắc đầu, gật đầu, xua tay, vẫy tay, tư thế đứng, ngồi, nằm, quỳ…) đều có những nội dung tâm lí nhất định trong giao tiếp, phản ánh một thái độ, trạng thái cảm xúc nào đó và nó để lại ấn tượng, sự tác động đến đối tượng giao tiếp rất
Trang 3lớn (nhất là đối với thủ trưởng, cán bộ quản lí và cán bộ cấp trên) Vì vậy, trong quá trình truyền đạt thông tin, HV các trường SQQĐ cần ăn mặc đúng điều lệnh, gọn gàng, sạch sẽ, phù hợp hoàn cảnh và đối tượng tiếp xúc Chú trọng kiểm soát có ý thức cơ thể của mình, không để bản thân có những tư thế, cử chỉ vô thức; thường xuyên rèn cho bản thân có những tư thế, cử chỉ, dáng đi, cách đứng, ngồi đẹp mắt, đúng điều lệnh, đàng hoàng, khoan thai
- Kĩ năng kiểm soát thái độ, hành vi ứng xử: Hành vi luôn biểu lộ các thái độ khác nhau của con người, có thể
tăng cường hoặc làm giảm hiệu quả giao tiếp Do đó, trong truyền đạt thông tin, HV các trường SQQĐ nên tránh những hành vi, thái độ mang tính hách dịch, có tính chất nạt nộ, hăm doạ, răn đe, thiếu thiện ý, điều đó sẽ làm cho đối tượng mất thiện cảm khi tiếp nhận các tác động truyền đạt
- Kĩ năng kiểm soát lĩnh vực phi ngôn ngữ của lời nói: Sự lên giọng, xuống giọng, nhấn mạnh, thay đổi ngữ điệu
câu đều là các tín hiệu giao tiếp khi truyền đạt Giọng nói phản ánh các thông tin về cá tính bản thân, tính hướng nội hay hướng ngoại của người nói Vì thế, trong quá trình truyền đạt thông tin, HV các trường SQQĐ cần kiểm soát được các yếu tố này (độ to nhỏ, âm hưởng cao thấp của lời nói)
2.2 Thực trạng rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên các trường sĩ quan quân đội hiện nay
HV các trường SQQĐ là lực lượng thanh niên trẻ trung, có nhận thức tốt, kĩ năng giao tiếp linh hoạt; ở họ thể hiện rất rõ những nét tâm lí đặc trưng của tuổi trẻ như: nhạy cảm, ham hiểu biết, tiếp thu nhanh, thích tiếp xúc, giao tiếp rộng, thích hoạt động tập thể, mong muốn khẳng định mình trong tập thể Tuy nhiên, ở họ chưa đủ sự chín chắn, nên trong quá trình giao tiếp còn bộc lộ những biểu hiện bồng bột, xốc nổi, khả năng tự kiềm chế kém, dễ phiến diện, bảo thủ, hiếu thắng, ít nhẫn nại, dễ tự ái, nổi nóng hoặc dễ ưu tư, thiếu tự tin, chán nản làm ức chế hoạt động, không kiểm soát được hành vi, cử chỉ trong những tình huống phức tạp Do vậy, kĩ năng GTPNN có vai trò rất quan trọng đối với HV các trường SQQĐ, trực tiếp điều chỉnh nhận thức, thái độ, hành vi giữa người học với đối tượng giao tiếp, giúp người học hình thành các kĩ năng, kĩ xảo giao tiếp phù hợp, biết kiểm soát các trạng thái tâm lí trước những biến đổi trong hoạt động giao lưu; từ đó đáp ứng yêu cầu phát triển nhân cách người sĩ quan tương lai, phù hợp với thực tiễn hoạt động sư phạm ở các trường SQQĐ hiện nay
HV các trường SQQĐ nhận thức GTPNN là cần thiết nhưng chưa thực sự đề cao vai trò của kĩ năng này trong việc hình thành các phẩm chất của người cán bộ SQQĐ HV thường chỉ tập trung vào các kĩ năng giao tiếp đương diện (mặt đối mặt) mà lơ là, xem nhẹ và đơn giản hoá những yếu tố phi ngôn ngữ (rèn luyện ánh mắt, điệu bộ, cử chỉ, ngôn ngữ nói, hành vi, khoảng cách giao tiếp…) Nhiều HV chỉ tham gia các hoạt động rèn luyện kĩ năng GTPNN khi được học tập các nội dung giảng tập, thực tập sư phạm Nguyên nhân là do: (1) HV chưa được trang bị nhiều về kĩ năng mềm, nhất là kĩ năng GTPNN nên nhận thức còn mang tính chủ quan; (2) HV chưa thực sự tự tin, chủ động mở rộng các mối quan hệ xã hội bên ngoài, tham gia vào các hoạt động của nhà trường nên kinh nghiệm trong hoạt động giao tiếp, ứng xử còn nhiều bất cập
HV các trường SQQĐ đã được trang bị những kĩ năng GTPNN cần thiết nhưng chỉ đạt ở mức độ trung bình và còn yếu ở một số kĩ năng như: kiểm soát nét mặt trong thuyết trình; điều chỉnh giọng nói; vận dụng các cử chỉ, điệu
bộ trong giao tiếp Nguyên nhân của hạn chế này là do: (1) Trong hoạt động học tập, HV chưa tự tin, sợ phát biểu, trình bày nội dung giảng viên định hướng còn lúng túng; (2) Giảng viên do áp lực về thời gian, bảo đảm đúng, đủ nội dung nên chưa nêu nhiều vấn đề và dành nhiều thời gian để đặt vấn đề cho HV tranh luận; (3) Các hoạt động kiến tập, thực tập, tham gia hoạt động ngoại khóa của HV chưa thường xuyên và chưa đem lại hiệu quả
2.3 Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên các trường sĩ quan quân đội hiện nay
2.3.1 Xây dựng và thực hiện hiệu quả quy trình rèn luyện kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên
Xây dựng quy trình rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV các trường SQQĐ là tổng hợp các cách thức, biện pháp nghiên cứu, xác định trình tự tiến hành hoạt động rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV theo các khâu, các bước một cách khoa học; đồng thời phân công vai trò, trách nhiệm của các lực lượng trong quá trình thực hiện quy trình đó
Cụ thể gồm các giai đoạn:
- Giai đoạn 1: Trang bị cho HV hệ thống kiến thức lí luận chuyên ngành và lí luận nghiệp vụ sư phạm, nhất là kiến thức về giao tiếp sư phạm, GTPNN cho HV Trên cơ sở kiến thức chuyên ngành và kiến thức nghiệp vụ sư phạm,
HV phải nắm được những vấn đề cơ bản về kĩ năng sử dụng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ trong giao tiếp Trong đó, đặc biệt là những kiến thức về kĩ năng sử dụng GTPNN, vai trò của GTPNN trong quá trình học tập, cách sử dụng các phương tiện GTPNN (ánh mắt, nụ cười, cử chỉ, điệu bộ, hành vi…) Để thực hiện được nội dung trên, nhà trường cần chú trọng: đổi mới nội dung, chương trình đào tạo, chú trọng hơn nữa những nội dung về giao tiếp sư phạm, GTPNN của HV trong nhà trường; tăng cường cập nhật những vấn đề mới nảy sinh trong thực tiễn dạy học ở các nhà trường quân đội; tích cực đổi mới hình thức, phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức,
Trang 4bồi dưỡng cho HV phương pháp tư duy mềm dẻo, linh hoạt, biết huy động kiến thức tổng hợp để vận dụng vào
GTPNN trong thực tiễn hoạt động, rèn luyện tại các nhà trường
- Giai đoạn 2: Tổ chức cho HV thực hành rèn luyện kĩ năng GTPNN Đây là bước tổ chức các hoạt động thực
tiễn để rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV các trường SQQĐ, giúp HV vận dụng các kiến thức lí luận vào thực hành
sử dụng GTPNN Thông qua các hoạt động thực hành giảng tập, thực tập sư phạm, các hoạt động ngoại khóa, trao đổi, các buổi tập huấn kĩ năng mềm HV biết vận dụng linh hoạt, sáng tạo các tri thức, kinh nghiệm sư phạm, tri thức về sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ vào thực tiễn Thực chất của giai đoạn này là tổ chức cho HV vận dụng các kiến thức lí thuyết chuyên ngành, các thao tác, kinh nghiệm hành động đã được trang bị vào thực tiễn để kiểm định mức độ nắm kiến thức
- Giai đoạn 3: Kiểm tra, đánh giá mức độ hình thành kĩ năng GTPNN của HV Nhà trường cần thường xuyên
kiểm tra, đánh giá, phân tích kết quả, rút kinh nghiệm hoạt động rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV theo đúng kế hoạch; bảo đảm nghiêm túc, chặt chẽ và hiệu quả; cần xây dựng hệ thống các tiêu chí cụ thể, khoa học, thiết thực, kết hợp với đa dạng hoá các hình thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá Tổ chức tốt các buổi trao đổi kinh nghiệm rèn luyện kĩ năng GTPNN, tạo điều kiện cho HV tiếp cận với sự phát triển mới về hệ thống tri thức sư phạm và những kĩ năng sử dụng các phương tiện phi ngôn ngữ, đáp ứng mục tiêu, yêu cầu đào tạo của các trường SQQĐ Quá trình kiểm tra, đánh giá diễn ra đa dạng, phong phú với nhiều hình thức: kiểm tra kết quả học tập từng môn học, từng học kì và năm học; đặc biệt qua các lần kiểm tra vấn đáp, kiểm tra học phần, kiến tập, giảng tập, thực tập
Từ đó, đội ngũ giảng viên có thể nắm bắt chất lượng học tập của HV; nắm bắt được phương pháp, tác phong trả lời của HV để đưa ra cách thức điều chỉnh phù hợp trong quá trình dạy học, bồi dưỡng
2.3.2 Đa dạng hóa hình thức, phương pháp dạy học theo hướng tăng cường sử dụng các kĩ năng giao tiếp phi ngôn ngữ cho học viên
Các hoạt động rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV cần tập trung vào một số hình thức cơ bản như sau:
- Thông qua hoạt động kiến tập, giảng tập, thực tập: Trong quá trình thực hành giảng bài, nếu HV nắm chắc nội
dung sẽ thể hiện được sự tự tin cũng như tư thế, tác phong, phong cách sư phạm của mình; từ đó, việc vận dụng những kĩ năng GTPNN sẽ làm tăng sức hấp dẫn, thú vị cho bài giảng Quá trình học tập tại các trường SQQĐ, các Khoa giáo viên sẽ tiến hành giao cho HV nội dung bài giảng đòi hỏi HV phải tiến hành hoạt động thiết kế kế hoạch, xây dựng nội dung, bố trí nội dung phù hợp Mục đích của hoạt động này nhằm góp phần củng cố, mở rộng, vận dụng linh hoạt, sáng tạo các kiến thức chuyên ngành mà HV đã được trang bị vào quá trình giảng dạy Quá trình lên lớp, HV trong tâm thế của giảng viên, phải tiến hành giảng dạy những nội dung đã thục luyện, truyền thụ những kinh nghiệm tới người học sao cho dễ hiểu, dễ nhớ nhất Có nhiều HV thời gian đầu còn bỡ ngỡ do phải tiếp xúc với môi trường, cách thức làm việc mới nên trạng thái tâm lí bộc lộ rõ qua hành vi, tâm thế còn lúng túng, mất bình tĩnh, giọng nói ngập ngừng, ánh mắt thể hiện sự lo lắng Vì vậy, phải thường xuyên cho HV tiếp xúc và làm quen với hoạt động giảng tập, kiến tập, thực tập để rèn luyện kĩ năng GTPNN
- Thông qua việc mở rộng các mối quan hệ giao lưu: Xuất phát từ điều kiện đặc thù của các trường SQQĐ là đào
tạo HV trong môi trường khép kín, cán bộ, giảng viên trực tiếp giảng dạy trong những thời điểm nhất định nên chưa
có nhiều điều kiện tiếp cận, giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ các trường đại học, cao đẳng bên ngoài Tăng cường hoạt động giao lưu, kết nghĩa, mở rộng quan hệ với các đối tượng khác trong quá trình đào tạo có ý nghĩa hết sức quan trọng, nó không những giúp HV vận dụng những kiến thức vào xử lí các tình huống giao tiếp khác nhau, để nâng cao kĩ năng GTPNN, kĩ năng thuyết phục quần chúng, mà còn giúp HV tích luỹ kinh nghiệm học hỏi được trong các quan hệ đó để phục vụ cho hoạt động nghề nghiệp sau này
Các hoạt động thường xuyên được tiến hành ở nhà trường SQQĐ trong thời gian qua là tổ chức cho HV tham quan mô hình học cụ ở các đơn vị chiến đấu, tham quan học tập các di tích lịch sử văn hóa, tổ chức các buổi sinh hoạt chung giữa HV và các tổ chức nhân dân địa phương nhân các dịp lễ, Tết, ngày truyền thống của dân tộc; tổ chức giao lưu văn hóa văn nghệ với các tổ chức đoàn thể thanh niên, thiếu niên, các trường học phổ thông, hội cựu chiến binh, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam của địa phương nơi đóng quân Tổ chức có hiệu quả các hoạt động kết nghĩa khác: đưa HV tham gia giúp nhân dân sản xuất trong dịp hè tình nguyện; phối hợp với các tổ chức quần chúng, thanh niên lao động vệ sinh môi trường; tham gia các hoạt động đền ơn, đáp nghĩa; hoạt động giúp đỡ lẫn nhau khi thiên tai, hoạn nạn Đây là những hoạt động thực tiễn hết sức ý nghĩa, trực tiếp tác động tới sự chuyển biến nhận thức, hành
vi giao tiếp của mỗi HV
- Thông qua hoạt động thực tiễn, hoạt động ngoại khóa: Đa dạng hóa các hoạt động ngoại khóa như: Tổ chức
các hội thi, hội thao, hội diễn văn nghệ, thể dục thể thao, tham quan, tọa đàm, diễn đàn, giao lưu, tuyên truyền, cổ
Trang 5động trực quan, học tập chính trị; bồi dưỡng kĩ năng mềm, kĩ năng sư phạm, kĩ năng làm việc nhóm Phối hợp với các dự án, tổ chức Đoàn, Hội đồng HV mở các lớp rèn kĩ năng cho HV như: Lớp rèn kĩ năng nói, lớp giáo dục kĩ năng thuyết trình, kĩ năng hợp tác Kết hợp với các Khoa giáo viên tổ chức các hội thi nghiệp vụ sư phạm cho HV; qua đó, tăng cường hợp tác, giao lưu để hình thành và phát triển các kĩ năng GTPNN cho HV
Chủ trương chung của các nhà trường là quan tâm bồi dưỡng cho HV toàn diện cả về trình độ, kiến thức, năng lực tư duy, kĩ năng và phương pháp sư phạm; do vậy, thông qua các hội thi, hình thức hoạt động cũng là cơ sở để
HV rèn luyện được kĩ năng GTPNN, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nhà trường
- Thông qua quá trình tự giáo dục của HV Thông qua cách thức ứng xử của HV, ít nhiều có thể dự đoán được
văn hóa giao tiếp của họ Tuỳ tình huống giao tiếp mà HV thể hiện thái độ, hành vi, cử chỉ của mình phản ứng với
sự tác động của người khác một cách phù hợp thông qua nét mặt, cử chỉ, tư thế Mỗi biểu hiện cảm xúc (vui vẻ, hồ hởi, buồn bực, giận dữ, lạnh lùng, thờ ơ, cởi mở…) thường để lại ấn tượng sâu đậm cho đối tượng giao tiếp Do vậy,
để đạt được hiệu quả cao, HV phải thường xuyên tự trau dồi và rèn luyện cho mình những kĩ năng trên để quá trình giao tiếp thành công và đạt được mục đích
- Thông qua quá trình giải quyết các tình huống giao tiếp Hoạt động quân sự diễn ra trong môi trường động bởi
tính đặc thù riêng, thường xuyên biến đổi liên tục Muốn thích ứng với nghề nghiệp, HV phải có khả năng ứng xử tốt, xử trí linh hoạt, tinh nhạy các tình huống giao tiếp; vận dụng linh hoạt, thường xuyên các phương tiện GTPNN trong chính quá trình giao tiếp của mình Nếu không có kĩ năng ứng xử, HV dễ bị lúng túng, mất bình tĩnh Để giải quyết tốt các tình huống giao tiếp, trong khi ứng xử, HV phải thực sự chú ý tới các yếu tố thuộc về ngôn ngữ cơ thể
và trạng thái cảm xúc bản thân HV dựa vào những yếu tố hiện diện (những biểu hiện) bên ngoài của đối tượng giao tiếp như: sắc thái biểu cảm, nét mặt, ánh mắt, ngữ điệu, thanh điệu, tốc độ nói, cao độ, trường độ, cử chỉ, động tác…
và dựa vào hoàn cảnh giao tiếp mà đưa ra những nhận định về những trạng thái tâm lí bên trong của con người, phán đoán về bản chất nhân cách của đối tượng giao tiếp, phán đoán tính chất mối quan hệ giữa chủ thể và đối tượng giao tiếp; đồng thời có thể dự đoán được ý nghĩa sâu xa trong nội dung giao tiếp mà đối tượng muốn truyền đạt HV phải biết sử dụng phối hợp các phương tiện GTPNN một cách hài hòa, với liều lượng và cách thức thích hợp trong từng
tình huống giao tiếp; giảm bớt những cảm xúc tiêu cực, tăng những cảm xúc tích cực cho đối tượng giao tiếp
3 Kết luận
Kĩ năng GTPNN có vai trò quan trọng, giúp HV các trường SQQĐ truyền tải, diễn đạt, biểu đạt nội dung giao tiếp một cách thuyết phục hơn, tạo sự tương tác tích cực, gần gũi giữa chủ thể và đối tượng giao tiếp Rèn luyện kĩ năng GTPNN cho HV các trường SQQĐ hiện nay là một quá trình tích lũy lâu dài, HV phải dựa vào năng lực bản thân cùng với sự giúp đỡ của các lực lượng sư phạm trong nhà trường để xây dựng lộ trình rèn luyện các kĩ năng này cho thích hợp Bài báo nghiên cứu và đưa ra một số biện pháp nhằm giúp HV các trường SQQĐ hiểu rõ hơn về tầm quan trọng của kĩ năng GTPNN đối với quá trình hình thành, phát triển nhân cách HV, giúp HV nhận thức vấn đề một cách sâu sắc và có cách thức thực hiện hiệu quả
Tài liệu tham khảo
Hồ Lê (1996) Tính quy luật của cơ chế ngôn giao NXB Khoa học xã hội
Hoàng Anh (1994) Hoạt động - Giao tiếp - Nhân cách NXB Đại học Sư phạm
Hoàng Anh, Vũ Kim Thanh (1995) Giao tiếp sư phạm NXB Đại học Sư phạm
Nguyễn Đức Dân (2000) Cử chỉ - thứ ngôn ngữ không lời Tạp chí Kiến thức ngày nay, số 8, tr 15-22
Nguyễn Quang (2008) Giao tiếp phi ngôn từ qua các nền văn hóa NXB Khoa học xã hội
Nguyễn Thiện Giáp (2005) Dẫn luận ngôn ngữ học NXB Giáo dục
Nguyễn Thiện Giáp (2007) Những yếu tố phi lời trong hội thoại NXB Đại học Quốc gia Hà Nội
Nguyễn Văn Lê (1996) Giao tế nhân sự - Giao tiếp phi ngôn ngữ NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh
Phạm Vũ Dũng (1996) Văn hóa giao tiếp NXB Văn hóa thể thao
Phi Tuyết Hinh (1996) Thử tìm hiểu ngôn ngữ của cử chỉ, điệu bộ Tạp chí Ngôn ngữ học, số 4, tr 7-12
Trần Tuấn Lộ (1993) Khoa học và nghệ thuật giao tiếp NXB Đồng Tháp
Viện Ngôn ngữ học (2003) Từ điển tiếng Việt NXB Đà Nẵng
Vũ Dũng (2008) Từ điển Tâm lí học NXB Từ điển Bách khoa.