Tài liệu Tạo tình huống có vấn đề trong dạy học môn Sinh học

Vì lẽ đó qua một thời gian giảng dạy tuy chưa dài nhưng bản thân tôi luôn suy nghĩ tìm tòi về việc tạo tình huống có vấn đề trong mỗi tiết dạy, tôi xin được trình bày ra đây một số kinh

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Sự cần thiết phải đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục cho phù hợp với thời đại mới là cấp thiết Ngành giáo dục đang có cuộc chuyển mình căn bản về mục tiêu của giáo dục: chuyển từ học để biết sang học để làm, để cùng chung sống Việc đổi mới nội dung và phương pháp nhằm giúp học sinh tích cực hứng khởi trong học tập Đối với học sinh các vấn đề về Sinh học là rất gần gũi với cuộc sống hằng ngày, học sinh liên tục gặp các vấn đề cần được tiếp cận thỏa đáng Tuy nhiên cách giáo dục hiện tại học sinh ít có khả năng chuyển thể từ lý thuyết vào giải quyết các vấn đề thực tiễn Giáo viên triển khai nhiệm vụ học tập rập khuôn, khô cứng đã hạn chế đi sự đam

mê và hứng thú trong việc khám phám thế giới tự nhiên của học sinh, hạn chế sự vận dụng kiến thức học được vào thực tiễn cuộc sống Hầu như các giáo viên chỉ thực hiện quy trình nêu tiêu đề bài học tiêu hoạt động, rồi quan sát hình ảnh thực hiện mô

tả và nghiên cứu sách giáo khoa rồi nêu lên kiến thức Chính cách tiếp cận này làm học sinh thụ động, nhàm chán trong học tập, không đặt học sinh vào hoàn cảnh thúc đẩy tư duy để tìm tòi, hình thành kiến thức

Vì lẽ đó qua một thời gian giảng dạy tuy chưa dài nhưng bản thân tôi luôn suy nghĩ tìm tòi về việc tạo tình huống có vấn đề trong mỗi tiết dạy, tôi xin được trình bày ra đây một số kinh nghiệm khi dạy môn Sinh Học, rất mong được sự trao đổi, đóng góp ý kiến của các bạn đồng nghiệp

Vấn đề này được áp dụng vào các tiết học (bài mới) thì sẽ có nhiều tác dụng như:

- Tạo nhu cầu tìm hiểu sự vật hiện tượng, tình huống có vấn đề, kích thích hoạt động não bộ của học sinh nhằm đạt nhu cầu hiểu biết

- Tính huống có vấn đề hướng sự suy nghĩ của học sinh vào một mục đích cụ thể, làm học sinh hiểu rõ ý nghĩa của vấn đề sắp nghiên cứu, vấn đề cần giải quyết, từ

đó mà hoạt động tư duy được hướng tới mục tiêu cụ thể và đạt hiệu quả hơn

- Học sinh được tập dượt hình thành và rèn luyện năng lực, tự đề xuất và giải quyết vấn đề, năng lực tự học tập, tự nghiên cứu suốt đời

Chính vì vậy tôi chọn được trình bày đề tài “Tạo tình huống có vấn đề trong dạy học môn Sinh học”

1 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

- Tạo ra các tình huống có vấn đề trong dạy học để học sinh hứng thú, chủ động tham gia hoạt động học tập, hình thành nên các phẩm chất và năng lực cần thiết để các em có thể cùng nhau làm việc, cùng chung sống

- Nhằm thu hút học sinh tìm hiểu kiến thức một cách tích cực, chủ động, sáng tạo, hiệu quả để nâng cao chất lượng mỗi giờ dạy của giáo viên và chất lượng học tập của học sinh

- Học sinh có thể giải quyết hiệu quả các tình huống trong thực tế bằng kiến thức

bộ môn sinh học và các kiến thức có liên quan

2 Đối tượng nghiên cứu:

- Nội dung các bài học bộ môn sinh học khối THCS

- Các kiến thức thực tế có liên quan đến bộ môn sinh học

- Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh khối THCS

3 Giới hạn của đề tài:

- Đề tài chỉ tập trung xây dựng các tình huống có vấn đề trong dạy học môn Sinh học

ở cấp THCS

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực…

- Tìm hiểu thực tế: Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học tại trường;

- Quan sát thực nghiệm: Quan sát các tiết học của học sinh

- Khảo sát thực tế

PHẦN II: NỘI DUNG

1 Cơ sở lý luận

Tình huống có vấn đề là tình huống khó khăn đặt ra mà để giải quyết nó phải tìm tòi suy nghĩ, phải có những tri thức mới, những biện pháp mới thì mới giải quyết được Tình huống có vấn đề là một tình huống có mâu thuẫn đó là: giữa kiến thức cũ, phương pháp cũ, cách giải quyết cũ với hoàn cảnh mới, yêu cầu mới đặt ra Học sinh chỉ tích cực suy nghĩ khi có nhu cầu hiểu biết về một vấn đế nào đó Để phát huy tính tích cực tự giác học tập của học sinh thì trong giảng dạy môn Sinh học cần tạo ra những tình huống có vấn đề trong tiết dạy Đó cũng chính là một tiền đề quan trong đem đến kết quả cao trong chất lượng bộ môn

Theo các nhà tâm lí học thì con người chỉ tư duy tích cực khi nảy sinh nhu cầu

tư duy, tức là đứng trước một khó khăn trong nhận thức, một tính huống có vấn đề Theo tâm lí học kiến tạo thì học tập là quá trình mà người học xây dựng những tri cho mình bằng cách liên hệ những cảm nghiệm mới với những tri thức sẵn có

Quá trình dạy học nêu vấn đề mở đầu bằng giai đoạn giáo viên tập hợp tài liệu,

tổ chức quan sát để làm nãy sinh trước học sinh một vấn đề học tập và đưa học sinh vào tình huống có vấn đề học tập đó “Vấn đề học tâp” là những tình huống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn giữa cái đã biết với các chưa biết và mâu thuẫn này đòi hỏi phải giải quyết

Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó, mâu thuẫn khách quan của vấn

đề nhận thức được học sinh chấp nhân như một vấn đề học tập và có thể giải quyết được, kết quả là học sinh nắm được tri thức mới Muốn tạo nên những tình huống có vấn đề cần phải đặt ra trước học sinh một nhiệm vụ như thế nào đó để các em có thể hiểu lợi ích của sự giải quyết nhiệm vụ đó về mặt nhận thức cũng như về mặt nhận thức, đồng thời các em cũng gặp phải một vài kho khăn do nhận thức còn chưa đầy

đủ, nhưng sự thiếu thốn đó có thể khắc phục được bằng sự nổ lực, sự hợp tác với khả

năng của học sinh

Tình huống có vẫn đề đặc trưng cho một trạng thái tâm lý của học sinh nảy sinh trong quá trình hoàn thành một nhiệm vụ mà đòi hởi nó sự phát hiện kiến thức mới về đối tượng hoặc về cách thức và điều kiện hoàn thành hành động Sự tiếp thu hay phát hiện ra điều mới mẻ trong trường hợp này trùng với sự biến đổi trạng thái tâm lý của học sinh mà sự biến đổi đó chính là một giai đoạn nhở trong sự phát triển của học sinh

Yếu tố chủ yếu của tình huống có vấn đề là điều chưa biết, là cái mới, là điều phải được khám phá ra để hoàn thành đúng nhiệm vụ đặt ra, để hoàn thành hành động cần thiết Để tạo nên tình huống có vấn đề trong giảng dạy cần đặt HS trước sự cần thiết hoàn thành nhiệm vụ mà trong đó những kiến thức cần thiết phải được tiếp thu

sẽ chiếm vị trí của điều chưa biết Điều chưa biết đó là yếu tố trung tâm của tình huống có vấn đề, khác với điều cần tìm là yếu tố trung tâm của bài toán Đặc điểm quan trong nhất của điều chưa biết trong tình huống có vấn đề là nó luôn được đặc trưng bởi một sự khái quát hóa ở mức độ nào đó Mức độ khó khăn của tình huống có vấn đề được đặc trưng bởi mức độ khái quát hóa của điều chưa biết sẽ được HS đi tìm và phát hiện ra trong tình huống có vấn đề đó Mức độ khó khăn của nó đối với

HS không phải là tính phức tạp của bài tập như ở bài toán, cũng không phải là mức

độ trừu tượng của kiến thức cần nắm vững

Như vậy tình huống có vấn đề gồm ba yếu tố sau đây, đó cũng là ba điều kiện của một tình huống có vấn đề

- Kiến thức mới sẽ được khám phá ra trong tình huống có vấn đề

- Hoạt động cần thiết để giải quyết nhiệm vụ đặt ra tạo ra nhu cầu tìm hiểu kiến thức mới

- Phù hợp với khả năng của HS trong việc phân tích các điều kiện của nhiệm vụ đặt ra trong việc phát hiện kiến thức mới Nhiệm vụ đặt ra quá khó hoặc dễ quá đều không tạo ra được kích thích cho học sinh

Để học sinh nhận ra vấn đề tức là mâu thuẫn nhận thức thì tình huống có vấn đề nên bắt đầu từ vốn kiến thức đã có của học sinh, từ hiện tượng thực tế, quan sát các

sự vật hiện tượng trong cuộc sống…mà đi đến sự việc bất thường một cách bất ngờ nhưng logic Khi học sinh bắt gặp vấn đề và nhận ra nó thì cũng là lúc tư duy của học sinh được kích thích mạnh và xuất hiện mong muốn giải quyết vấn đề Sau khi vấn đề được giải quyết, học sinh tìm thấy kiến thức mới thì ở học sinh cũng xuất hiện cảm xúc ngạc nhiên, vì cái vẽ bất thường của chúng: các mối liên hệ bất ngờ, cái vẻ hình như phi lý và không thể có…

Để có một tình huống dạy học có vấn đề đòi hỏi giáo viên phải sắp xếp các sự vật theo một cách tự nhiên nhất, logic nhất Các bước để tạo dựng một tình huống vấn đề:

- Xác định được yêu cầu cần đạt

- Lựa chọn công cụ phù hợp: Tranh ảnh, video, thí nghiệm

- Hình thành được chuỗi hoạt động, dẫn dắt học sinh, sao cho học sinh tích cực tri giác, thảo luận, tư duy logic được phát huy

- Xác định cách thức cũng cố và kiểm tra đánh giá phù hợp

Giáo viên cần lưu ý: Phải chủ động điều kiển hoạt động dạy học theo kế hoạch đã đặt ra, và bao quát lớp tốt

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

2.1 Thực trạng của việc dạy học sinh học hiện nay

Tổ chức các hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh đang là xu thế, là yêu cầu bắt buộc với tất cả các môn học, cấp học Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, một số giáo viên thường tuyên bố tiêu đề của bài học và viết đề mục đó lên bảng, còn HS thì ghi tiêu đề vào vở Ví dụ, vào tiết học giáo viên nói:

“Hôm nay chúng ta cùng tìm hiểu “Bài ADN” Việc chuyển giao nhiệm vụ như vậy không làm cho học sinh nhận ra vấn đề, không gây ra ở học sinh nhu cầu tìm hiểu và muốn tham gia hoạt động học tập Muốn cho tư duy học của học sinh được kích thích

và hoạt động thì học sinh phải được đặt vào một tình huống có vấn đề, hiểu rõ mâu thuẫn làm cơ sở cho vấn đề và cảm thấy có nhu cầu giải quyết vấn đề, nghĩa là phải làm cho mâu thuẫn khách quan biến thành thắc mắc chủ quan của học sinh

2.2 Thuận lợi trong quá trình tổ chức dạy học

- Dạy học theo định hướng phát triển năng lực với việc tổ chức các hoạt động dạy học đã được triển khai tới tất cả các giáo viên trong nhà trường và đã được triển khai theo cả chiều sâu lẫn chiều rộng

- Tại trường TH & THCS Quang Trung, Ban giám hiệu nhà trường, tổ chuyên môn đã có những hướng dẫn rất cụ thể về vấn đề này

- Giáo viên tích cực đổi mới các hình thức tổ chức hoạt động học ở tất cả các khâu, các phần, các hoạt động

- Hoạt động khởi động trong tiết học để tạo ra các tình huống có vấn đề đã được các giáo viên nghiên cứu, tìm hiểu, vận dụng với những hình thức mới và được đánh giá là đem lại hiệu quả nhất định

2.3 Khó khăn

- Giáo viên còn khó khăn trong việc lựa chọn hình thức khởi động để tạo tình huống có vấn đề trong các tiết dạy, bài dạy Thậm chí chưa nắm chắc nguyên tắc và các bước xây dựng một tình huống có vấn đề

- Đã xây dựng tình huống có vấn đề nhưng chưa thực sự phù hợp, chưa đem lại hiệu quả tích cực, chưa kết hợp giữa lý thuyết với thực hành, với thực tiễn cuộc sống, giữa kiến thức đã biết với kiến thức cần tìm hiểu

- Tình huống chưa tạo được niềm đam mê, hứng thú và chưa kích thích được sự sáng tạo của học sinh Vì vậy, bầu không khí lớp trầm, có những tiết học ít học sinh tham gia vào hoạt động này

- Học sinh đang trong lứa tuổi có sự biến động về tâm lý nên đôi khi các em còn mang tâm lý e dè, không mạnh dạn tham gia các hoạt động học tập Đó cũng chính là khó khăn khiến cho giáo viên khó có thể khơi gợi được niềm hứng thú cho các em

Kết quả đại trà: Năm học 2018-2019

Chủ động Học sinh bị động trong tiếp cận nội dung bài học

Hoạt động Giáo viên hoạt động: chủ yếu thuyết trình Hỏi đáp đối thoại giữa

giáo viên và học sinh

Nếu như học sinh không trả lời được thì giáo viên đưa ra trả lời cho học sinh

Học sinh hoạt động ít, chủ yếu nghe bài giảng, đọc sách, ghi chép

Hấp dẫn Tiết học trầm, không hứng khởi

Học sinh không biết học kiến thức đó để làm gì, nên thiếu đi động lực, không có sự tranh đua giữa các học sinh

Chưa phát hiện và giải quyết vấn đề

Chưa tự tin đưa ra các ý kiến

Còn thờ ơ với các vấn đề liên quan thực tiễn cuộc sống

3 Nội dung và cách thức hiện giải pháp

a Mục tiêu của giải pháp:

- Nhằm giúp học sinh hứng khởi, nảy sinh tư duy tích cực, có động lực tìm tòi khám

phá thiên nhiên, giải quyết các vấn đề đặt ra trong cuộc sống

- Giúp học sinh phát triển các năng lực về quan sát, hợp tác, làm việc theo nhóm, kỹ

năng đề xuất ý kiến, phương án giải quyết vấn đề

- Giúp học thích yêu thích môn Sinh học Biến hoạt động học tập đơn thuần thành

hoạt động khám phá giải quyết các tình huống có vấn đề

- Giúp giáo viên có cái nhìn sinh động hơn về cách tiếp cận bài dạy, xây dựng kịch

bản cho tiết dạy trở nên hấp dẫn lôi cuốn học sinh

b Nội dung và cách thức thực hiện:

b.1 Nguyên tắc xây dựng tình huống có vấn đề:

- Căn cứ vào mục tiêu và nội dung của bài học để tạo ra tình huống có vấn đề

- Tình huống phải có tính gợi mở, phù hợp với nhận thức của học sinh, không đánh

đố học sinh ,kết hợp giữa lý thuyết với thực hành, với thực tiễn cuộc sống, giữa kiến thức đã biết với kiến thức cần tìm hiểu

b.2 Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề:

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học:

- Căn cứ vào yêu cầu cần đạt về kiến thức, kỹ năng, phẩm chất của bài học để từ đó đưa ra tình huống phù hợp

Bước 2: Hình thành vấn đề:

- Dựa vào các tình huống xảy ra trong thực tiễn cuộc sống để khởi tạo nên tình huống Giáo viên không nên tự nghĩ ra tình huống vì như thế sẽ dẫn đến mâu thuẫn phát sinh không phù hợp khi giải quyết vấn đề

Dựa vào kiến thức đã có trước đó, với kiến thức mới để tạo nên tình huống có vấn đề nhằm tạo ra nhu cầu học tập của học sinh

Bước 3: Xây dựng chuỗi tình tiết của sự kiện:

- Giáo viên đưa ra các dữ liệu để đặt học sinh vào tình huống có vấn đề, nảy sinh nhu

cầu tìm hiểu và giải quyết vấn đề

b.3 Các tình huống minh họa:

Qua nghiên cứu tìm hiểu, tôi đưa ra một số tình huống có vấn đề nhằm tạo sự hứng thú kích thích tìm tòi trong học tập môn Sinh học:

Ví dụ 1: Khi dạy “Bài 14: THÂN DÀI RA DO ĐÂU? (Sinh học 6)”

Mục tiêu bài học:

- Kiến Thức: HS biết được cây dài ra là sự phân chia của các tế bào ở mô phân sinh

ngọn, một loài cây sự dài ra còn do mô phân sinh lóng

- Năng lực: Phân tích giải thích được các biện pháp trong trồng trọt, như ngắt đọt hay tỉa cành Phát triển năng lực quan sát, phân tích thông tin, giao tiếp hợp tác để giải

Gv: Yêu cầu học sinh quan sát cây: ban đầu và các thời kỳ sau:

Nhận xét sự thay đổi của cây sau 1 thời gian:

-Hs: - Cây cao lên

- Cây nhiều lá hơn

- Cây lớn hơn

- Rễ nhiều hơn

Gv: Vậy vì sao cây cao hơn (dài ra)?

Hs: Hs thi nhau phát biểu đưa ra các giải thiết để giải thích hiện tượng cây cao lên (lớn lên):

- Cây hút chất dinh dưỡng trong đất

- Cây sinh trưởng

- Cây lấy ánh sáng để lớn lên

Để trả lời được câu hỏi cây dài ra do đâu? Thầy trò chúng ta cùng tìm hiểu:

Bài 14: THÂN DÀI RA DO ĐÂU?

Gv: Yêu cầu học sinh nhận biết sự khác nhau giữa cây ngắt đọt và cây không ngắt đọt? ( sau 3 ngày thực hiện thí nghiệm)

Hs: Xung phong: Cây không ngắt đọt phát triển chiều cao, nhiều lá hơn so với cây bị ngắt đọt

Gv: Cho học sinh đánh giá đồng đẳng:

- Cho học sinh đánh giá đồng đẳng: Nhóm 1 chấm nhóm 2, nhóm 2 chấm nhóm 3, nhóm 3 chấm nhóm 4, nhóm 4 chấm nhóm 1

- Giáo viên đưa đáp án để hs căn cứ chấm điểm

Gv: Yêu cầu học sinh báo cáo kết quả đánh giá của các nhóm

Gv: Nhận xét hoạt động

Kết luận: Thân dài ra do sự phân chia và lớn lên của các tế bào ở mô phân sinh ngọn

Hoạt động 2.2 Giải thích những hiện tượng trong thực tế (10 phút)

- Gv: Chia lớp thành 4 nhóm thảo luận (7 phút)

Người nông dân ngắt đọt cây đậu đen để làm gì?

Người nông dân tỉa cành cây keo để làm gì?

Theo các em tỉa cành thường áp dụng đối với loại cây trồng nào?

Theo các em ngắt ngọn thường áp dụng đối với loại cây trồng nào?

- Cho các nhóm treo bảng học tập lên bảng Cho học sinh nhận xét đánh giá bổ sung cho nhau

- Giáo viên nhận xét hoạt động thảo luận nhóm và kết quả của hoạt động

Hoạt động 3: Củng cố (5 phút)

Hoạt động 4: Kiểm tra đánh giá(3 phút)

Chọn đáp án đúng nhất:

Câu 1: Những cây trồng nào được thực hiện biện pháp ngắt đọt?

a Rau muống b Cây cải c Cây đu đủ

d Cây Đậu đen đ Cây cà phê e Cây ổi

Câu 2: Những cây trồng nào được thực hiện tỉa cành?

a Cây keo b Cây cà phê c Cây bưởi d Cây Na

Ví dụ 2: Khi dạy “Bài 23: Cây có hô hấp không? (Sinh học 6)”

Mục tiêu bài học:

- Kiến Thức: Hs biết được vẫn cây xảy ra quá trình hô hấp, viết được sơ đồ tóm

tắt hô hấp của cây

- Năng lực: Thiết kế được thí nghiệm chứng minh cây hô hấp Phân tích giải

thích được Phát triển năng lực quan sát, phân tích thông tin, giao tiếp hợp tác

- Phẩm chất: Giáo dục yêu thiên nhiên, chăm chỉ

Tiến trình dạy học:

Để hoàn thành mục tiêu bài dạy tôi chọn cách thực hiện tiết dạy như sau:

Ổn định tổ chức:

THÂN DÀI RA DO ĐÂU?

a.Khái niệm

Do sự phân chia của các tế bào ở mô phân sinh ngọn

c.Vận dụng

Cây lấy hoa, quả, hat,

2.Hiện tượng tỉa cành

Ở Tre trúc : còn do sự phân chia của các tế bào ở

mô phân sinh lóng