Mặt khác, đối với lớp 3, do tư duy của học sinh đã có những tiến bộ, song vốn ngôn ngữ vẫn còn hạn chế, nên việc nâng cao dần dần các yêu cầu về kiến thức và kĩ năng một cách vừa sức học[r]
Trang 1Đất nước ta đã và đang bước vào thời kỳ đổi mới, chất lượng giáo dục là vấn
đề hàng đầu trong nội dung công tác của ngành giáo dục, là vấn đề sống còn củamột đất nước, một dân tộc
Ở nhà trường Tiểu học, mỗi môn học đều góp phần vào việc hình thành, vàoviệc phát triển những cơ sở ban đầu rất quan trọng của nhân cách con người ViệtNam Trong các môn học ở Tiểu học, Môn Toán có vị trí cực kỳ quan trọng vìnhững lí do sau:
- Các kiến thức và kĩ năng của môn Toán có nhiều ứng dụng trong đời sốngsinh hoạt của mọi người dân lao động
- Môn Toán giúp học sinh nhận biết những mối quan hệ về số lượng, hìnhdạng không gian của thế giới hiện thực Nhờ đó mà học sinh có phương pháp nhậnthức một số mặt của thế giới xung quanh và biết cách hoạt động có hiệu quả trongđời sống
- Môn Toán góp phần quan trọng trong việc rèn luyện phương pháp tư duy,phương pháp suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề góp phần phát triển tríthông minh, độc lập, sáng tạo, góp phần vào việc hình thành các phẩm chất củangười lao động mới
Việc dạy giải toán ở Tiểu học là một trong những nội dung trong chươngtrình môn Toán ở Tiểu học nhằm giúp học sinh tiếp thu và vận dụng những kiếnthức về Toán, được rèn luyện kĩ năng thực hành với những yêu cầu được thể hiệnmột cách đa dạng phong phú Dạy học Toán giúp học sinh có điều kiện rèn luyện
và phát triển năng lực tư duy, và có đủ tư cách phẩm chất của con người mới
Trong thực tế chất lượng của bộ môn Toán nói chung và đặc biệt môn Toánlớp 3 nói riêng đã có nhiều kết quả khả quan song chưa thực sự đáp ứng được vớinhiệm vụ và yêu cầu môn học đề ra Cụ thể là chất lượng môn Toán lớp 3 - TrườngTiểu học chưa thực sự tương xứng với vị trí của môn Toán lớp 3 trong chươngtrình học Đặc biệt là kỹ năng giải toán của học sinh lớp 3 chính là vấn đề cần quantâm Trước thực tế như vậy tôi luôn suy nghĩ: Làm thế nào để giúp học sinh nắmvững kiến thức và vận dụng vào trong giải toán, góp phần nâng cao chất lượng họcmôn Toán của học sinh lớp 3, giúp các em có kỹ năng giải toán với tinh thần tựgiác và hứng thú học tập Đặc biệt là đối tượng học sinh dân tộc tại xã
Tôi đã mạnh dạn đặt vấn đề tìm tòi, nghiên cứu và vận dụng vào các giờ dạytrên lớp để làm sáng tỏ những yếu tố bản chất, loại bỏ những hiểu biết phiến diện,
Trang 2đi đến nhất trí cao trong nhận thức và hành động để nâng cao chất lượng học tậpmôn Toán của học sinh lớp 3 ở trường Tiểu học, góp phần đạt được mục tiêu đàotạo của nhà trường Việt Nam.
Với những lí do trên tôi chọn vấn đề:"Một số biện pháp giúp học sinh giải Toán lớp 3" là vấn đề cần thiết để giáo viên dạy môn Toán ở lớp 3.
2 Mục đích nghiên cứu:
Đề tài nghiên cứu nhằm góp phần nâng cao chất lượng học môn Toán lớp 3.Giúp học sinh tích cực, hứng thú học tập, biết vận dụng những kiến thức về toán,được rèn luyện những kỹ năng thực hành, năng lực sáng tạo theo đúng mục tiêucủa môn Toán lớp 3
3 Đối tượng nghiên cứu:
- Học sinh lớp 3 trường Tiểu học Thượng Bằng La – Văn Chấn – Yên Bái
4 Giới hạn phạm vi nội dung nghiên cứu:
- Giáo viên chủ nhiệm giảng dạy môn toán lớp 3 ở trường Tiểu học ThượngBằng La – Văn Chấn – Yên Bái
- Các giải pháp giúp học sinh giải toán lớp 3
5 Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Tìm hiểu vị trí, mục đích yêu cầu của việc dạy học giải toán lớp 3 ở trườngTiểu học, đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 3
- Tìm hiểu các cơ sở khoa học của việc giúp học sinh giải toán ở lớp 3
- Tìm hiểu thực trạng việc dạy học giải toán lớp 3 ở trường Tiểu học
- Đề xuất một số giải pháp giúp học sinh giải toán lớp 3
6 Phương pháp nghiên cứu:
Để thực hiện nhiệm vụ và mục đích nghiên cứu của đề tài, tôi đã sử dụng cácphương pháp nghiên cứu sau đây:
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Các tài liệu, giáo trình phương pháp dạyhọc toán, sách tham khảo
- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Điều tra thực trạng nghiên cứu thực tế,thực nghiệm một số giờ dạy Toán ở lớp 3
7 Thời gian nghiên cứu đề tài:
Đề tài được nghiên cứu và thực hiện trong năm học 2013-2014
Trang 3Phần thứ hai: NỘI DUNG
CHƯƠNG I:
CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC GIÚP HỌC SINH GIẢI TOÁN Ở LỚP 3.
I Vị trí và mục đích của việc dạy học toán:
Trong dạy học toán ở Tiểu học, giải toán có vị trí quan trọng, có thể coi dạyhọc giải Toán là "Hòn đá thử vàng" của dạy học toán Trong giải toán học sinhphải tư duy một cách tích cực linh hoạt, huy động thích hợp các kiến thức và khảnăng đã có vào tình huống khác nhau, trong nhiều trường hợp phải biết phát hiệnnhững dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu một cách tường minh và trong chừngmực nào đó, phải biết suy nghĩ năng động sáng tạo Vì vậy có thể coi giải toán làmột trong những biểu hiện năng động nhất của hoạt động trí tuệ của học sinh.Dạy học giải toán ở Tiểu học nhằm mục đích chủ yếu sau đây:
+ Trước hết nó giúp học sinh luyện tập, củng cố, vận dụng các kiến thức vàthao tác thực hành các kiến thức đã học, rèn luyện kĩ năng tính toán, bước tập dượtvận dụng kiến thức và rèn luyện kĩ năng thực hành vào thực tiễn (học tập, đờisống)
Qua các biểu hiện trên giáo viên phát hiện được rõ hơn những gì học sinh đãlĩnh hội và nắm chắc, những gì học sinh chưa nắm chắc, để có biện pháp giúp họcsinh phát huy hoặc khắc phục
+ Qua việc dạy học giải Toán, giáo viên giúp học sinh từng bước phát triểnnăng lực tư duy, rèn luyện phương pháp và kĩ năng suy luận, khêu gợi và tập dượtquan sát, phỏng đoán tìm tòi
+ Qua giải toán, học sinh rèn luyện những đặc tính và phong cách làm việccủa người lao động như: ý trí khắc phục khó khăn, thói quen sét đoán có căn cứ,tính cẩn thận, chu đáo, cụ thể, làm việc có kế hoạch, có kiểm tra kết quả cuối cùng:Từng bước hình thành và rèn luyện thói quen và khả năng suy nghĩ độc lập, linhhoạt, khắc phục cách suy nghĩ máy móc, dập khuôn, xây dựng lòng ham thích tìmtòi, sáng tạo ở mức độ khác nhau, từ đơn giản nhất mà nâng cao từng bước
Việc giải toán vừa đòi hỏi tính tích cực, độc lập sáng tạo trong suy nghĩ vừađòi hỏi một khả năng thực hành Để giúp học sinh có khả năng thực hành đó, lúcđầu học sinh cần được giáo viên dẫn dắt, hướng dẫn giải các bài toán theo mẫu, táihiện cách giải điển hình, có thể giúp ích cho học sinh trong chừng mực nhất định.Song do tích chất đặc trưng của giải toán đã nói ở trên, riêng các biện pháp đókhông thể giúp học sinh đạt được các mục tiêu cần thiết
II Nội dung của toán lớp 3:
Môn toán lớp 3 theo chương trình Tiểu học mới có nhiều điểm được điềuchỉnh, kĩ năng giải toán đã được hình thành và rèn luyện từ lớp 1, nâng cao dần ởlớp 2 Đến lớp 3 học sinh làm quen với nhiều bài toán có lời văn dựa trên cơ sở
Trang 4làm quen với các phép tính nhân chia trong bảng và ngoài bảng Cụ thể nội dungmôn toán 3 như sau:
- “Tìm x biết: a : x = b (với a, b là số trong phạm vi đã học)”.
- Giới thiệu các số trong phạm vi 100 000 Giới thiệu hàng nghìn, hàng vạn,hàng chục vạn
- Phép cộng và phép trừ có nhớ không liên tiếp và không quá 2 lần, trongphạm vi 100 000 Phép nhân có đến 4 chữ số với số có 1 chữ số có nhớ không liêntiếp và không quá 2 lần, tích không quá 100 000 Phép chia số có đến 5 chữ số cho
số có 1 chữ số (chia hết và chia có dư)
- Tính giá trị các biểu thức số có đến 3 dấu phép tính, có hoặc không có dấungoặc
- Giới thiệu các phần bằng nhau của đơn vị Thực hành so sánh các phần bằngnhau của đơn vị trên hình vẽ và trong trường hợp đơn giản
- Giới thiệu bước đầu về chữ số La Mã
2 Đại lượng và đo đại lượng:
- Bổ sung và lập bảng các đơn vị đo độ dài từ mi-li-mét đến ki-lô-mét Nêumối quan hệ giữa hai đơn vị nối tiếp liền nhau, giữa mét và kilômet, giữa mét vàxăng-ti-met, mi-li-met Thực hành đo và ước lượng độ dài
- Giới thiệu đơn vị đo diện tích: Xăng-ti-mét vuông
- Giới thiệu gam Đọc, viết, làm tính với các số đo theo đơn vị gam Giớithiệu: 1kg = 1000 g
- Ngày, tháng, năm, thực hành xem lịch
- Phút, giờ, thực hành xem đồng hồ, chính xác đến phút Tập ước lượngkhoảng thời gian trong phạm vi một số phút
- Giới thiệu về tiền Việt Nam Tập đổi tiền với các trường hợp đơn giản
Trang 5- Giới thiệu compa Giới thiệu tâm và bán kính, đường kính của hình tròn Vẽđường tròn bằng compa.
- Thực hành vẽ trang trí hình tròn
- Giới thiệu diện tích của một hình Tính diện tích hình chữ nhật và diện tíchhình vuông
4 Yếu tố thống kê:
- Giới thiệu bảng số liệu đơn giản
- Tập sắp sếp lại số liệu của bảng theo mục đích, yêu cầu cho trước
5 giải bài toán:
- Giải các bài toán có đến hai bước tính với các mối quan hệ trực tiếp và đơngiản
- Giải bài toán quy về đơn vị và các bài toán có nội dung hình học
xã rất rộng, các bậc phụ huynh chưa có sự quan tâm đúng mức cho việc học tậpcủa con em mình
Trường Tiểu học Thượng Bằng La là một trong những đơn vị trường Tiểu học
là trường chuẩn Quốc gia đã và đang từng bước đi lên mọi mặt Xong bên cạnh đó,còn gặp rất nhiều khó khăn trong việc nâng cao chất lượng dạy và học Đảng,chính quyền và nhân dân địa phương đã có sự quan tâm đến sự nghiệp giáo dục, cóbiện pháp chỉ đạo, tạo điều kiện hỗ trợ về công tác tuyên truyền, động viên tinhthần cán bộ giáo viên, học sinh trong nhà trường, đưa chỉ tiêu phấn đấu của nhàtrường về chất lượng giáo dục vào nội dung kế hoạch hoạt động của xã trong cácnăm vừa qua, song chưa thật hiệu quả
II Thực trạng việc dạy học môn toán lớp 3:
Qua tham khảo, trao đổi với các giáo viên dạy ở trường cùng với kinh nghiệmbản thân, qua quá trình công tác và giảng dạy, tôi nhận thấy:
+ Giáo viên dạy lớp 3 là những giáo viên nhiệt tình yêu nghề, có trách nhiệmtrong công việc, mạnh dạn chân thành có ý thức vươn lên, có tinh thần tập thể cao
Trang 6Giáo viên dạy lớp 3 ở trường Tiểu học …là những giáo viên có trình độ đàotạo trung học sư phạm và Cao đẳng su phạm, chất lượng giảng dạy của giáo viênmỗi năm có sự tiến bộ rõ rệt Trong giảng dạy, đảm bảo việc truyền đạt đúng đủlượng kiến thức theo yêu cầu của chương trình Từng bài giải giáo viên biết rõcách tổ chức, biết động viên khích lệ học sinh trong học tập, thu hút sự chú ý củahọc sinh.
+ Về phía học sinh: Năm học 2013 – 2014, khối lớp 3 có 96 học sinh Đa sốhọc sinh đều đi học đúng độ tuổi, có sức khoẻ tốt, các em đều có nề nếp, ý thứchọc tập Các em biết vâng lời kính trọng thầy cô giáo, yêu lao động, tham gia đầy
đủ các hoạt động ngoài giờ lên lớp và các phong trào thi đua Các em đều là nhữnghọc sinh được tiếp cận với chương trình Tiểu học mới nên có nhiều thuận lợi chogiáo viên trong quá trình giảng dạy
+ Kết quả học tập môn Toán của học sinh ngày một nâng cao, nhưng thực tếchất lượng học tập môn Toán của học sinh vẫn còn nhiều điều cần quan tâm Tuymôn Toán đạt gần 100 % từ trung bình trở lên, song số điểm giỏi chưa nhiều, điểmđạt yêu cầu chủ yếu ở phần giải toán đơn, học sinh mắc lỗi nhiều ở phần giải toántrong luyện tập và kiểm tra, từ đó ảnh hưởng đến chất lượng môn Toán
Kết quả khảo sát chất lượng đầu năm ở môn toán:
Tổng số học sinh:
III Nguyên nhân:
Qua thực tế khảo sát tôi nhận thấy:
- Nhiều học sinh chưa nghiên cứu kĩ đề toán, nhiều học sinh vốn tiếng Việtcòn hạn chế, nên việc xác lập mối quan hệ giữa các dữ kiện của bài toán còn gặpnhiều khó khăn
- Một số học sinh chưa nắm chắc hệ thống các bài toán đơn đã được học, dẫnđến còn lúng túng trong việc phát hiện mối quan hệ logic giữa các bài toán này
- Học sinh còn thiếu tự tin trong việc tìm cách giải, còn bị hạn chế trong việclựa chọn các phép giải
- Các em chưa chú ý đến khâu kiểm tra, thường coi rằng bài toán đã giải xongkhi tính đáp số hay tìm được câu trả lời câu hỏi
- Trong quá trình giảng dạy môn toán giáo viên còn coi nhẹ một số bướctrong quá trình giải toán như: Tìm hiểu đề toán, kiểm tra cách giải toán, nên nhiềuhọc sinh mắc những lỗi không đáng có Giáo viên chưa quan tâm đến việc rèn kĩnăng giải toán cho học sinh
Đây là những nguyên nhân cơ bản ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảitoán của học sinh Khắc phục được những nguyên nhân trên có ý nghĩa hết sức
Trang 7quan trọng trong việc nâng cao chất lượng giáo dục Tiểu học, nhằm thực hiện mụctiêu đào tạo con người mới, năng động, tự chủ, sáng tạo.
Ở phạm vi đề tài này tôi xin trình bày một số giải pháp giúp học sinh giải toán
ở lớp 3 tôi được phân công chủ nhiệm và giảng dạy, trên cơ sở những gì đã có vàkhắc phục những thiếu sót, chưa hợp lí nhằm giúp học sinh giải toán thật tốt, thậthiệu quả ở lớp 3
CHƯƠNG III:
MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH GIẢI TOÁN Ở LỚP 3.
I Để giúp học sinh lớp 3 nắm vững quá trình giải toán và có kĩ năng trong giải toán, trước hết giáo viên cần nắm được:
+ Giúp học sinh giải toán chính là quá trình dạy học giải toán, giáo viên cầnchú ý 2 vấn đề then chốt:
- Làm cho học sinh nắm được các bước cần thiết của quá trình giải toán vàrèn luyện kĩ năng, thực hiện các bước đó một cách thành thạo
- Làm cho học sinh nắm được và có kĩ năng các phương pháp chung cũng nhưcác thủ thật (Phép) thích hợp với từng loại toán thường gặp ở Tiểu học để đi đếnkết quả mong muốn
Để giải quyết được hai vấn đề then chốt đó, giáo viên phải nắm vững vị trí,nhiệm vụ, yêu cầu dạy học giải toán ở lớp 3
Giáo viên phải hiểu rõ khả năng nhận thức cũng như các đặc điểm của quátrình nhận thức của trẻ em Bởi vì khả năng nhận thức của học sinh Tiểu học đanghình thành và phát triển theo từng giai đoạn có quy luật riêng, người giáo viên Tiểuhọc cần phải hiểu trẻ em với đầy đủ nghĩa của nó, mới có thể tiến hành dạy họcgiải toán thành công
1 Các ví dụ:
Ví dụ: Người giáo viên cần nắm khả năng phát hiện quan hệ logic giữa các
bài toán đơn của học sinh, các em gặp khó khăn gì khi lựa chọn các phép giải toán
- Để giúp học sinh giải toán tốt, trong cụ thể mỗi tiết dạy giáo viên phải lựachọn và vận dụng phương pháp dạy học thích hợp Phương pháp dạy học toán rấtcần thiết, có đóng góp quan trọng trong dạy học giải toán, song phải sử dụng đúnglúc, đúng chỗ, đúng mức độ Giáo viên phải biết lựa chọn, phối hợp sử dụng hàihoà các phương pháp dạy học
Ví dụ : Dạy đến: Tìm một trong các phần bằng nhau của một số.
Bài toán: (Trang 26 sách giáo khoa Toán 3):
Trang 8Chị có 12 cái kẹo, chị cho em 1/3 số kẹo đó Hỏi chị cho em mấy cái kẹo?
Để hình thành phép chia và có câu lời giải, giáo viên cần sử dụng phươngpháp trực quan: Dùng hình vẽ nhóm những cái kẹo, bông hoa để minh hoạ
- Khi dạy đến dạng toán hợp giải bằng hai phép nhân chia có liên quan đếnviệc rút về đơn vị
Bài toán: (Trang 128 sách giáo khoa Toán 3)
Có 35 lít mật ong chia đều vào 7 can Hỏi 2 can có mấy lít mật ong?
Giáo viên cần lưu ý:
- Để giúp học sinh giải toán, giáo viên có thể sử dụng phương pháp vấn đáp,gợi mở để giúp học sinh chủ động thực hiện bài giải
- Để giúp học sinh giải toán, giáo viên phải khêu gợi hứng thú, động lực họctập của học sinh, giáo viên là người tổ chức hướng dẫn học sinh, mọi học sinh đềutham gia, phát triển năng lực cá nhân, có kĩ năng thực hành tốt
Có thể tuỳ vào từng dạng bài, với thực tế số lượng học sinh, thực tế của nhàtrường, giáo viên có thể sử dụng một số hình thức tổ chức hướng dẫn hoạt độngdạy học toán theo định hướng đổi mới phương pháp dạy học toán ở Tiểu học
II Chuẩn bị cho việc giải toán:
Hai loại toán ở lớp 3 nói riêng và ở Tiểu học nói chung là: Toán đơn và toánhợp Mỗi loại toán này có vai trò quan trọng của nó Việc giải các bài toán hợpthực chất là giải một hệ thống các bài toán đơn Có kĩ năng giải các bài toán đơn,học sinh mới có cơ sở giải các bài toán hợp
Ở lớp 3, cùng với việc học phép nhân, chia, học sinh sẽ giải các bài toán đơndùng phép nhân hoặc chia Trong các đầu bài toán bằng lời văn, học sinh thườnggặp những từ chìa khoá như: "Gấp lên, giảm đi bao nhiêu lần", "So sánh hơn, kémbao nhiêu lần" Các từ này thường được gợi ra phép nhân, chia tương ứng Giáoviên cần chú ý học sinh tránh lẫn lộn "Bao nhiêu lần", với "Bao nhiêu đơn vị", vàhiểu đúng khái niệm này Củng cố thói quen đọc và hiểu đúng đề bài để ngăn ngừatác dụng "Cảm ứng" của các từ "Chìa khoá" Nắm vững ý nghĩa của phép nhân vàphép chia trong mối quan hệ giữa hai phép tính này, điều này rất quan trọng vì100% học sinh là học sinh dân tộc, nên giáo viên luôn luôn lưu ý giúp học sinhhiểu đúng các từ quan trọng trong đề toán
Ở lớp 3, các bài toán đơn "Tìm một phần n của một số" gắn với phép chia.Đối với học sinh lớp 3, tư duy còn thiên về cụ thể nên hai loại bài toán "chia thànhphần bằng nhau" và "chia theo nhóm" tuy đồng nhất về mặt ý nghĩa toán học vàđều giải bằng phép tính chia, nhưng lại là hai bài toán khác nhau về mặt ý nghĩa cụthể Tuy nhiên khi giải, giáo viên cần hướng dẫn học sinh vượt qua sự khác biệt vềmặt tâm lí để tập trung chú ý vào việc tìm ra và thực hiện đúng phép tính thíchhợp, còn việc tìm ra từ thích hợp (phép chia), còn việc tìm ra từ thích hợp để "danhsố" hoá số thương thì chủ yếu dựa vào kinh nghiệm sống
Trang 9Mặt khác, đối với lớp 3, do tư duy của học sinh đã có những tiến bộ, song vốnngôn ngữ vẫn còn hạn chế, nên việc nâng cao dần dần các yêu cầu về kiến thức và
kĩ năng một cách vừa sức học sinh, các yêu cầu về trừu tượng hoá cần được chú ý,nhất là diễn tả các điều kiện, việc sử dụng sơ đồ đoạn thẳng và tia số, thay dần cáchình vẽ tượng trưng, cần được coi như một công cụ phổ biến, tinh lược hoá những
từ ngữ của đề toán, giúp các em tiếp cận tốt hơn với nội dung đề bài toán Từ đódẫn đến định hướng cách giải toán
Khi học sinh nắm vững cách giải các bài toán đơn, có thể gợi cho học sinhkhá, giỏi dùng chữ thay dữ kiện (ở các bài có cấu trúc giống nhau), diễn đạt cáccấu trúc toán học, từ đó củng cố ý thức về việc sử dụng các công cụ, thủ thuật toánhọc giống nhau khi giải chúng Việc sắp sếp các bài toán đơn mà khi giải học sinhphải vận dụng các phép tính ngược sẽ giúp các em nâng cao và củng cố nhận thức
về mối quan hệ giữa các phép tính ngược
Việc sử dụng hình vẽ hay sơ đồ để minh hoạ các điều kiện của bài toán là cóích với học sinh lớp 3 nói riêng, với học sinh Tiểu học nói chung Tuy nhiên cầnphải hiểu rõ tác dụng của chúng (là chỗ dựa cho suy luận) trong việc giải toán Đốivới các bài toán dễ hay đã nắm vững cách giải cần chú ý đến phát huy trí tưởngtượng của học sinh, từng bước thay đổi chỗ dựa trực quan bằng hình ảnh trong ócsuy luận, vừa giúp học sinh mở rộng vốn từ vừa thúc đẩy quá trình tư duy của họcsinh
III Giúp học sinh nắm được quá trình giải toán:
Quá trình này thường được tiến hành theo 3 bước:
- Tìm hiểu nội dung bài toán
- Tìm cách giải bài toán
- Thực hiện cách giải bài toán
Thực tiễn việc học giải toán đã khẳng định, sự đúng đắn của các bước trongviệc giải toán nói trên Để làm cho học sinh có thói quen và kĩ năng áp dụng sơ đồ
đó, cần làm cho học sinh từng bước nắm được và thực hiện tốt trong quá trình giảitoán
1 Dạy học sinh tìm hiểu kĩ năng nội dung bài toán:
- Trước hết muốn tìm hiểu đầu bài, cần hiểu rõ cách diễn đạt bằng lời văn củabài toán, các bài toán dưới dạng một bài văn viết, thường xen trộn 3 thứ ngôn ngữ:Ngôn ngữ tự nhiên, thuật ngữ toán học và ngôn ngữ kí hiệu (chữ số, các dấu phéptính, các dấu quan hệ và dấu ngoặc), nên việc hướng dẫn đọc và hiểu đầu bài toánrất quan trọng giúp các em sử dụng được ngôn ngữ kí hiệu đặc biệt, làm các emhiểu được nghĩa của các thuật ngữ và kí hiệu sử dụng đúng
Để kiểm tra học sinh đọc và hiểu đầu bài toán, giáo viên nên yêu cầu học sinhnhắc lại nội dung đầu bài, không phải học thuộc lòng mà bằng cách diễn tả củamình, tiến tới trước khi tìm cách giải cho học sinh, học sinh đã nhập tâm đầu bàitoán để tập trung suy nghĩ về nó
Trang 10Mỗi bài toán đều có 3 yếu tố cơ bản: Dữ kiện là những cái đã cho đã biếttrong đầu bài, những ẩn số là những cái chưa biết và cần tìm (các ẩn số được diễnđạt dưới dạng câu hỏi của bài toán) và những điều kiện là quan hệ giữa các dữ kiện
và ẩn số Hiểu rõ đầu bài là chỉ ra và phân biệt rành mạch 3 yếu tố đó, từng bướcthấy được chức năng của mỗi yếu tố trong việc giải bài toán
Ví dụ: Bài toán 4 trang 56 sách giáo khoa Toán 3:
" Có ba thùng dầu, mỗi thùng chứa 125 lít, người ta đã lấy ra 185 lít dầu từcác thùng đó Hỏi còn lại bao nhiêu lít dầu ?"
Với bài toán trên đọc và hiểu kĩ đầu bài rất quan trọng, giúp học sinh chỉ ra vàphân biệt rành mạch "Số lít dầu ở ba thùng, học sinh xác định được:
Cái đã cho (dữ kiện) là số lít dầu ở mỗi thùng: 125 lít
Điều kiện: đã lấy ra từ các thùng dầu đó 185 lít dầu
Cái cần tìm (ẩn số): còn lại bao nhiêu lít dầu?
Trên cơ sở phân biệt rõ cái gì đã cho (dữ kiện), cái gì là điều kiện, cái cần tìm(ẩn số) để tập trung suy nghĩ vào các yếu tố cơ bản này, cần giúp học sinh biết tómtắt đầu bài bằng cách ghi dữ kiện, điều kiện và câu hỏi của bài toán dưới dạng ngắngọn cô đọng nhất Tuyệt đại bộ phận các bài toán ở Tiểu học nói chung, ở lớp 3 nóiriêng, đều có những điều kiện để minh hoạ bằng sơ đồ (đoạn thẳng, hình vẽ tượngtrưng) Vì vậy học sinh phải từng bước biết minh hoạ phần tóm tắt bằng sơ đồ,nhất là sơ đồ đoạn thẳng hoặc minh hoạ trên trục số
Ví dụ: Bài toán 3 trang 166 sách giáo khoa Toán 3:
"Một hình chữ nhật có chiều dài 12 cm, chiều rộng bằng 1/3 chiều dài Tínhdiện tích hình đó ?"
Sau khi đọc kĩ đề bài, xác định được dữ kiện, điều kiện và ẩn số của bài toán, học sinh tóm tắt bài toán bằng sơ đồ đoạn thẳng như sau:
tố cơ bản của bài toán, phân biệt và xác định được các dữ kiện và điều kiện cầnthiết có liên quan đến câu hỏi, phát hiện được các dữ kiện không tường minh, đểdiễn đạt chúng một cách rõ ràng hơn
Quá trình tìm hiểu đầu bài và tìm tòi lời giải kết hợp với nhau một cách chặtchẽ Nhiều trường hợp, khi tìm cách giải, học sinh gặp khó khăn phải trở lại tìmhiểu đầu bài, tìm hiểu dữ kiện và điều kiện
Trang 112 Hướng dẫn học sinh tìm cách giải bài toán:
Từ việc giải một bài toán đơn sang bài toán hợp, học sinh phải giải quyết mộtnhiệm vụ khó khăn là phân tích bài toán hợp thành các bài toán đơn Trên tinh thầndạy học phát triển việc làm, cho các em nắm được các phương pháp chung và cácthủ thuật cơ bản thường dùng để giải các bài toán đa dạng nhưng thường gặp, và cónhững mức độ phức tạp khác nhau là rất cần thiết
+ Dẫn về một bài toán đã biết cách giải:
Khi giải một bài toán mới, học sinh biết dẫn nó về một bài toán mà các em đãbiết cách giải, hoặc có thể liên tưởng tới những hành động thực tiễn nào đó mà các
em đã thực hiện, để giải quyết một nhiệm vụ nào đó thì các em có thể có một gợi ý
về cách giải
Ví dụ: Bài toán 2 phần a trang 38 sách giáo khoa Toán 3:
Một cửa hàng buổi sáng bán được 60 lít dầu, số lít dầu bán được trong buổichiều giảm đi 3 lần so với buổi sáng Hỏi buổi chiều cửa hàng đó bán được baonhiêu lít dầu ?
Khi giải nếu qua phân tích hai điều kiện của bài toán, và tập trung chú ý vàohai điều kiện: các em dẫn tới những bài toán đã học về: “Tìm một phần mấy củamột số” để tìm số lít dầu buổi chiều bán được là: 60 : 3 = 20 lít
+ Biến đổi bài toán:
Trong sách giáo khoa toán 3, bên cạnh phần lớn các bài toán dành cho họcsinh trung bình, còn một số bài toán mà các dữ kiện thường nhiều hơn, phức tạphơn, nhiều khi không được đưa ra trực tiếp hoặc tường minh Việc tìm phươngpháp giải nhiều khi phụ thuộc vào việc tìm ra "điểm nút" để tập trung tháo gỡ ra,việc lựa chọn con đường đúng đắn để tiếp cận nó Muốn vậy phải biến đổi bàitoán, với một số biến đổi thường được dùng ở Tiểu học
+ Quan sát và dự đoán trong quá trình tìm ra lời giải:
Quan sát các dữ kiện có vai trò quyết định trong việc tìm ra cách biến đổi, cácbiểu thức để tính nhẩm, tính nhanh, trong việc tìm lời giải trong bài toán
3 Hướng dẫn học sinh trình bày cách giải bài toán và kiểm tra kết quả:
Khi thực hiện kế hoạch giải bài toán, học sinh còn dựa vào các thủ thuật (hayphép) giải thích đối với từng khâu trong kế hoạch để đi đến kết quả mong muốn.Đối với một số bài toán có cấu trúc riêng, thường sử dụng các thủ thuật (phép) giải
Trang 12riêng Với đặc điểm trình độ tư duy của học sinh lớp 3, việc sử dụng phương phápchung, dưới hình thức các phép thích hợp, với lứa tuổi sẽ mang lại kết quả mong
muốn
+ Tìm lời giải bằng sơ đồ:
Ở lớp 3, các bài toán đều mang tính chất đơn giản nên các dữ kiện và điềukiện của nhiều bài toán có thể diễn đạt trực quan bằng sơ đồ đoạn thẳng, loại sơ đồnày được dùng phổ biến làm chỗ dựa cho việc tìm kế hoạch giải bài toán hoặc mộtphần bài toán
Trong nhiều bài toán liên quan đến việc so sánh, sếp thứ tự việc dùng tóm tắtthay cho sơ đồ đoạn thẳng, để biểu diễn quan hệ giữa các số, tỏ ra thích hợp vàmang lại kết quả tốt hơn
Ví dụ: Bài 3 trang 58 sách giáo khoa Toán 3):
“Thu hoạch ở thửa ruộng thứ nhất được 127 kg cà chua, ở thửa ruộng thứ haiđược nhiều gấp 3 lần số cà chua ở thửa ruộng thứ nhất Hỏi thu hoạch ở cả hai thửaruộng được bao nhiêu ki-lô-gam cà chua ?”
Để giải bài toán này giáo viên hướng dẫn học sinh tóm tắt bài toán bằng sơđồ
Sau khi đọc kĩ đề bài ta thấy: Nếu coi số cà chua thu hoạch ở thửa ruộng thứnhất là 1 phần thì số cà chua thu hoạch ở thửa ruộng thứ hai sẽ là ba phần bằngnhau Ta có sơ đồ:
127 kg
? kg
Trang 13bước dùng chữ thay số cần tìm, diễn đạt quan hệ bài toán bằng phương trình vàgiải nó bằng thủ thuật thích hợp, vừa sức các em là điều cần chú ý.
Thực hiện cách giải bài toán bao gồm việc thực hiện các phép tính đã nêu,trong kế hoạch giải bài toán và trình bày bài giải Theo chương trình toán hiệnhành, thì mô hình trình bày bài giải ở lớp 3 được thể hiện như sau:
Ở lớp 3, mỗi phép tính, mỗi biểu thức đều phải kèm theo câu lời giải, có ghiđáp số
Ví dụ 1: (Bài tập 3 trang 32 sách giáo khoa Toán 3):
Bài giải:
Năm lọ hoa như thế có số bông hoa là:
7 5 = 35 (bông hoa) Đáp số: 35 bông hoa
Ví dụ 2: (Bài tập 3 trang 106 sách giáo khoa Toán 3):
Bài giải:
Số cây đội đó trồng thêm là:
948 : 3 = 316 (cây)Đội đó trồng được tất cả số cây là:
948 + 316 = 1 264 (cây)
Đáp số: 1 264 cây
+ Kiểm tra cách giải bài toán:
Học sinh thường coi rằng bài toán đã giải xong, khi tính đáp số hoặc tìm đượccâu trả lời câu hỏi Vì vậy yêu cầu sư phạm quan trọng là làm sao gây được và pháthuy tinh thần trách nhiệm và lòng tin vào kết quả đạt được Kiểm tra cách giải vàkết quả bài toán là yêu cầu không thể thiếu khi giải toán, và phải trở thành thóiquen đối với học sinh ngay từ Tiểu học
Ở lớp 3, cần tập cho học sinh biết nhìn lại toàn bộ bài giải, nhìn lại phươngpháp và các thủ thuật đã sử dụng (yêu cầu cao hơn ở lớp 1,2) để vừa kiểm tra bàigiải vừa nắm vững thêm cách giải
Chú ý từng bước cho học sinh thói quen soát lại và suy nghĩ về tính hợp lí củacách giải đã chọn, tìm ra những chỗ dài dòng, chưa hợp lí để tìm cách cải tiến, đặcbiệt gây cho học sinh có thói quen tự hỏi:"Có thể giải bằng cách khác không ?".Tìm được cách giải khác một mặt tạo điều kiện phát triển tư duy linh hoạt, sángtạo, suy nghĩ độc lập của học sinh
- Các hình thức thực hiện kiểm tra cách giải bài toán:
+ Thiết lập tương ứng các phép tính giữa các số tìm được trong quá trình giảivới các số đã cho
+ Tạo ra bài toán ngược với bài toán đã cho rồi giải bài toán đó