Cảm hứng lãng mạn trong thơ văn chu mạnh trinh

Tìm hiểu , nghiên cứu Cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh, chúng tôi hy vọng rằng một mặt sẽ góp phần khẳng định những đóng góp quan trọng của ông cho nền thơ ca dân tộc, mặt

Chu Mạnh Trinh ( 1862-1905) tự Cán Thần, hiệu Trúc Vân, là một nhà thơ tài hoa, một hiện tượng độc đáo trong lịch sử văn học Việt Nam (giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX ) Thế nhưng rất tiếc, người đời vẫn còn

ít biết về thơ văn Chu Mạnh Trinnh, thậm chí vẫn còn có những cái nhìn

và đánh giá không công bằng về ông

Tìm hiểu , nghiên cứu Cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh, chúng tôi hy vọng rằng một mặt sẽ góp phần khẳng định

những đóng góp quan trọng của ông cho nền thơ ca dân tộc, mặt khác cũng qua đây thấy được sự vận động của cảm hứng sáng tạo trong văn học nhà nho qua một hiện tượng nhà nho tài tử độc đáo Cũng qua công trình này, chúng tôi muốn góp phần giải toả những hạn chế trong cách nhìn nhận và đánh giá về Chu Mạnh Trinh

Qua đây, tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm giúp đỡ trực tiếp của thầy giáo hướng dẫn - Tiến sĩ Biện Minh Điền, thầy giáo phản biện

Lê Văn Tùng và các thầy cô giáo trong Bộ môn Văn học Việt Nam II khoa Ngữ Văn đã giúp đỡ tôi hoàn thành tốt luận văn này

Vinh , ngày 30 tháng 4 năm 2004

Người thực hiện

Trịnh Thị Huyên

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài :

1.1 Cảm hứng lãng mạn là nguồn cảm hứng lớn trong văn học Việt Nam Sáng tác theo khuyng hướng cảm hứng lãng mạn bao giờ cũng đưa đến cho người đọc những cảm nhận thú vị

Nghiên cứu văn học theo cảm hứng lãng mạn vẫn còn là bài toán đặt

ra cho giới nghiên cứu cũng như những ai yêu thích và muốn tìm hiểu văn học

1.2 Cảm hứng lãng mạn từng xuất hiện trong văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt là giai đoạn cuối ( nửa sau thế kỷ XIX) càng có những nét độc đáo riêng của nó mà Chu Mạnh Trinh là một hiện tượng tiêu biểu

Nghiên cứu cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh không chỉ để hiểu Chu Mạnh Trinh và thế giới nghệ thuật do ông tạo ra

mà còn để hiêủ thêm một kiểu tác giả, một khuynh hướng văn học độc đáo trong văn học trung đại Việt Nam chặng cuối cùng, trước ngưỡng cửa hiện đại

1.3 Chu Mạnh Trinh là nhà thơ tài hoa của văn học Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX , ông có vị trí quan trọng không chỉ trong lịch sử văn học dân tộc mà còn trong chương trình văn học ở nhà trường phổ thông

Nghiên cứu cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh là một vấn đề còn mới mẻ Chọn đề tài này cho luận văn tốt nghiệp Đại học của mình, chúng tôi hy vọng rằng một mặt sẽ góp phần khẳng định những đóng góp quan trọng của Chu Mạnh Trinh cho nền thơ ca dân tộc, mặt khác cũng qua đây thấy được sự vận động của cảm hứng sáng tạo trong văn học nhà nho qua một hiện tượng nhà nho tài tử độc đáo

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu :

2.1 Trước hết có thể thấy lịch sử nghiên cứu Chu Mạnh Trinh còn rất khiêm tốn Cho đến nay mới chỉ có vài ba bài viết về tác giả này, và cũng chỉ dừng lại ở mức phẩm bình một vài khía cạnh hoặc một vài bài

thơ tiêu biểu của nhà thơ mà thôi (cụ thể là bài Hương Sơn phong cảnh ca) Đấy là chưa nói đến vẫn còn có những cái nhìn và đánh giá không

công bằng về Chu Mạnh Trinh, chưa thấy được những đóng góp xuất sắc của ông cho lịch sử văn học dân tộc, đặc biệt trên phương diện cảm hứng sáng tạo và ngôn ngữ nghệ thuật

2.2 Có lẽ người đầu tiên có cái nhìn tương đối thoả đáng về Chu

Mạnh Trinh là Phạm Thế Ngũ Trong công trình Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (Anh Phương xuất bản, Sài Gòn, 1965), Phạm Thế Ngũ

đã dành 4 trang viết về Chu Mạnh Trinh với một cảm tình nồng hậu Tuy nhiên như thế vẫn còn quá ít và không tránh khỏi những sơ sài Cũng khoảng từ những năm sáu mươi, bảy mươi của thế kỷ XX, một số nhà nghiên cứu miền Bắc, trong những công trình văn học sử của mình, có nhắc đến Chu Mạnh Trinh chỉ vài ba dòng thôi nhưng lại với một thái độ phê phán nặng nề Nguyễn Lộc viết: “Khuynh hướng văn học hưởng lạc thoát ly gồm chủ yếu là nhóm nhà thơ Dương Lâm, Dương Khuê, Chu Mạnh Trinh Trong thơ văn của họ, thỉnh thoảng có bài cũng nói đến thời thế Nhưng chủ yếu là nói về cuộc sống ăn chơi sa đoạ, trác táng của họ

ở các nhà chứa, cô đầu ”[9,52-53] Thật là oan uổng cho Chu Mạnh Trinh và Dương Khuê Lê Trí Viễn cũng gần với quan niệm như vậy khi cho rằng thơ văn của Chu Mạnh Trinh, Dương Khuê là “lạc điệu”, là “tìm thú vui trong những trò chơi quen thuộc của người nho sĩ ăn bám”

[19 ,17]

2.3 Gần đây, các tác giả sách giáo khoa Văn học 11, phần Văn học

Việt Nam đã có cái nhìn lại về Chu Mạnh Trinh đáng trân trọng và đưa

Chu Mạnh Trinh vào chương trình với bài Hương sơn phong cảnh ca

[19,18] Đã có một số bài phân tích, bình phẩm về tác phẩm này, đánh giá cao tài năng của Chu Mạnh Trinh trong ca ngợi cảnh đẹp của quê hương đất nước Đáng chú ý nhất, có nhà báo Lê Văn Ba đã bỏ công sưu

tầm thơ văn Chu Mạnh Trinh, tập hợp thành cuốn Nhà thơ Chu Mạnh Trinh (lần in thứ hai có tên là Chu Mạnh Trinh, thơ và giai thoại) Bằng

những tư liệu mới, Lê Văn Ba đã làm rõ hơn quê hương, con người và nhân cách cao đẹp của Chu Mạnh Trinh, xoá đi những ấn tượng không hay và không đúng của người đời về Chu Mạnh Trinh Những chứng minh của Lê Văn Ba là rất có sức thuyết phục[3 ] Tuy nhiên cho đến nay, vẫn chưa có một công trình chuyên sâu nào nghiên cứu về Chu Mạnh Trinh

Viết xong luận văn này, chúng tôi được biết, mới đây nhất, luận văn Thạc sĩ của tác giả Lê Thị Kim Ngân cũng tìm hiểu, nghiên cứu Chu Mạnh Trinh, thời gian tiến hành cùng song song với đề tài của chúng tôi, cũng đã hoàn thành, hai bên không tham khảo được của nhau Điều quan trọng đáng nói là hai đề tài không trùng nhau

2.3 Luận văn của chúng tôi là công trình đầu tiên đi sâu tìm hiểu cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh với tư cách như một vấn

đề chuyên biệt

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi, giới hạn của đề tài :

3.1 Đối tượng nghiên cứu :

Đó là Cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh

3.2 Giới hạn và phạm vi của đề tài :

Đề tài chỉ quan tâm tìm hiểu những biểu hiện của cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh, có mở rộng so sánh đối chiếu với một số tác giả khác để làm rõ những nét đặc sắc riêng của Chu Mạnh

Trinh Văn bản tác phẩm dùng để khảo sát, chúng tôi dựa vào cuốn Chu Mạnh Trinh thơ và giai thoại của Lê Văn Ba , Nxb Văn hoá thông tin,

Hà Nội , 1999 (Đây là công trình sưu tầm thơ văn Chu Mạnh Trinh đầy

đủ nhất từ trước đến nay)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu :

4.1 Tìm hiểu và xác định cơ sở xã hội – thẩm mỹ của cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh

4.2 Phân tích, lý giải những biểu hiện của cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh

4.3 Xác định những đóng góp nghệ thuật trên cơ sở của cảm hứng lãng mạn của Chu Mạnh Trinh cho lịch sử văn học dân tộc

5 Phương pháp nghiên cứu :

Nghiên cứu vấn đề này, luận văn vận dụng một số phương pháp chính: Phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh -loại hình, phương pháp cấu trúc - hệ thống

6 Đóng góp & Cấu trúc của luận văn :

6.1 Đóng góp :

Công trình tìm hiểu khảo sát phân tích những biểu hiện của cảm hứng lãng mạn trong thơ văn Chu Mạnh Trinh, khái quát, đánh giá những đặc sắc của thơ văn Chu Mạnh Trinh và khẳng định nhứng đóng góp của ông cho lịch sử văn học dân tộc

Kết quả của luận văn cũng có thể được dùng cho việc tham khảo giảng dạy thơ văn Chu Mạnh Trinh trong nhà trường

6.2 Cấu trúc luận văn :

Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn được triển

khai trong ba chương :

Chương 1: Cơ sở xã hội - Thẩm mỹ của cảm hứng lãng mạn trong

thơ văn Chu Mạnh Trinh

Chương 2: Những biểu hiện của cảm hứng lãng mạn trong thơ văn

Chu Mạnh Trinh

Chương 3: Đóng góp nghệ thuật của Chu Mạnh Trinh trên cơ sở

của cảm hứng lãng mạn cho lịch sử văn học dân tộc

Cuối cùng là Tài liệu tham khảo

Chương 1

CƠ SỞ XÃ HỘI -THẨM MỸ CỦA CẢM HỨNG LÃNG MẠN

TRONGTHƠ VĂN CHU MẠNH TRINH 1.1 Khái niệm về cảm hứng lãng mạn và cảm hứng lãng mạn trong văn học Việt Nam:

1.1.1 Khái niệm lãng mạn từng được hiểu theo nhiều nghĩa khác

nhau Lãng mạn, chỉ những khát vọng, ước mơ khác xa thực tế, có khi là hão huyền (Vào thế kỉ XVIII, từ '' lãng mạn" vốn được dùng để chỉ tất cả những gì là hoang đường , kì lạ , khác thường, chỉ thấy trong sách vở chứ không có trong hiện thực), nhưng có khi những khát vọng, ước mơ ấy lại

là những dự báo cho tương lai Từ lãng mạn có khi được dùng để chỉ sự

lý tưởng hoá hiện thực, có khi lại lại được dùng để chỉ những quan niệm, những ước muốn mang tính chủ quan.v.v Có người đã thống kê, hiện nay có đến 150 cách hiểu khác nhau về từ lãng mạn Tuy nhiên không vì thế mà khái niệm này không có cái hạt nhân mang tính khoa học của nó Cái hạt nhân của nó là tính khát vọng, ước mơ, là những cảm nhận chủ quan

1.1.2 Văn học lãng mạn là loại văn học lấy cảm xúc chủ quan làm trung tâm, cái tôi nội cảm bao giờ cũng được đề cao Kant – một trong những người mở đường cho lý thuyết lãng mạn đã nói rất hay về điều này: “Vẻ đẹp không nằm trên đôi má hồng của người thiếu nữ mà nằm trong mắt của kẻ si tình” Người ta thường nói văn học là tấm gương phản chiếu hiện thực Thế nhưng trong văn học, lãng mạn là yếu tố không thể thiếu được Từ rất xa xưa trong các truyện kể dân gian yếu tố lãng mạn đã được thể hiện rất rõ Tác giả hay các nhân vật trong truyện đều có những ước mơ dẫu rằng đó chỉ là những ước mơ viển vông khó có

thể trở thành hiện thực nhiều lúc họ phủ nhận cuộc sống tầm thường của

xã hội để hướng về một thế giới khác thường mà họ hằng mơ ước

Lãng mạn với tư cách là một khuyng hướng, một trào lưu trong văn

học thì lại có hàm nghĩa khác Theo Từ điển thuật ngữ văn học,vào

khoảng thế kỉ XVIII và nửa thế kỉ XIX chủ nghĩa lãng mạn trở thành một thuật ngữ dùng để chỉ một khuynh hướng văn học Người ta chia chủ nghĩa lãng mạn thành các khuynh hướng: Khuynh hướng tiêu cực với thái độ bi quan với thực tại, tình cảm chán chường và hoài niệm quá khứ

; Khuynh hướng tích cực tràn trề niềm tin vào thực tại và tương lai, lạc quan về nhân thế và khả năng cải tạo đời sống Tuy nhiên, sự phân chia khuynh hướng trong chủ nghĩa lãng mạn chỉ có tính chất hợp lý tương đối vì nó không bao giờ phản ánh hết được tính chất phức tạp và sinh động của hoàn cảnh bức tranh chủ nghĩa lãng mạn

Văn học lãng mạn là loại văn học coi trọng cảm xúc chủ quan, lấy cái chủ quan làm thước đo thế giới bên ngoài Nói đến lãng mạn là nói đến

sự lí tưởng hoá hiện thực theo khát vọng chủ quan, văn học lãng mạn là văn học của ước mơ, khát vọng , của lí tưởng Văn học lãng mạn coi trọng cảm xúc chủ quan, thiên về ước mơ, lí tưởng, coi trọng cái tôi cá nhân, coi trọng tình yêu, coi trọng thiên nhiên, coi trọng tự do Nó rất thích hợp với ba đề tài: Thiên nhiên, tình yêu và tôn giáo

Cảm hứng lãng mạn bao giờ cũng làm cho văn học trở nên sinh động hơn, tươi mát hơn, đáng yêu hơn Cảm hứng lãng mạn là vấn đề thuộc về bản chất của văn học, bởi vì văn học bao giờ cũng hướng con người vươn tới một cái gì tốt đẹp hơn Đấy cũng là một cách giải phóng con người khỏi hiện thực đầy những bế tắc khổ cực và tăm tối

1.1.2 Cảm hứng lãng mạn trong văn học Việt Nam :

Cảm hứng lãng mạn đã có từ lâu trong văn học, ngay từ trong văn học dân gian Ở đâu có sự lạc quan thì ở đó có cảm hứng lãng mạn Ngay trong thời trung đại trong văn học viết đã rất giàu cảm hứng lãng mạn, tuy nhiên để trở thành chủ nghĩa lãng mạn phải có đầy đủ điều kiện của

nó

Ở Việt Nam, chủ nghĩa lãng mạn như một trào lưu văn học xuất

hiện vào những năm 30 của thế kỉ XX Tiêu biểu là tiểu thuyết Tự lực văn đoàn và Thơ mới 1932 - 1945 Các nhà văn luôn mang tâm trạng

chán chường Họ không chấp nhận cái hiện thực đen tối trước mắt và luôn hướng tới một thế giới lí tưởng, lắm khi mơ hồ, viễn vông

Tiền đề cho cảm hứng lãng mạn và sau đó là chủ nghĩa lãng mạn trong văn học Việt Nam đã có từ thời trung đại , kể từ Nguyễn Du, Phạm Thái, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Công Trứ .đến Dương Lâm, Dương Khuê , Chu Mạnh Trinh

1.2 Chu Mạnh Trinh – một đại biểu xuất sắc của khuynh hướng lãng mạn thoát ly trong văn học nửa sau thế kỉ XIX:

1.2.1 Cơ sở xã hội của cảm hứng lãng mạn trng thơ văn Chu Mạnh Trinh:

Nửa sau thế kỉ XIX là giai đoạn cuối cùng của văn học trung đại Có thể nói đây là giai đoạn bi thương, hào hùng, khổ nhục và vĩ đại của dân tộc Xã hội Việt Nam nửa cuối thế kỉ XIX có những biến động lớn, chế

độ quân chủ ở giai đoạn cuối mùa, phong kiến Việt Nam lâm vào bế tắc

và khủng hoảng trầm trọng, toàn diện Tác giả văn học giai đoạn này chủ

yếu vẫn là nhà nho Nhà nho lại tự phân hoá thành nhiều loại Loại đáng trân trọng nhất là loại có khí tiết, có dũng khí, có tinh thần dân tộc, dám cầm gươm giết giặc (Tiêu biểu như Trương Định, Phan Tòng, Bùi Hữu Nghĩa, Nguyễn Xuân Ôn, Nguyễn Quang Bích, Phan Đình Phùng ) Loại thứ hai cũng có khí tiết, có tinh thần dân tộc, nhưng thiếu dũng khí, không dám cầm gươm giết giặc, nhưng cũng quyết không cộng tác với giặc, họ tìm cách cáo quan, ở ẩn (Tiêu biểu như Nguyễn Đình Quang, Nguyễn Khuyến )

Có một lớp nhà nho tài tử – họ không đi được vào con đường cứu nước, cũng không dám chống lại thực dân phong kiến, họ tìm " tự do " trong cuộc sống nhàn dật thậm chí là hưởng lạc Sự nhàn dật hay hưởng lạc này không phải hoàn toàn là tiêu cực mà thực sự bên trong là do chán chường với cuộc sống hiện tại, họ tự giải phóng mình bằng những điệu phách câu ca (tìm vào ca trù), bằng việc tìm vào thiên nhiên, tình yêu, tìm vào tôn giáo – Phật giáo (tiêu biểu nhất là Chu Mạnh Trinh) Đây cũng là một biểu hiện không chấp nhận thực tại đầy đau khổ , bế tắc của

xã hội đương thời Chu Mạnh Trinh, Dương Khuê là những đại biểu xuất sắc của khuynh hướng này – có thể gọi là khuynh hướng lãng mạn, thoát

khát khao, mộng ước vươn tới chiếm lĩnh cái đẹp, khát khao vượt ra ngoài khuôn khổ của xã hội phong kiến Lớp nhà nho này đã có trước Chu Mạnh Trinh với những hiện tượng xuất sắc như Phạm Thái, Nguyễn

Du, Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ

Ở giai đoạn nửa sau thế kỉ XIX ít nhiều đã xuất hiện mầm mống của đô thị, của cuộc sống tư sản, khát vọng tự do muốn phá bỏ mọi ràng buộc cũ kĩ, vô lí của chế độ phong kiến mà Nho giáo từng đóng vai trò như là thành trì, càng trở nên mạnh mẽ Văn học nửa sau thế kỉ XIX đã

có cả một cơ sở, ngọn nguồn cho cảm hứng lãng mạn hình thành, phát triển

Ở giai đoạn này, xuất hiện khuynh hướng văn học viết theo cảm hứng lãng mạn thoát li mà người ta thường gọi là khuynh hướng hưởng lạc thoát li Thực ra đây là một hướng tự giải thoát của các tác giả do bế tắc trước thời đại bấy giờ Họ tìm vào sinh hoạt ca trù, vào hát nói Trong

số những tác giả như đã nêu, có thể nói Chu Mạnh Trinh là hiện tượng lãng mạn nhất

Chu Mạnh Trinh tìm vào khuynh hướng lãng mạn thoát li vừa

vì lí do thời đại vừa vì lí do riêng của bản thân ông Bản thân Chu Mạnh Trinh là một nhà nho tài tử, mà nhà nho tài tử lại rất đề cao phẩm chất

tài, trân trọng tài ( đặc biệt là tài cầm, kì, thi, hoạ, tài văn chương nghệ thuật ) và tình (đặc biệt là tình đối với giai nhân) Họ có nhu cầu hưởng

lạc hoặc trong tình yêu hạnh phúc cá nhân, hoặc chìm đắm trong thiên nhiên, thậm chí tìm vào tôn giáo Đây chính là những '' vùng đất '' của văn chương lãng mạn

Trong văn học việt nam, cảm hứng lãng mạn đã từng xuất hiện sớm, ngay từ trong văn học dân gian, văn học viết buổi mới hình thành,

nhưng mãi đến những năm cuối cùng thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX, nó mới thực sự có cơ sở để phát triển Chu Mạnh Trinh là hiện tượng nhà nho tài

tử cuối mùa nhưng có thể nói là bông hoa đầu mùa của văn học viết theo cảm hứng lãng mạn gần gũi với văn học lãng mạn hiện đại

Chương 2

NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CẢM HỨNG LÃNG MẠN

TRONG THƠ VĂN CHU MẠNH TRINH

2.1.Thiên nhiên trong thơ văn Chu Mạnh Trinh :

Chu Mạnh Trinh là người rất ham thích chiêm ngưỡng nhìn ngắm những danh lam thắng cảnh, ngược lại thiên nhiên cũng là nơi để ông thoát khỏi xã hội đang bế tắc Tìm đến với thiên nhiên Chu Mạnh Trinh tìm đến thế giới chùa Hương, với những cảnh quan sinh động đáng yêu của đất nước Thiên nhiên trở thành một đề tài hấp dẫn Chu Mạnh Trinh

Theo lẽ thường các nhà nho xưa khi chán cuộc sống xã hội xô bồ hỗn tạp thì hay tìm về làm bạn với cỏ cây sông nước, với hạc nội, mây ngàn Trong kho tàng văn chương trung đại, người đời từng truyền tụng biết bao bài thơ phú nổi tiếng vịnh cảnh thiên nhiên tươi đẹp Khác nhiều nhà thơ cùng thời cũng như người xưa, thơ thiên nhiên của Chu Mạnh Trinh thường gắn với đền miếu, chùa chiền, những dấu tích thần linh mà nhân dân hằng ngưỡng mộ

'' Văn bia đền chính Đa Hoà '' ( nơi thờ Chử Đồng Tử - Tiên Dung ) tuy là văn bia nhưng thực sự là một ánh văn chương độc đáo kể lại câu chuyện tình yêu trên cát cỏ của nàng công chúa con gái vua Hùng với chàng trai đánh cá Chử Đồng Tử nghèo khổ nơi bến sông Nhà thơ ca ngợi cả một vùng đất thiêng xứ Bắc :''Từ xưa nơi núi đỏ nước trong, vẻ đẹp của nơi động thẳm đất lành, tạo hoá đã dành riêng chung đúc ở những nơi đó thánh thần hiển hiện anh linh Kỳ lạ như ngựa sắt của Thánh Gióng về đâu, còn để lại lâu đài tráng lệ trên núi Sóc - Sách ước

của Tản Viên Thánh vang bóng, còn ở đền miếu vượt mây Nơi đây, đầm Nhất Dạ trong không gian mấy trăm dặm là di chỉ của nón gậy thần tiên, Thiên Mạc vùng đất mấy nghìn năm, gần kề kế đô danh tiếng [3,181]

Với chùm thơ viết về chùa Hương, chúng ta sẽ thấy được địa vị thiên nhiên trong tâm hồn cũng như trong thơ ca của Chu Mạnh Trinh Với trí tưởng tượng phong phú, với tấm lòng dễ xúc cảm, với một thiên bẩm lãng mạn, Chu Mạnh Trinh đã ngắm nhìn thiên nhiên, hoà tâm hồn vào tạo vật

Thế giới chùa Hương, qua cảm nhận của Chu Mạnh Trinh đó là một thế gới thiên nhiên thượng đẳng chưa ai sánh được

Ba nghìn thế giới đâu hơn Nam Thiên Đệ Nhất dấu thơm ghi truyền

( Hương Sơn hành trình )

Đó là một thế giới thiên nhiên kỳ vĩ

Bày ra một cảnh thiên nhiên

Đủ điều quái dị, đủ miền sắc không

Nhìn xem phong cảnh dị kỳ Chín mươi chín núi nhìn về Hương Sơn

( Hương Sơn hành trình )

Đến với thế giới thiên nhiên Đủ điều quái dị, đủ miền sắc không

ấy, từ xa, người du khách đã nhìn thấy cảnh tượng bao la của non nước mây trời

Kìa non non, nước nước, mây mây

Đệ nhất động hỏi là đây có phải ?

( Hương Sơn phong cảnh ca )

Câu hỏi nhưng là lời giải đáp bộc lộ niềm vui mừng của du khách

khi niềm khát khao ao ước Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay đã được

thoả nguyện Tuy chưa rõ đường nét, nhưng chỉ qua lời giới thiệu, Hương Sơn đã có cái thế của một quần thể không gian nhiều tầng cao thấp trập trùng chen lẫn non với nước với mây Nó hứa hẹn đang phong giữ nhiều

vẻ đẹp kỳ thú bên trong

Lại gần hơn, chưa tả và cũng chỉ qua lời giới thiệu của du khách, chúng ta như đã bị thôi miên, bị mê hoặc bởi những tên gọi vừa rất tự nhiên, rất giản dị, lại vừa như có điều gì bí ẩn màu nhiệm, linh diệu ẩn chứa bên trong những tên gọi ấy

Này suối giải oan, này chùa Cửa Võng Này am phật tích, này động Tuyết Quynh

( Hương Sơn phong cảnh ca )

Và cứ thế, suốt chặng hành trình đến với chùa Hương, người du khách âý đã đưa chúng ta đến với hơn sáu mươi địa danh, tên gọi khác nhau Đó là những miền, những khe, những hang, những động, những suối là những không gian của một thế giới hoang vu thần bí

Xung quanh những suối cùng rừng Đồng Ông một dải, ngang lưng hang Bà Núi Xôi, núi Oản, núi Gà

Núi con Voi phục nhấp nhô bên cầu

( Hương Sơn nhật trình )

Thế giới hoang vu ấy rất đẹp, chỉ mới Nhác trông, trông thoáng qua, thoạt mới trông thôi mà du khách đã phải thán phục

Nhác trông lên ai khéo vẽ hình

Đá ngũ sắc long lanh như gấm dệt Thăm thẳm một hang lồng bóng nguyệt Gập ghềnh mấy lối uốn thang mây

( Hương Sơn phong cảnh ca ) Quả là thi trung hữu hoạ, qua thơ Chu Mạnh Trinh, chúng ta được

thưởng thức bức hoạ thiên nhiên bằng những nét vẽ công phu, những sắc mầu huyền ảo, và cả những bố cục không gian, thời gian hết sức đăng đối Chúng ta có cảm giác, dường như lúc bấy giờ, các giác quan của người nghệ sí thức dậy, căng ra để mà thâu nhận cho kỳ hết vẻ đẹp lung linh huyền diệu của non nước Hương Sơn Đệ nhất động Bên cạnh cái đẹp màu sắc, đường nét Hương Sơn còn đẹp ở cái thế nhiều tầng của một quần thể độc đáo Bức hoạ gấm hoa đó như đang chuyển động và đầy thanh âm nữa

Muôn hồng nghìn tía tưng bừng Suối khe thét nhạc, chim rừng dạo sênh Hươu dâng quả, cá nghe kinh

Then hoa cài nguyệt, chày kình nện sương

( Hương Sơn nhật trình )

Cảm nhận về thiên nhiên của Chu Mạnh Trinh rất tinh tế, ông nắm bắt được mọi biến thái sinh động hấp dẫn của thiên nhiên tạo vật :

Thỏ thẻ rừng mai chim cúng trái Lửng lơ khe Yến cá nghe kinh Thoảng bên tai một tiếng chày kình Khách tang hải giật mình trong giấc mộng

( Hương Sơn phong cảnh )

Ngỡ như nhà thơ đang mở rộng mọi giác quan để cảm nhận mọi

âm thanh, đường nét trong trẻo, nhẹ nhàng mềm dịu của tiếng chim hót trong rừng mai, làn sóng gợn nhẹ cửa đàn cá lượn trong suối Yến và lắng lại, ngẫm suy theo tiếng '' chày kình '' gõ mõ, tiếng tụng niệm đọc kinh Cảnh trần gian hoà trong sắc màu của tiên giới khiến con người „‟giật mình „‟, xua tan mọi mộng mị tầm thường để nhập hồn cùng thế giới thanh cao, an lạc của Phật, của tiên

Viết về thiên nhiên, về những danh lam thắng cảnh của đất nước,

đó là đề tài vô tận trong thơ ca của các thi sĩ Mỗi nhà văn, mỗi nhà thơ đều có một quan điểm thẩm mĩ nhìn nhận theo cách riêng của mình Phạm Thái, với đề tài về chùa chiền cũng rất đa dạng Thi hứng chủ yếu của ông là cảnh nước non hùng vĩ tráng lệ Hình như ông đã có duyên nợ với nước non từ lâu Có lần ông viết :

Nước non mấy thú hữu tình Trải qua sắp hết non sông Đến đâu cảnh trí, ấy vùng phong lưu

(Sơn kính Tân Trang – Phạm Thái )

Đến vùng trung du Phú Thọ, ông phác hoạ :

Lên Hùng Vương rất non cao Mấy đường ngóc ngách mấy cầu chông chênh

( Phạm Thái )

Ra tận bờ biển Quảng Ninh thuộc vùng Đông Bắc, ông đã đặc tả những ngôi chùa cổ kính treo leo trên đỉnh núid mag dồn dập âm thanh, ngát lừng hương vị

Nếu chùa Kính Chủ lắm gềnh nhiều thác :

Đá sực sực, nuớc cồn cồn Chênh vêng cửa động, chon von mái chèo

( Phạm Thái )

Hiện thực của cảnh hay chất lãng mạn của thơ Phạm Thái làm cho

du khách bất ngờ, thú vị, đắm say? Vẻ đẹp tuyệt vời và sống động của cảnh với những âm thanh, đường nét diệu kỳ được thể hiện bằng những

từ ngữ giàu tính tạo hình và biểu cảm: sực sực, cồn cồn (từ tượng thanh), chênh vênh, vắt vẻo, chon von ( từ tượng hình ) Đọc thơ Phạm Thái,

người đọc như đang được chiêm ngưỡng chùa Yên Tử cao ngất sâu thẳm thẳm, thấp thoáng trong mây phủ và rừng cây bóng cả, đầy lãng mạn và thi vị:

Vào Yên Tử rất non cùng

Đàn xô nước suối phách giong cây rừng

Mây giăng, thượng điện ngất chừng Cây lồng tán lợp hoa rừng hương xông

Đá ngũ sắc long lanh như gấm dệt Thăm thẳm một hang lồng bóng nguyệt Gập ghềnh mấy lối uốn thang mây Chừng giang sơn còn đợi ai đây Hay tạo hoá khéo ra tay xếp đặt

( Hương Sơn phong cảnh ca )

Chu Mạnh Trinh vịnh cảnh thiên nhiên ca ngợi cảnh tiên với một tình yêu và niềm tự hào mãnh liệt trước những bức tranh giang sơn gấm vóc, những dấu tích huyền thoại tôn kính của quê hương, đất nước

Không chỉ thế nhà thơ viết về thiên nhiên về phong cảnh chùa chiền miếu mạo, nhà thơ còn nhằm gửi gắm một khát vọng được thoát ly cõi tục để hoà nhập với cõi Tiên thơ mộng

Trên sông đùa giỡn với sóng trong Chiếc cần câu cất cao cùng trăng sáng

Hai câu thơ ấy nhà thơ viết về Chử Đồng Tử thủa hàn vi song cũng phần nào giãi bày một mong ước thầm kín của chính mình Khát vọng thoát ly của quan án Chu nhiều khi vượt lên trên cõi mộng để thành

kẻ lãng du thật đa tình, phóng khoáng :

Lên chùa chân bước khoan khoan Khi nam mô phật , khi tang tang tình Thuyền lan một lá xinh xinh

Non non, nước nước, mình mình, ta ta

( Bốn câu mưỡu đầu bài ''Hương Sơn phong cảnh ca ‘’)

2.2 Tôn giáo trong thơ văn Chu Mạnh Trinh :

Chu Mạnh Trinh cũng đã từng tìm đến thế giới tôn giáo mà ở

đây là Phật giáo, tuy nhiên ông không tìm đến tôn giáo với tư cách

là một tín đồ mà tìm đến tôn giáo như một thế giới trong trẻo, thiêng liêng nhưng không thoát tục

Chu Mạnh Trinh đã từng tìm đến Hương Sơn đến những chùa chiền, từng trùng tu chùa do đó ông có một thế giới Chùa Hương

một thế giới tôn giáo độc đáo trong thơ mình :

Bầu trời cảnh bụt Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay Kìa non non, nước nước, mây mây

Đệ nhất động hỏi là đây có phải ?

( Hương Sơn phong cảnh ca )

Hương Sơn được thưởng thức không chỉ đơn thuần như một thắng cảnh bất kì mà là từ góc độ vẻ thoát tục , thanh cao pha mầu tôn giáo thiêng liêng Tuy vậy dây vẫn là cái nhìn của du khách đi tìm thú vui trong cái đẹp chứ không phải cái nhìn của một tín đồ :" Thú Hương Sơn

ao ước '' Nhà thơ Nguyễn Công Trứ cũng có câu thơ:

Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì Bụt cũng nực cười cũng ngất ngưởng

( Bài ca ngất ngưởng )

Ở đây họ đều giống nhau ở mục đích tìm đến chùa chỉ là ngoạn cảnh tìm vui Tuy nhiên thế giới chùa chiền , thế giới '' Bầu trời cảnh bụt ''trong thơ Chu Mạnh Trinh có cái gì trong sáng hơn, thuần khiết hơn, mang ý nghĩa '' tự thân '' hơn Chu Mạnh Trinh không có cái giọng biếm nhẽ, hài hước , nghịch ngợm như Nguyễn Công Trứ

Thỏ thẻ rừng mai chim cúng trái Lửng lơ khe yến cá nghe kinh

'' Cúng '' đây là cúng Phật Kinh là kinh Phật Cả không gian

như tan loãng trong tiếng chuông chùa ngân không dứt và con người đắm say bởi cảnh vật, dắm say bởi không gian vô cùng trong sáng, thiêng liêng, đầy sức sống và hết sức gần gũi

Vậy là cả một bầu trời đất, từ không gian đến cảnh vật, con người cùng ngây ngất trong khí đạo mùi thiền Không gian tôn nghiêm ấy là điểm đến của biết bao già, trẻ, gái, trai, không phân biệt đẳng cấp giới tính, giàu nghèo, sang hèn Họ đến đây với một tấm lòng ngưỡng vọng thành kính và với một tâm trạng vui tươi náo nức

Giục nhau ai cũng muốn đi Bao nhiêu trần chướng bụi gì sạch không Lòng vui như giục chân đi

( Hương Sơn hành trình )

Kẻ quê, người lạ vui thay Dầu trong bốn bể tới đay một nhà Người cúng quả, kẻ dâng hoa Người vào lễ phật, kẻ ra thăm thiền

Và cho dù có khó khăn cách trở bao nhiêu, họ vẫn nguyện đến cho

kỳ được

Dẫu rằng non thẳm bể khơi Gần xa ai cũng tới nơi khẩn cầu Sắm sanh nước giỏ, cơm bầu Chẳng nề quý tiện, khó, giàu,hèn, ngu

( Hương Sơn hành trình )

Rõ ràng thế giới Chùa Hương là một thế giới huyền bí thiêng liêng, một thế giới khác lạ, một thế giới đẹp đẽ, thế giới của niềm tin lòng thành, thế giới của sự thánh thiện cao khiết nhất

Tìm về với thiên nhiên, tìm về với những nơi an thanh cảnh vắng chính là Chu thi sĩ đi tìm hạnh phúc tinh thần ở một thế giới khác với cõi trần này Thế giới đó là cõi tiên ? cõi phật ? không hẳn thế Ở Chu Mạnh Trinh, cõi Tiên, cõi Phật điều là một, miễn sao có một thế giới không phải là một thế giới chật hẹp nơi trần thế đời thường này Đó là một thế giới khác lạ, một thế giới đẹp, cao khiết, thánh thiện chio nên chúng ta không lấy làm lạ khi Chu Mạnh Trinh thả hồn theo mộng, những tưởng mình như LưuThần, Nguyễn Triệu lạc tới Thiên thai :

Trong veo đáy nước lòng gương Mượn chèo ngư phủ đưa đường Đào Nguyên

Lạ cho vừa bén mùi Thiền

Mà trăm não với nghìn phiền sạch không

( Hương Sơn nhật trình )

Nhưng làm gì có cõi tiên mà mơ màng , nhưng Chu Mạnh Trinh vẫn cứ hi vọng :

Người trần mà đứng non tiên Hoạ may sau có nhân duyên chăng là

Tôn giáo trong thơ văn Chu Mạnh Trinh vừa siêu thoát, vừa gần gũi, gắn bó với cuộc đời, tôn giáo ấy chỉ nâng con người lên theo cái thánh thiện, cái trong sáng cao đẹp :

Chừng giang sơn còn đợi ai đây ? Hay tạo hoá khéo ra tay xếp đặt Lần tràng hạt niệm nam mô phật Cửa từ bi công đức biết là bao

'' Tạo hoá, tràng hạt, nam mô , từ bi '' Ngôn ngữ thơ Chu Mạnh Trinh ở đây đậm mầu sắc tôn giáo Các khái niệm tôn giáo

( Phật giáo ) ấy được sử dụng một mặt vừa như một nội dung,mặt

khác,vừa như một biện pháp nghệ thuật để nhận ra vẻ đẹp độc đáo của Hương Sơn Màu sắc ấy , phải chăng còn là một thứ nguỵ trang che dấu chỗ sâu kín nhất trong cảm xúc nhân thế của nhà thơ ? Đến đây cảm hứng nhân sinh hài hoà trong cảm hứng tôn giáo

Bao trùm lên cả là một tình yêu thiên nhiên, tình yêu quê hương đất nước và tấm lòng thành kính trước một danh lam thắng cảnh kỳ diệu, nơi có dấu tích thiêng liêng của nhà Phật Do đó người lữ hành Chu Mạnh Trinh khi tới Hương Tích đã lắng lòng '' niệm phật '' vừa tưởng

nhớ người xưa, vừa giải thoát mọi vướng bận trong cuộc đời mình ngày nay

Thiên nhiên và tôn giáo có mối quan hệ hài hoà gắn bó trong cảm nhận của nhà thơ Chu Mạnh Trinh tạo nên một thế giới'' Bầu trời cảnh bụt '' rất độc đáo trong văn học dân tộc

Bầu trời cảnh bụt Thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay

Tìm đến với tôn giáo con người như trút bỏ bụi bặm của cuộc sống trần thế của cuộc đời để tìm đến một thế giới lung linh, huyền ảo, trong trẻo và tinh tế hơn Chính vì thế mà thiên nhiên và tôn giáo trong cảm nhận của Chu Mạnh Trinh ngày càng trở nên đẹp hơn, thiên nhiên và tôn giáo hoà quyện vào nhau tạo nên một thế giới huyền ảo, diệu kỳ, đầy chất thơ

2.3.Tình yêu trong thơ văn Chu Mạnh Trinh :

Chu Mạnh Trinh là người rất quan tâm đến vấn đề tình yêu, ông giám tự giới thiệu '' ta cùng nòi tình '' lại nói '' toan đúc sẵn nhà vàng chờ người quốc sắc''

Khi đương chức, tận mắt Chu Mạnh Trinh chứng kiến nhiều

chuyện chướng mắt, ngang tai Có kẻ cúc cung tận tuỵ làm theo bọn quan trên, đặc biệt đối với người Pháp - những kẻ từng đàn áp dân đen

Có người bỏ quê hương tham gia khởi nghĩa Bãi Sậy, chống Pháp, phản kháng triều đình Nhiều cô gái trẻ đẹp, con nhà lành phải bán mình vào xóm bình khang, tiếp khách quan án Chu muốn đem đức tài với cái mộng '' Cán thần '' ( ông quan chăm chỉ , cần mẫn ) giúp cho đời được

êm đẹp ổn định Xong mộng tan vỡ, ông bị chê là ''chẳng có tài cán gì

trong việc hành chính cai trị '' Do đó ông thường ngao du sơn thuỷ, ngâm vịnh, chăm lo xây dựng đền miếu, kết thân với bạn bè và suy ngẫm

về thời thế, về thân phận mình Khi trở lại quê nhà , nhất là khi về nghỉ hưu, Chu Mạnh Trinh càng muốn rũ bỏ tất cả để chăm sóc cho mảnh vườn thơ mộng có hòn giả sơn, có bụi tre ngà, có tùng, cúc, trúc, mai Rồi ông vẽ tranh, phác hoạ những công trình kiến trúc, đọc Truyện Kiều, suy ngẫm về những huyền thoại xa xưa Vì thế, bên cạnh những tác phẩm ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên , chùa chiền Chu Mạnh Trinh viết nhiều thơ, nêu những cảm nhận về các câu chuyện cổ, về áng văn chương của người xưa

Chu Mạnh Trinh đã dành nhiều tâm sự nhất cho cuộc đời Thuý Kiều, một kiếp hồng nhan bạc mệnh , tiêu biểu cho bao kiếp người khác, trước kia cũng như bấy giờ Tường truyền trong thư phòng của mình, Chu Mạnh Trinh vẽ bức hoạ mĩ nhân tuyệt đẹp, tríu nặng nỗi ưu tư và phảng phất nết mộng mơ sâu thẳm Đó là chân dung Thuý Kiều Chắc rằng , ông quan án sát mang trái tim nghệ sĩ ấy nhiều đêm thao thức bên

mỹ nhân nhiều ngày suy ngẫm về thân thế Và chắc rằng, nhiều lần ông

đã cầm bút viết về '' Truyện Kiều '' Do đó, khi biết có cuộc thi '' Vịnh Kiều '' ông đã tham gia và đoạt giải nhất Có thể nói chùm văn thơ của Chu Mạnh Trinh về Truyện Kiều là một tác phẩm '' Truyện Kiều '' thứ hai của một nhà thơ giàu cảm hứng lãng mạn với tất cả những suy nghĩ, những cảm xúc chân thành nhất Nó cũng là mảnh hồn đầy những ưu tư , nhân bản của cái tôi người nghệ sĩ đa tình sống sau Nguyễn Du một thế

kỉ

Trước hết, Chu Mạnh Trinh cảm thương cuộc đời chìm nổi lưu ly của Thuý Kiều :