Vấn đề phụ nữ trong một số bài thơ của bạch cư dị và thơ chữ hán của nguyễn du

- Trong cuốn "Diện mạo thơ Đường" của Giáo sư Lê Đức Niệm - Nxb Văn hóa thông tin - 1995, tác giả nhận xét: "Có lẽ Bạch Cư Dị là người đầu tiên dùng thơ ca lớn tiếng nêu lên vấn đề người

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, ngoài sự nỗ lực, cố gắng của bản thân,

tôi còn nhận được sự giúp đỡ tận tình chu đáo của thầy giáo Nguyễn Văn

Tri cũng như các thầy cô trong tổ văn học nước ngoài, khoa Ngữ văn, sự

góp ý chân thành của bạn bè và những lời động viên quý báu của gia đình, người thân Nhân dịp này, cho phép tôi được gửi tới các thầy cô giáo và toàn thể mọi người lời cảm ơn chân thành, sâu sắc nhất

Vinh, tháng 5 năm 2004

Sinh viên: Hồ Thị Huế

MỞ ĐẦU

1 Lịch sử vấn đề

Khi chúng tôi chọn đề tài này, chưa có một công trình nào nghiên cứu về nó như một vấn đề chuyên biệt Nhưng như thế không có nghĩa là vấn đề này chưa được đề cập tới mà ít nhiều đã có những nhận định sơ lược, khái quát

- Trong cuốn "Diện mạo thơ Đường" của Giáo sư Lê Đức Niệm - Nxb Văn hóa thông tin - 1995, tác giả nhận xét: "Có lẽ Bạch Cư Dị là người đầu tiên dùng thơ ca lớn tiếng nêu lên vấn đề người phụ nữ trong nhiều bài thơ với một tinh thần nhân đạo cao quý"

Ngoài những nhận xét, đánh giá khái quát của các công trình nghiên

cứu, còn có những nhận định, đánh giá tác phẩm cụ thể, chẳng hạn: Trường hận ca, Tỳ bà hành…

* Về tác giả Nguyễn Du:

- Trong báo Văn nghệ tháng 11/1965, tác giả Bùi Xuân Quý đã viết:

"Người ta thường nói tới thái độ của Nguyễn Du đối với người phụ nữ, nhất là đối với người ca kỹ - những hạng người bị khinh rẻ nhất trong xã hội cũ Không bao giờ Nguyễn Du nhìn thấy những người phụ nữ như những thứ đồ chơi mà luôn luôn có thái độ trân trọng, đồng tình, đồng điệu với họ"

Những bài: Long thành cầm giả ca, Điếu La Thành ca giả, Độc Tiểu Thanh ký… là những bằng chứng rõ rệt và đó chính là chỗ vĩ đại của

Nguyễn Du

- Trong lời nói đầu cuốn "Nguyễn Du toàn tập" - Nxb Văn học -

1996, tác giả Mai Quốc Liên viết: ""Long Thành cầm giả ca" là một bài thơ tiêu biểu cho một loạt bài về số phận bi kịch của người phụ nữ Nó được viết trên một câu chuyện có thực, theo truyền thống "Tỳ bà hành" của Bạch Cư Dị, nhưng nó khác "Tỳ bà hành"…"

- Cũng như vậy, trong tập bài viết nhân dịp kỷ niệm 200 năm ngày sinh Nguyễn Du - Nxb Khoa học xã hội - 1967, đồng chí Trường Chinh đã

khẳng định: "Cùng với "Truyện Kiều", "Văn tế thập loại chúng sinh", thơ chữ Hán của Nguyễn Du đã tố cáo, phản kháng và phê bình một cách sắc bén những bất công trong xã hội phong kiến và tỏ tình thương xót những con người bị chà đạp, áp bức trong xã hội đó, nhất là đối với phụ nữ"

Trên kia, chúng tôi vừa mới điểm qua một số nhận định khái quát của các tác giả khi nghiên cứu thơ ca viết về người phụ nữ của hai tác giả Mặc dù vậy, việc nghiên cứu vấn đề người phụ nữ trong thơ ca hai người trên cái nhìn so sánh một cách tổng thể thì chưa ai làm

Nhìn chung, những nhận định khái quát của các nhà nghiên cứu chưa

đi sâu so sánh vấn đề người phụ nữ một cách chuyên biệt Nhưng đây là những ý kiến tạo tiền đề cho chúng tôi đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu sâu rộng hơn vấn đề người phụ nữ trong thơ Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du qua cái nhìn so sánh một cách toàn diện, trực tiếp và có hệ thống

2 Lí do chọn đề tài

Bạch Cư Dị và Nguyễn Du là hai nhà thơ lớn của hai đất nước Trung Quốc và Việt Nam Thơ ca của họ có tác động sâu sắc tới tâm hồn, tình cảm cũng như nhận thức của độc giả trong nước và trên thế giới

Bạch Cư Dị (772 - 846) là nhà thơ hiện thực lớn của Trung Quốc đời Đường

Nguyễn Du (1765 - 1820) là đại thi hào của dân tộc Việt Nam

Cả hai nhà thơ đều là những "cây đại thụ" của nền thơ ca mỗi nước

Thơ ca của họ chứa đựng giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo to lớn Một trong những nội dung sáng tác góp phần tạo nên vị trí xứng đáng cho hai ông là thơ ca viết về người phụ nữ Ở những tác phẩm mang nội dung này,

cả hai ông đều đạt được những thành công nhất định Chẳng hạn khi nhắc

tới Bạch Cư Dị, không ai lại không biết tiếng vang của "Tỳ bà hành"; nhắc tới Nguyễn Du, người ta nghĩ ngay tới "Truyện Kiều", tới "Độc Tiểu Thanh ký"

Chọn đề tài này, trước hết chúng tôi bày tỏ sự yêu mến và ham thích thơ ca của hai ông, từ đó mà tạo nguồn động lực thôi thúc việc tìm hiểu điểm tiến bộ trong nhân sinh quan, thế giới quan về người phụ nữ trong thơ

ca hai ông Đồng thời thấy được chủ nghĩa nhân đạo là mạch ngầm thâu suốt nội dung tư tưởng trong thơ ca viết về người phụ nữ của hai ông

Hơn thế, chọn đề tài này, chúng tôi cũng muốn góp phần vào việc nhận diện sắc thái giống và khác, nguyên nhân của sự giống nhau và khác nhau đó trong thơ ca của Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du khi đề cập tới vấn đề người phụ nữ Đồng thời, khẳng định một cách sơ lược sự ảnh hưởng của thơ Đường tới văn học trung đại Việt Nam và tới Nguyễn

Du

Mặt khác, chúng tôi cũng nhận thấy rằng: trong những năm gần đây, những tác phẩm viết về người phụ nữ được đưa vào giảng dạy trong chương trình văn học phổ thông ngày càng nhiều Đặc biệt đối với hai tác

giả, cũng đã có một số tác phẩm như: "Tỳ bà hành" của Bạch Cư Dị, "Độc Tiểu Thanh ký", "Long thành cầm giả ca" của Nguyễn Du

Điều đó cũng đã chứng tỏ phần nào giá trị tư tưởng và giá trị nghệ thuật những sáng tác viết về người phụ nữ của hai ông Chọn đề tài này, chúng tôi cũng muốn vừa đi sâu tìm hiểu từng tác phẩm cụ thể, vừa muốn

có một cái nhìn tổng diện, khái quát trong thơ viết về người phụ nữ của họ

để giúp cho việc ứng dụng giảng dạy sau này

Cuối cùng, chọn đề tài chưa được ai quan tâm như một vấn đề chuyên biệt này ngoài việc giúp cho bản thân có sự tích lũy vốn liếng kiến thức, chúng tôi cũng được nhận thức sâu hơn một số vấn đề lý luận như: giá trị hiện thực, giá trị nhân đạo, loại văn học, thể loại văn học, một số vấn

đề về lý thuyết, văn học so sánh

3 Giới thuyết vấn đề

Đề tài đã xác định rõ "Vấn đề người phụ nữ trong một số bài thơ của Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du"

Như vậy, trong khuôn khổ nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi chỉ

đề cập tới một số bài thơ có nội dung viết về người phụ nữ của hai tác giả

ở Nguyễn Du, chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát, nghiên cứu trong mảng thơ chữ Hán

Có một thực tế đối với việc thu thập, gom nhặt tài liệu của chúng tôi,

đó là: thơ viết về người phụ nữ của Bạch Cư Dị không được bố trí, sắp đặt tập trung trong một tư liệu cụ thể mà lại nằm rải rác trong nhiều tuyển tập khác nhau, hơn thế, dù sáng tác khá nhiều thơ về người phụ nữ nhưng việc dịch ra tiếng Việt vẫn chưa hết, chỉ hạn chế trong một số bài

Mặc dù vậy, trong khuôn khổ giới hạn của luận văn này cùng với kết quả tra khảo tìm kiếm chúng tôi thu thập thống kê được một số lượng thơ viết về người phụ nữ như sau:

- Bạch Cư Dị: 11 bài

- Nguyễn Du: 8 bài

Dĩ nhiên, thơ viết về người phụ nữ của Bạch Cư Dị không dừng lại ở con số đó, vẫn còn một số tác phẩm chưa được dịch ra tiếng Việt, hiện còn

nằm trong "Bạch thị trường khánh tập"

Chúng tôi tiến hành thống kê khảo sát trong các tài liệu:

1 Thơ Đường (2 tập), Nxb Văn học, H.1987

2 Thơ chữ Hán Nguyễn Du (Lê Thước, Trương Chính)NXB Văn

học, 1978

3 Giáo trình văn học Trung Quốc - Đại học tổng hợp, 1958

* 11 bài thơ viết về người phụ nữ của Bạch Cư Dị cụ thể là:

Đối với thơ chữ Hán Nguyễn Du chúng tôi đã tập hợp được 8 bài thơ

trong Tuyển tập “Thơ chữ Hán Nguyễn Du" (Lê Thước – Trương Chính),

8 Long Thành cầm giả ca

Mặt khác, đi sâu tìm hiểu đề tài này, chúng tôi không giải quyết vấn

đề lý thuyết văn học so sánh mà chỉ vận dụng nó như một yếu tố bổ trợ cho việc nghiên cứu làm sáng rõ điểm giống nhau và khác nhau của vấn đề người phụ nữ trong thơ Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du

4 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài "Vấn đề người phụ nữ trong thơ Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du" chúng tôi sử dụng nhiều phương pháp khác nhau

như phương pháp đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp, khảo sát thống kê

và một số phương pháp hỗ trợ khác Trong đó, chủ yếu vẫn là phương pháp đối chiếu so sánh

NỘI DUNG

TRONG THƠ BẠCH CƢ DỊ VÀ THƠ CHỮ HÁN NGUYỄN DU 1.1 Đối tƣợng và nội dung phản ánh

Viết về người phụ nữ là cảm hứng nhân văn tuôn chảy trong thi ca mọi thời đại, vì thế mà vấn đề người phụ nữ trở thành mảnh đất quen thuộc, màu mỡ để các tác giả từ Đông sang Tây, từ Phục Hưng tới Châu Âu thể hiện nhận thức, tài năng, tư tưởng, thái độ, tình cảm của mình trong những sáng tác viết về cuộc đời, số phận người phụ nữ

Từ thơ Đường (618 - 907) tới văn học trung đại Việt Nam, nói hẹp hơn là từ Bạch Cư Dị tới Nguyễn Du, mạch nguồn cảm xúc người phụ nữ bám rễ từ hiện thực xã hội, nảy nở thành những "hoa", những "quả" Đó chính là những tác phẩm cụ thể có giá trị

Cuộc đời, số phận, phẩm chất của người phụ nữ trong thơ Bạch Cư

Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du trở thành đặc trưng, thành điểm sáng thẩm

mĩ trong sáng tác thơ ca của hai ông Góp phần làm nên đóng góp to lớn của hai ông đối với thơ ca mỗi nước trên thế giới Viết về người phụ nữ, Bạch Cư Dị và Nguyễn Du cùng đề cập tới nỗi khổ của họ: Khổ vì áp bức bóc lột giai cấp, khổ vì chế độ nam quyền, khổ vì những quy định bất công, bất hợp lí trong tình yêu và hôn nhân, có tài sắc thì bị ruồng rẫy, vùi dập…

Bạch Cư Dị đã khái quát:

"Nhân sinh mạc tác phụ nhân thân Bách niên khổ lạc do tha nhân"

(Người ta sinh ra chớ nên làm con gái Trăm năm sướng khổ do người khác quyết định)

Trong "Văn chiêu hồn", một thi phẩm viết bằng chữ Nôm nổi tiếng

của Nguyễn Du, cũng có sự khái quát tương tự:

"Đau đớn thay phận đàn bà Kiếp sinh ra thế biết là tại đâu"

Người phụ nữ trong xã hội phong kiến là nạn nhân, người gánh chịu nặng nề nhất từ biến động xã hội tới những quy định, luật lệ phi lí, tàn khốc Nỗi khổ của những người phụ nữ ấy là hiện thực đi vào trong thơ Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du, trở thành điểm chung của lòng nhân đạo và giá trị tố cáo sâu sắc

Trong thơ Bạch Cư Dị và thơ chữ Hán Nguyễn Du, đối tượng người phụ nữ được cả hai tác giả đề cập tới là đối tượng phụ nữ lao động nghèo; đối tượng phụ nữ là cung phi; đối tượng phụ nữ là ca nhi kĩ nữ

ảnh bà mẹ trong bài "Quan nghệ mạch":

"Phục hữu bần phu nhân Bão tử tại kì bàng

Hữu thủ bỉnh di tuệ

Tả tý huyền tuệ khuông"

(Lại có một bà nghèo

Bế con đứng bên cạnh Tay phải cầm những bông lúa mót được Cánh tay trái đeo cái giỏ rách)

Mỗi chút này ăn cho đỡ đói lòng)

Trong khung cảnh lao động cực nhọc, thấm tháp mồ hôi, tác giả đưa vào hình ảnh bà mẹ nghèo địu con đi mót lúa khiến chúng ta liên tưởng

thấy dấu vết chung trong “Sở kiến hành” của Nguyễn Du và hình ảnh bà

mẹ ăn xin:

“Hữu phụ huề tam nhi Tương tương tọa đạo bàng Tiểu dạ tại hoài trung Đại giả trì trúc khuông”

(Một mẹ cùng ba con Lân la bên vệ đường Đứa bé ôm trong lòng Đứa lớn tay mang giỏ)

[15 – 449]

Sự xuất hiện trên đường cảnh “Một mẹ cùng ba con” dật dờ, xiêu vẹo, “lần phố xin miếng ăn” để rồi hứa hẹn một cái chết thảm thương nơi

đầu sông cuối rãnh tác động mạnh mẽ tới tâm lí, tình cảm của người đọc

Tác giả quan sát kỹ từ dáng điệu đến nét mặt, quần áo đến chiếc giỏ, tất cả đều gợi lên một sự tàn tạ, xơ xác đến khổ sở:

[15 – 449]

Người phụ nữ trong bài thơ chịu hậu quả trực tiếp của mất mùa, đói kém, có nguyên nhân từ sự bóc lột thậm tệ của bọn quan lại Gần cuối bài thơ, tác giả đã vẽ lại cảnh tiệc tùng, ăn uống xa xỉ của bọn quan lại Đó là

sự đối lập, tương phản gay gắt và thảm khốc:

“Lộc câu tạp ngư xú Mãn trác trần tư dương Trưởng quân bất hạ tự Tiểu môn chỉ lược thường”

(Vây cá hầm gân hươu Lợn dê mâm đầy ngút Quan lớn không gắp qua Các thầy chỉ nếm chút)

[15 – 499]

Dẫn ra sự đối lập đến tàn nhẫn này, giọng thơ trở nên gay gắt, thể hiện sự bất bình cao độ:

“Bát khí vô cổ tích Lân cẩu yếm cao lương Bất tư quan đạo thượng Hữu thử cùng nhi nương”

(Thức ăn thừa đổ đi Quanh xóm no đàn chó Biết đâu trên đường quan

Có mẹ con khổ)

[15 – 449]

Trong “Quan nghệ mạch”, Bạch Cư Dị đã có sự liên hệ của bản thân

dựa trên hoàn cảnh của bà mẹ trong bài thơ Thực chất, đó là sự phản ánh thực tại và là sự day dứt, băn khoăn về số phận con người, đặc biệt là người phụ nữ

Dường như ông đã thấy rõ sự vô lý, đối xử tàn tệ của xã hội đối với người phụ nữ - Mặc dù họ cũng là lực lượng lao động quan trọng, quanh năm bươn bả, lam lũ, thế nhưng những gì họ thu nhận được là con số 0, họ rơi vào thảm cảnh đói khổ Tác giả như cũng bất bình với thực trạng vô lý ấy:

“Kim ngã hà công đức Tằng bất sự nông trang Lại lộc tam bất thanh Tuế án hữu dư lương”

(Nay mình có công đức gì Cha từng mó tay vào việc nông trang Thế mà lương làm quan đến ba trăm thạch Hết năm ăn vẫn còn thừa”

[13 - 336]

Như vậy, cả Bạch Cư Dị và Nguyễn Du đều đã có sự đề cập và thể hiện sâu sắc tới đối tượng người phụ nữ lao động nghèo Nhưng không dừng lại ở đấy, cả hai ông cũng đều đã có sự tiếp cận với hiện thực có liên quan đến đối tượng người phụ nữ khác Đó chính là đối tượng người cung phi

1.1.2 Hình tƣợng cung phi

Viết về đối tượng phụ nữ này, Bạch Cư Dị có “Trường hận ca”, Nguyễn Du của chúng ta thì viết “Dương phi cố lý” Tất nhiên cùng nói tới

một đối tượng có thật trong lịch sử Trung Quốc là Dương Quý Phi, nhưng

“Dương phi cố lý” lại là cảm thức chủ quan của Nguyễn Du đối với hiện

thực lịch sử Trung Quốc – hiện thực có liên quan tới nhân vật Dương Quý Phi

Chế độ xã hội phong kiến tập trung quyền lực cao nhất vào tay một người Đó chính là ông Hoàng (ông vua) Dưới người ấy có hàng loạt cung

tần, mĩ nữ Những người phụ nữ được tuyển vào cung giống như “cá chậu

chim lồng”, suốt đời bị trói buộc trong cung cấm “chưa chết thì thân chẳng được ra”

Cả “Trường hận ca” và “Dương phi cố lý” đều là cái nhìn mới mẻ,

nhân đạo, rộng lượng của Bạch Cư Dị và Nguyễn Du đối với người đàn bà (Dương Quý Phi) từng bị lịch sử lên án Cả hai tác giả đều đã nhìn thấy phần “đáng thương” hơn “đáng tội” của người phụ nữ này: cái chết của Dương Quý Phi được Nguyễn Du diễn tả trong mối thương cảm ngầm chứa sâu kín dưới lớp vỏ ngôn từ:

“Lang tạ đàn hồng vô mịch xứ Đông phong thành hạ bất thăng bình”

(Không tìm thấy đâu những cánh hoa hồng tàn rơi bừa bãi

Dưới thành gió thổi tình khôn xiết)

Bạch Cư Dị viết:

“Uyển chuyển nga mi mã tiền tử Hoa điền ủy địa vô nhân thu Thúy Kiều kim trước ngọc tao đầu”

(Gái mày ngài phải quằn quại chết trước đầu ngựa Bông hoa vàng, cành thúy liễu, hình kim tước và trâm ngọc cài đầu, rơi rắc trên mặt đất chẳng còn ai nhặt)

“Tự thị cử triều không lập trượng Uổng giao thiên cổ tội khuynh thành”

(Trách kẻ đầy triều đồ đứng phỗng

Oan ai nghìn thuở thội khuynh thành)

[15 – 292]

Như vậy, thông qua nhân vật Dương Quý Phi, hai tác giả cũng đã phần nào thể hiện một cách sâu sắc thái độ, tình cảm của mình đối với số

phận của người phụ nữ mà tác giả cho đó là người có “nỗi oan thiên cổ”

Tuy nhiên, xét về đối tượng và nội dung phản ánh, đề cập tới hình tượng người phụ nữ là cung phi chưa phải là tất thảy của cái chung đối với hai tác giả mà sự gặp gỡ của hai ông còn thể hiện thông qua đối tượng người phụ nữ là ca nhi, kỹ nữ

1.1.3 Hình tƣợng ca nhi, kỹ nữ

Nguyễn Du đề cập tới đối tượng phụ nữ này trong nhiều bài thơ,

nhưng tiêu biểu là “Long Thành cầm giả ca” Bạch Cư Dị cũng có một

“viên ngọc thơ” tuyệt tác là “Tỳ bà hành” Bài thơ này được xem là đỉnh

cao của thơ ca và đỉnh cao trong loại thơ viết về người phụ nữ của tác giả

Hình tượng người phụ nữ trong bài thơ tiêu biểu cho rất nhiều những người phụ nữ có hoàn cảnh tương tự

Trong xã hội phong kiến, phụ nữ bị khinh rẻ, ca nhi, kỹ nữ bị coi như

là một thứ đồ chơi Khi đã tàn phai nhan sắc, họ bị vứt ra ngoài lề cuộc sống, chịu những va động xô đẩy của cuộc sống, sống trong cảnh cô đơn, lạnh lẽo

Người phụ nữ trong “Tỳ bà hành” vừa có tài, vừa có sắc, vừa có

tình Người như thế đáng lẽ phải được hưởng một cuộc sống hạnh phúc

nh-ưng xã hội phong kiến là xã hội “ghét tài, ghét đẹp, vùi dập công lý, chính nghĩa” [4 – 123] Từ hiện thực tàn nhẫn, phi lý ấy, Bạch Cư Dị đã xây

dựng thành công hình tượng người phụ nữ đánh đàn Cuộc đời tâm sự của nhân vật này dường như được biểu thị qua tiếng đàn và rõ nhất, trực tiếp nhất qua lời tự thuật của nàng: Xưa kia vốn là người kẻ chợ, trú ở lân la, học đàn từ thuở 13, năm 18 tuổi đã nổi tiếng:

“Khúc bại thường giáo thiện tài phục

Trang thành mỗi bị thu nương đố Ngũ lăng niên thiếu tranh triền đầu Nhất khúc hồng tiêu bất tri số”

(Gã thiện tài sợ phen dừng khúc

Ả thu nương ghen lúc điểm tô Ngũ Lăng chàng trẻ ganh đua Biết bao the thắm chuốc mua tiếng đàn)

[13 – 153]

Người phụ nữ ấy đã từng là người nổi tiếng, mua vui cho bao nhiêu khách nhưng lại cô đơn, lạnh lẽo lúc về già Những ba động của cuộc đời

xô đẩy tới bước giang hồ lưu lạc:

“Khứ lai giang khẩu thủ không thuyền Nhiễu thuyền minh nguyệt giang thủy hàn”

(Thuyền không đậu bến mặc ai Quanh thuyền trăng dãi nước trôi lạnh lùng)

[13 - 153]

Cuộc đời, số phận của người kỹ nữ trong bài thơ là thực tại được phản ánh Hiện thực phản ánh cũng quan trọng, nhưng quan trọng hơn là thái độ của tác giả đối với hiện thực ấy Bài thơ là những nét hiện thực sâu sắc về xã hội phong kiến trung Đường Số phận người kỹ nữ trong bài thơ tiêu biểu cho lớp ca nhi, kỹ nữ bấy giờ Đồng thời tác phẩm cũng là sự thể hiện tâm tư, tình cảm, thái độ của tác giả trước cảnh ngộ đáng thương của người kỹ nữ

Tác giả Nguyễn Du của chúng ta cũng có một thi phẩm có nội dung

ý nghĩa tương tự Đó là bài “Long Thành cầm giả ca”, bài thơ vừa khái

quát những biến động xã hội và những biến động trong cuộc đời cả một ười phụ nữ tài hoa, vừa thể hiện sự suy ngẫm sâu sắc của tác giả trước hiện thực xô đẩy người phụ nữ vào hoàn cảnh ấy Cách cấu tứ ở việc xây dựng

ng-hình tượng người phụ nữ đánh đàn của hai bài thơ “Tỳ bà hành” (Bạch Cư

Dị) và “Long Thành cầm giả ca” (Nguyễn Du) là tương tự nhau Có khác

nhau chăng chỉ là ở thời điểm gặp gỡ và hoàn cảnh cụ thể của nhân vật

Trong lời tựa, Nguyễn Du viết “Người gảy đàn đất Long Thành ấy không rõ họ tên là gì nghe nói thuở nhỏ nàng học đàn Nguyễn trong đội nữ nhạc ở cung vua Lê, quân Tây Sơn kéo ra, các đội nữ nhạc kẻ chết, người

bỏ đi, nàng lưu lạc ở các chợ, ôm đàn hát rong”

Người phụ nữ ấy đã từng tài sắc lừng danh một thời nhưng sau 20 năm gặp lại người con gái năm xưa tác giả đã gặp nay đã biến đổi khác hẳn: Tàn phai nhan sắc, tàn tạ dáng hình, đau đớn ở chỗ tồn tại mà như không tồn tại:

“Tịch mạt nhất nhân phát bán hoa Nhan sắc thần khô hình lược tiểu Lang tạ tàn mi bất sức trang Thùy tri, tựu thị, đương thời thành trung đệ nhất diện” (Phía cuối chiếu một người tóc hoa râm

Nét mặt võ vàng, thần sắc khô khan Môi mày phờ phạc không điểm tô

Ai biết đó là người kỳ diệu nhất bậc kinh thành lúc bấy giờ)

[15 – 231]

Hình tượng người phụ nữ trong bài thơ là sự khái quát từ rất nhiều người phụ nữ đáng thương như thế Nguyễn Du đã đứng cao hơn những người cùng thời ở cái nhìn nhân đạo đối với người phụ nữ

Do đó, điểm gặp gỡ, tương đồng của Bạch Cư Dị và Nguyễn Du cũng chính là điểm gặp gỡ của lòng nhân đạo thống thiết đối với cuộc đời,

số phận của người phụ nữ trong xã hội phong kiến

Như vậy, ở đối tượng và nội dung phản ánh, hai tác giả đã có sự nhìn nhận và phản ánh chung về các đối tượng: Phụ nữ lao động nghèo, phụ nữ cung phi, ca nhi kỹ nữ Đề cập tới những đối tượng này, hai ông tuy ở hai thời đại, hai đất nước khác nhau, song cũng đã có cái nhìn, quan điểm tiến

bộ thể hiện trong việc mô tả, bày tỏ tình cảm thái độ đối với cuộc đời, số phận của những người phụ nữ bị xã hội chà đạp, vùi dập một cách không thương tiếc

Song điểm tương đồng của hai tác giả khi đề cập tới vấn đề phụ nữ không dừng lại ở đó

1.2 Nghệ thuật biểu hiện

Vấn đề hình thức (nghệ thuât) thể hiện nội dung là vấn đề có liên quan tới tài năng, cá tính sáng tạo của nhà văn Trong một tác phẩm nghệ

thuật bao giờ cũng tồn tại hai phương diện: nội dung và hình thức vì “nội dung và hình thức là một cặp phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ở những tác phẩm văn học chân chính, có giá trị thẩm mỹ cao, hình thức và nội dung có sự thống nhất hài hoà cao độ Mối liên hệ biện chứng đích thực giữa nội dung và hình thức vẫn là một mối tương quan cơ bản nhất của tác phẩm văn học” [12 – 249]

Trên kia, chúng tôi đã xét điểm tương đồng về đối tượng và nội dung phản ánh trong thơ của hai tác giả Bên cạnh đó, xét về hình thức biểu hiện, thơ viết về người phụ nữ của hai ông cũng có những điểm tương đồng Cũng phải thấy rằng, hình thức của tác phẩm văn học là một phạm trù rộng lớn và phổ quát, tuy nhiên điểm tương đồng cụ thể và rõ nhất trong nghệ thuật biểu hiện của hai tác giả này khi đề cập tới vấn đề người phụ nữ là: Hình thức ngôn ngữ, thể thơ, phương thức phản ánh

1.2.1 Hình thức ngôn ngữ

Có một điều đã rõ rằng: cả hai ông đều viết bằng thứ chữ truyền thống của dân tộc Trung Quốc là chữ Hán Nguyễn Du đã sử dụng thứ chữ này nhuần nhuyễn không kém Bạch Cư Dị Văn hoá Trung Quốc nói chung, chữ Hán nói riêng ảnh hưởng rất sâu đậm vào xã hội Việt Nam thời phong kiến nhưng đó là vấn đề mà chúng tôi sẽ trình bày ở chương 3 Điều cần nói trước hết ở đây dó là: Nguyễn Du cùng với một số tác giả khác của Việt Nam đã tiếp thu nền văn học viết bằng chữ Hán của Trung Quốc với

tinh thần mạnh dạn, đấu tranh chống lại nạn đồng hoá, dị biệt để xây dựng nền văn học dân tộc đậm đà màu sắc truyền thống

1.2.2 Thể thơ

Nói tới thơ Đường là nói tới loại thơ sáng tác đời Đường Đó là loại thơ có ngôn ngữ nhìn chung trong sáng tinh luyện Nhà thơ Nguyễn Du đã tiếp thu sáng tạo thể thơ này, thổi nên “phần hồn” cho những tứ thơ có giá trị hiện thực “rất Việt Nam”

Qua việc khảo sát, thống kê, chúng tôi nhận thấy rằng: Khi đề cập tới vấn đề phụ nữ trong thơ của mình, hai tác giả Bạch Cư Dị và Nguyễn Du

đã sử dụng cả hai thể thơ: Thơ Cổ phong và thơ Đường luật

Thơ Cổ phong (còn gọi là Cổ thể) là tên gọi thể loại thơ ra đời trước, trong và sau đời Đường, không chịu sự quy định như thơ Đường luật

Đặc điểm nổi bật của thơ Cổ Phong là không chịu sự gò bó, trói buộc

về số chữ, niêm, vần, luật Thể thơ này rất có ưu thế trong việc phản ánh hiện thực cuộc sống và giải bày tâm tư tình cảm của con người

Thơ Đường luật là thuật ngữ thi học Trung Quốc thể loại thơ cách luật được định hình và hoàn thiện ở thời Đường (cũng đựơc gọi là thơ cận thể để phân biệt với thơ cổ thể), có quy định, luật lệ nghiêm ngặt về câu chữ, vần, luật Bạch Cư Dị và Nguyễn Du đều đã sử dụng tối ưu hai hình thức thể loại này trong việc đề cập, phản ánh hiện thực

Nói cách khác, đề cập tới nhân vật phụ nữ trong thơ ca của mình, hai tác giả đã sử dụng nhuần nhụy hai thể thơ: Thơ Cổ Phong và thơ Đường

luật, chẳng hạn như các bài “Hậu cung từ”, “Đại mãi tân nữ tặng chư kỹ”

của Bạch Cư Dị là viết theo thể loại thơ Đường luật (Thất ngôn tứ tuyệt)

Các bài “Quan nghệ mạch”, “Lăng viên thiếp”…lại được viết theo thể thơ

Cổ Phong

Đối với tác giả Nguyễn Du, những tác phẩm viết theo thể thơ Đường

luật “Tam liệt miếu”, “Vọng phu thạch”…Bên cạnh đó cũng có một số tác phẩm viết theo thể loại thơ Cổ Phong như “Sở kiến hành”, “Long Thành cầm giả ca”

Như vậy, xét về hình thức biểu hiện hai tác giả đã cùng có những điểm tương đồng về việc sử dụng hình thức ngôn ngữ và hình thức thể loại Không những thế, hai ông còn gặp nhau trên cả bình diện phương thức phản ánh

1.2.3 Phương thức phản ánh

Các khái niệm tự sự, trữ tình trong lý luận văn học là dùng để chỉ các loại văn học

“Tự sự là khái niệm chỉ loại văn học phản ánh hiện thực bằng cách

kể lại sự việc thông qua một cốt truyện tương đối hoàn chỉnh” (Từ điển

tiếng Việt)

“Trữ tình là khái niệm chỉ loại văn học phản ánh hiện thực bằng cách biểu hiện những ý nghĩ, cảm xúc, tâm trạng riêng của con người , kể

cả bản thân người nghệ sĩ trước cuộc sống” (Từ điển tiếng Việt)

Ở đây, chúng tôi chỉ xét đến hai khái niệm tự sự, trữ tình như là những yếu tố thuộc tính của loại văn học tự sự, trữ tình

Hiện thực về số phận hoàn cảnh, cuộc đời của người phụ nữ trong xã hội phong kiến là bức tranh ám ảnh tâm thức đối với những tấm lòng nhân đạo rộng lớn như Bạch Cư Dị, Nguyễn Du

Hai tác giả đã có sự đề cập, phản ánh chân thực sinh động những ý nghĩa, sắc thái phong phú, đa dạng của hiện thực có liên quan tới người phụ

nữ Bạch Cư Dị và Nguyễn Du đều đã sử dụng hình thức tự sự trong thơ một cách linh hoạt Không chỉ phản ánh hiện thực hai ông còn trực tiếp bộc

lộ, bày tỏ cảm xúc, có khi là của nhân vật, có khi là của chính bản thân

Phải nói rằng, sự kết hợp yếu tố tự sự, trữ tình cũng là điểm chung khá rõ về nghệ thuật biểu hiện của hai tác giả khi họ đề cập tới vấn đề phụ

nữ trong thơ ca của mình

Sự kết hợp yếu tố tự sự, trữ tình không những là đặc trưng nghệ thuật trong thơ của hai tác giả mà còn là yếu tố dẫn tới thành công, góp phần khẳng định tài năng, vị trí của họ trong lịch sử văn học của mỗi nước Nói tới sự kết hợp đạt tới mức chuẩn mực, hai yếu tố tự sự, trữ tình, chúng ta

không thể không nói đến các thi phẩm: "Trường hận ca", "Tỳ bà hành" của Bạch Cư Dị; "Long Thành cầm giả ca", "Độc Tiểu Thanh ký" của Nguyễn

Du "Trường hận ca" (viết năm 806) là tác phẩm viết về mối tình giữa

Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi Đó là thiên tình sử đã đi vào truyền thuyết dân gian và được truyền tụng rộng rãi Từ hiện thực có thật trong lịch sử, Bạch Cư Dị khái quát lại thành bi kịch tình yêu giữa Đường Minh Hoàng và Dương Quý Phi - trong đó, tác giả đặc biệt thể hiện lòng cảm thương sâu sắc đối với nhân vật Dương Quý Phi

Nhưng trước hết là hiện thực lịch sử gắn liền với nhân vật Tác giả

kể lại thiên tình sử, đồng thời để cho nhân vật trực tiếp bày tỏ tình cảm của mình, cụ thể trong bài thơ là tâm trạng nhớ nhung, thương xót của Đường Minh Hoàng với nàng Dương Quý Phi:

“Quân thần tương cố tận triêm y Đông vọng đô môn tín mã quy Quy lai trì uyển giai y cựu Phù dung như diện liễu như mi”

(Đầm vạt áo vua tôi giọt lệ Gióng dây cương ngựa tế về đông Cảnh xưa dương liễu phù dung

Vị cương, thái dịch hồ cung vện mười)

Nói theo thi pháp học hiện đại: lối kể chuyện (hình thức tự sự) trong bài thơ tuân theo một kết cấu nhất định, đó là kết cấu tuyến tính Diễn biến

của thiên tình sử đẫm lệ ấy có thể khái quát thành các chặng: yêu  chạy loạn  chia biệt bằng cái chết của Dương Quý Phi  Đường Minh Hoàng nhớ nhung, thương xót Bên cạnh yếu tố tự sự có ý nghĩa dàn dựng bộ khung cho tác phẩm, tác giả còn kết hợp hòa quyện sắc thái trữ tình Đó chính là phần “hồn” của tác phẩm Đan kết hai yếu tố này để người đọc vừa nhận biết một cách cụ thể sự việc (tri giác), vừa cảm xúc trực tiếp tới nhân vật (xúc giác)

Yếu tố trữ tình của bài thơ vừa là cảm xúc của nhân vật, vừa là thái

Bất kiến Trường An kiến trần vũ”

(Một lần từ biệt đôi ngả cách mặt khuất lời Tình ân ái ở điện Châu Dương thế là đoạn tuyệt Ngày tháng trong cung bồng lai dài đằng đẵng Ngoảnh mặt nhìn xuống cõi đời

Không thấy Trường An chỉ thấy bụi trần mù mịt)

[13 – 359]

Sự thương cảm, đồng tình của tác giả là cảm hứng chung thâu suốt bài thơ: Từ những lời thơ đẹp đẽ ca ngợi mối tình chung thủy của họ tới cả những câu thơ như khóc, như than cho số phận bi thương của nàng Dương

Quý Phi Đó là những yếu tố mang lại màu sắc trữ tình cho thiên “Trường hận ca” này Bên cạnh “Trường hận ca”, “Tỳ bà hành” của Bạch Cư Dị

cũng được xem là bài thơ hay nhất, đạt tới mức tinh luyện về nghệ thuật kết hợp tự sự và trữ tình

Yếu tố tự sự của “Tỳ bà hành” thể hiện trước hết ở việc xây dựng

hai câu chuyện Câu chuyện thứ nhất kể về cuộc gặp gỡ của tác giả và người kỹ nữ chơi đàn tỳ bà, câu chuyện thứ hai là câu chuyện về cuộc đời của người kỹ nữ

Thông qua hai câu chuyện đó, tác giả đã khéo léo kết hợp yếu tố: tâm

tư, tình cảm của nhân vật và của chính mình Sự tinh tế tới mức tài tình của tác giả còn thể hiện ở việc thông qua hoàn cảnh, tâm sự của nhân vật mà bày tỏ tâm sự của mình, tạo thành một mối đồng cảm sâu xa thật đáng trân trọng

Sự kết hợp yếu tố tự sự, trữ tình còn thể hiện ở cách miêu tả ngoại cảnh gắn với nội tâm

Cảnh thiên nhiên: trăng, sông nước mênh mông, trầm lắng đưa con người vào thế giới kỳ ảo, cô quạnh, mênh mông:

- “Phong diệp địch hoa thu sắt sắt”

(Quạnh hơi thu lau lách đìu hiu)

- “Biệt thời mang mang giang tẩm nguyệt”

(Nước mênh mông đượm vẻ gương trong)

- “Đông thuyền tây phảng tiễu vô ngôn Duy kiến giang tâm thu nguyệt bạch”

(Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt Một vầng trăng trong vắt lòng sông)

- “Khứ lai giang khẩu thủ không thuyền Nhiễu thuyền minh nguyệt giang thủy hàn”

(Thuyền không đậu bến mặc ai Quanh thuyền trăng dãi nước trôi lạnh lùng)

[4 – 359]

Tiếng đàn và tâm sự về cuộc đời của người kỹ nữ là mối đồng cảm

sâu sắc đối với tác giả - chủ thể trữ tình của bài thơ Đó chính là sự “đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu”

Tác giả đã kết hợp một cách uyển chuyển, hài hòa hai yếu tố tự sự, trữ tình: kể để rồi bộc lộ tình cảm, miêu tả để rồi bày tỏ trực tiếp mối thương tâm của mình đối với nhân vật Những giọt nước mắt cuối bài thơ chính là sự hội ngộ của những người “tri âm, tri kỷ”, những giọt nước mắt

từ một cuộc tri ngộ không hề có sự phân biệt kẻ thứ, trên, dưới như sự quy định, của xã hội phong kiến:

“Thê thê bất tự hướng tiền thanh Mãn tọa trùng văn giai yểm khấp Tọa trung khấp hạ thùy tối đa?

Giang Châu Tư mã thanh xan thấp”

(Điệu đàn sầu ai không giống như ban nãy nữa Những người nghe thấy đều bưng mặt

Nước mắt của ai trong đám đó nhiều nhất

Ta – Tư mã Giang Châu vạt áo xanh ướt đẫm nước mắt)

[4 – 153]

Trên kia, chúng tôi đã vừa làm sáng tỏ bút pháp kết hợp tự sự, trữ tình đạt tới mức điêu luyện, hài hòa của tác giả Bạch Cư Dị

Để thấy được rằng: trong thơ chữ Hán viết về người phụ nữ, Nguyễn

Du là bậc thầy trong việc sử dụng, kết hợp nhuần nhuyễn, khéo léo và có hiệu quả hai yếu tố tự sự, trữ tình, chúng ta không thể không nhắc tới

những tác phẩm “Long Thành cầm giả ca” và “Độc Tiểu Thanh ký” của

ông Dĩ nhiên, bút pháp này không dừng lại ở số ít bài thơ như vậy mà chúng tôi chỉ muốn đưa ra những minh chứng tiêu biểu nhất để có thể thấy

rõ nhất điểm chung, sự tương đồng của hai tác giả về bút pháp kết hợp tự

sự, trữ tình Đồng thời, khẳng định tài năng, vị trí của cả hai tác giả một

cách cụ thể hơn Tác phẩm “Long thành cầm giả ca” của Nguyễn Du có cấu tứ gần giống “Tỳ bà hành” của Bạch Cư Dị, tuy nhiên sự việc, hay nói

cách khác, hiện thực phản ánh trong bài thơ này là hiện thực của Việt Nam

Yếu tố tự sự (câu chuyện về sự biến đổi của thời cuộc, của cuộc đời nhân vật cô Cầm) kết hợp yếu tố trữ tình (sự bày tỏ mối đồng cảm sâu sắc của tác giả đối với người phụ nữ đánh đàn sau 20 năm gặp lại)

Yêú tố tự sự của tác phẩm chính là câu chuyện về cuộc gặp gỡ giữa tác giả sau 20 năm với người đánh đàn tài danh một thời, xoay quanh trục gặp gỡ ấy, hàng loạt sự kiện, vấn đề được kể ra: sự biến động của cuộc đời nhân vật gắn liền với sự sự biến động của thời cuộc Đọc bài thơ chúng ta bắt gặp những câu thơ giàu màu sắc tự sự:

“Long Thành giai nhân Ttính thị bất kỳ thanh Độc thiện Nguyễn cầm

Cử thành chi nhân dĩ cầm danh”

(Đất Long Thành khách giai nhân nọ Không nhớ ra tên họ là gì

Nguyễn cầm nổi tiếng đương thì

Tên cầm mượn của đàn kia gọi người)

Cuối bài thơ cũng là những giọt nước mắt khóc cho tài năng, sắc đẹp

bị hủy diệt một cách nhanh chóng:

“Thuấn tức bách niên năng kỷ thi Thương tâm vãng sự lệ triêm y Nam Hà quy lai đầu tận bạch Quái để giai nhân nhan sức quy Song nhãn trừng trừng không tưởng tượng Khả liêu đối diện bất tương tri”

(Ngẫm trăm năm thì giờ chợp mắt

Lệ thương tâm ướt vạt tà Nam về đầu bạc ngẫm ta Trách gì hương phấn bông hoa chẳng tìm Trừng trừng đôi mắt mơ màng

Quen mà hóa lạ nghĩ càng thêm thương)

[15 – 231]

Cuộc gặp gỡ, tri ngộ của tác giả và nhân vật người phụ nữ đánh đàn kia và việc nhận ra tiếng đàn giống như sự tri âm, tri kỷ, đồng cảm tương giao giữa Bá Nha và Chung Tử Kỳ Như vậy, cái “gốc tự sự” làm cho cái

“ngọn trữ tình” của bài thơ vừa “vút cao”, vừa “thấm sâu”

Qua “Độc Tiểu Thanh ký”, một lần nữa ta lại nhận diện thêm về tài

năng nghệ thuật của Nguyễn Du thông qua việc vừa sử dụng yếu tố tự sự, vừa khéo léo bộc lộ tâm sự, tình cảm của mình đối với nhân vật Sự biến thiên của tạo vật, sự đổi thay của số phận con người tựa như vô hình ấy cứ tác động đến những cá nhân cụ thể, những kỳ quan cụ thể Trên cái nền của

sự tàn phá khốc liệt này, nhà thơ dừng lại nhiều hơn ở nhân vật Tiểu Thanh:

“Tây Hồ hoa uyển tẫn thành khư Độc điếu song tàn nhất chỉ thư”

(Hồ Tây cảnh đẹp hóa gò hoang Thổn thức bên trong mảnh giấy tàn)

[15 – 172]

Cuộc đời của nàng Tiểu Thanh là điển hình của hai nỗi oan lớn: hồng nhan bạc phận, tài mệnh tương đố, cái chết của Tiểu Thanh là một khái quát xót xa cho nỗi đau thân phận người phụ nữ

“Son phấn hữu thần lân tử hận Văn chương vô mệnh lụy phần dư””

(Son phấn có thần chôn vẫn hận