Một số vấn đề về lịch sử tân kỳ trong giai đoạn (1963 1975)

Tân Kỳ cũng rất tự hào rằng tuy mới đ-ợc thành lập nh-ng đã có những đóng góp không nhỏ của mình vào công cuộc xây dựng CNXH và kháng chiến chống Mỹ giành đ-ợc toàn thắng của cả toàn dân

Lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, tr-ớc hết tôi xin chân thành

cảm ơn thầy giáo Nguyễn Đôn Quế cùng với các thầy cô trong tổ

Lịch sử Việt Nam Xin cảm ơn các đơn vị và cá nhân trên địa bàn huyện Tân Kỳ đã giúp đỡ tôi hoàn thành đề tài này

Đề tài này đ-ợc tiến hành trong một thời gian có hạn với khả năng còn hạn chế của bản thân và nguồn tài liệu khó tìm, do vậy không tránh khỏi những thiếu sót, hạn chế Tôi rất mong nhận

đ-ợc sự góp ý của thầy cô và các bạn sinh viên

Vinh, tháng 5 năm 2005

Tác giả

Lê Thị Hồng Thủy

Mục lục

Trang

Mở đầu 3

Nội dung 6

Ch-ơng I: Vị trí địa lý, truyền thống yêu n-ớc và cách mạng 6

1.1 Vị trí địa lý 6

1.2 Truyền thống yêu n-ớc và cách mạng 14

Ch-ơng II: Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng CNXH và kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc (1963 - 1975) 29

2.1 Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa và làm nhiệm vụ hậu ph-ơng cho tiền tuyến 30

2.2 Tân Kỳ chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ bảo vệ quê h-ơng 46

Kết luận 58

Phụ lục 60

Tài liệu tham khảo 62

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài:

Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết và tầm quan trọng của việc nghiên cứu, biên soạn, giảng dạy và học tập lịch sử địa ph-ơng đối với tất cả các cấp học hiện nay của ngành giáo dục và đào tạo n-ớc ta

Hơn nữa bản thân đ-ợc sinh ra và lớn lên trên quê h-ơng Tân Kỳ, tôi muốn đóng góp cho quê h-ơng bằng việc giới thiệu quê h-ơng mình cho mọi ng-ời đ-ợc biết về một huyện thuộc miền núi của tỉnh Nghệ An, mới thành lập cách đây hơn 40 năm So với nhiều huyện trong tỉnh thì thời gian đó còn quá ít Tuy vậy Tân Kỳ vẫn rất tự hào và có quyền tự hào với truyền thống lịch

sử hào hùng nh- bao huyện khác trong tỉnh và trong cả n-ớc

Truyền thống đó là từ các xã, bởi vì đó là những xã đã có từ lâu đời của các huyện Anh Sơn, Đô L-ơng, Nghĩa Đàn và huyện Yên Thành tách ra để thành lập huyện Tân Kỳ Do vậy Tân Kỳ còn có nét khác biệt đó là mang nhiều sắc thái và phong phú hơn

Tân Kỳ cũng rất tự hào rằng tuy mới đ-ợc thành lập nh-ng đã có những

đóng góp không nhỏ của mình vào công cuộc xây dựng CNXH và kháng chiến chống Mỹ giành đ-ợc toàn thắng của cả toàn dân tộc đủ để viết đ-ợc một cuốn lịch sử của huyện

Với những lý do trên, khi đ-ợc thầy giáo h-ớng dẫn gợi ý tôi đã mạnh

dạn chọn đề tài: “Một số vấn đề về lịch sừ Tân Kự trong giai đo³n (1963 -

1975) ” để nghiên cứu v¯ biên so³n l¯m kho² luận tốt nghiệp chuyên ng¯nh

lịch sử Việt Nam (khoá 2000 - 2005 ) của mình

Tôi hy vọng với đề tài của mình sẽ góp một phần nhỏ cho việc học tập

và nghiên cứu lịch sử địa ph-ơng Đồng thời là một tài liệu góp phần giúp nhân dân Tân Kỳ sẽ thấy đ-ợc mảnh đất quê h-ơng của mình một cách đầy đủ

và toàn diện hơn

2 Lịch sử vấn đề:

Là một huyện miền núi thành lập muộn, tài liệu viết về Tân Kỳ ch-a nhiều, tr-ớc hết đó là các bản báo cáo đề nghị phong tặng danh hiệu anh hùng lực l-ợng vũ trang nhân dân Tân Kỳ trong cuộc kháng chiến chống mỹ cứu n-ớc nh-ng trong đó cũng chỉ đề cập đến một cách tóm tắt những thành tích của nhân dân Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng CNXH và kháng chiến chống

Mỹ (1963 - 1975)

Cuốn “Nghệ An trong kháng chiến chống Mỹ (1954 - 1975)“ cũng đề

cập đến những đóng góp của Tân Kỳ, nh-ng còn rất hạn chế

Đặc biệt l¯ cuốn “ Tân Kỳ truyền thống v¯ l¯ng x±” của Ninh Viết

Giao, đây là một trong những cuốn sách quan trọng của huyện Tân Kỳ đã khái quát truyền thống yêu n-ớc và cách mạng của nhân dân Tân Kỳ qua các thời

kỳ lịch sử, nh-ng ch-a đ-ợc đầy đủ, nhất là những đóng góp của nhân dân Tân Kỳ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc (1963 - 1975)

Gần đây nhất trong luận văn tốt nghiệp của anh Nguyễn Quang Lợi với

đề tài “ Tân Kự trong c²c cuộc kh²ng chiến chống ngo³i xâm“ cũng đề cập

đến một số đóng góp của nhân dân Tân Kỳ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc, nh-ng ch-a thể làm rõ một cách đầy đủ những vấn đề lịch sử của huyện trong một giai đoạn lịch sử (1963 - 1975) Vì vậy đề tài này mong muốn của tác giả trên cơ sở nghiên cứu của mình để trình bày t-ơng đối đầy

đủ và có hệ thống những vấn đề lịch sử của huyện Tân Kỳ trong giai đoạn đặc biệt quan trọng này

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Để nghiên cứu đề tài “Một số vấn đề về lịch sừ Tân Kự trong giai

đoạn 1963 -1975)

Đối t-ợng nghiên cứu:

Là các vấn đề kinh tế - Chính trị - Quân sự - Văn hoá - Xã hội

Phạm vi nghiên cứu:

Là những vấn đề thuộc địa bàn của một huyện thời gian từ (1963 - 1975)

4 Nguồn tài liệu và ph-ơng pháp nghiên cứu:

Để nghiên cứu đề tài“Một số vấn đề lịch sừ Tân Kự trong giai đo³n

1963 -1975“ chúng tôi sử dụng nhiều nguồn tài liệu khác nhau, các văn bản

báo cáo của Huyện đội, các tài liệu của nhà nghiên cứu, các tập chí của huyện V¯ chúng tôi cũng đ± tiếp cận một số di tích như Km “0” của tuyến đường Hồ Chí Minh

Để hoàn thành đề tài này chúng tôi đã sử dụng các ph-ơng pháp nghiên cứu sau đây:

Ph-ơng pháp lịch sử, ph-ơng pháp lô gíc là chủ yếu đồng thời kết hợp với các ph-ơng pháp chuyên ngành, ph-ơng pháp so sánh đối chiếu, kết hợp t- liệu thành văn, t- liệu điền dã để xử lý các số liệu

5 Bố cục của đề tài:

Luận văn gồm phần mở đầu nh- đã trình bày

Phần nội dung

Ch-ơng I: Vị trí địa lý tự nhiên, truyền thống yêu n-ớc và cách mạng

1.1 Vị trí địa lý 1.2 Truyền thống yêu n-ớc và cách mạng Ch-ơng II: Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng CNXH và kháng chiến

chống Mỹ cứu n-ớc (1963 - 1975) 2.1 Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng CNXH và là hậu ph-ơng quan trọng cho tiền tuyến

2.2 Tân Kỳ chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của Đế Quốc Mỹ bảo vệ quê h-ơng

Phần kết luận

Tài liệu tham khảo

Kỳ là một huyện vừa trung du vừa miền núi:

Phía Bắc: Giáp Nghĩa Đàn và Quỳ Hợp, ranh giới từ Cầu Mật trên

đ-ờng 15B, chạy theo dãy Liên Tân Thịnh rồi dãy Lèn Đán

Phía Nam: Giáp Đô L-ơng, Anh Sơn ranh giới chạy từ đỉnh Truông Dong lên đến th-ợng nguồn đập Mộ Da, rồi theo đ-ờng phân thủy chạy dài tổ

Nh- vậy, Tân Kỳ nằm từ kinh độ 1050,2 đến 1050,5 về phía Đông từ

180,58 đến 190,22 vĩ độ Bắc Diện tích đất tự nhiên là 70.860 ha nh-ng diện tích canh tác lại không đ-ợc bao nhiêu, tr-ớc đây không lâu phần lớn diện tích

đất Tân Kỳ chủ yếu là rừng núi chỉ có một số cánh đồng hẹp lại bậc thang

nằm ven Sông Con, 2/3 các xã trong huyện đều nằm ven Sông Con, con sông này duy nhất chạy theo h-ớng Đông Bắc - Tây Nam của huyện

Địa hình Tân Kỳ thấp dần về phía Sông Con và nếu nhìn bao quát cả bốn phía ta thấy Tân Kỳ nh- lòng chảo, vùng cao nhất là các xã: Tân Hợp, Tân Xuân, Giai Xuân Vùng thấp nhất là các xã nằm dọc theo Sông Con

Núi cao nhất là: - Pù Loi 1.100 m

- Pù Hà 490 m

- Bồ Đồ 472 m Ngoài ra núi lô nhô nằm ngổn ngang khắp các địa bàn huyện Nh- vậy qua tìm hiểu ta thấy Tân Kỳ có các dạng địa hình sau:

1, Dạng địa hình t-ơng đối bằng phẳng gồm các xã: Nghĩa Đồng, Nghĩa Hoàn, Nghĩa Thái vùng này đất đai màu mỡ thuận tiện cho việc trồng các loại cây nh-: Lúa, ngô, sắn, đậu, lạc và chăn nuôi

2, Dạng địa hình nghiêng hẳn về một phía, tức là từ chân núi Bồ Đồ tới Sông Con, chạy từ Bắc chí Nam gồm các xã: Nghĩa Bình, Nghĩa Hợp, Nghĩa Dũng, Kỳ Sơn, Kỳ Tân Vùng nay đất đai canh tác hẹp, đồi núi nhiều

3, Dạng địa hình đồi núi bát úp, sát sát kề nhau, cái cao, cái thấp gồm các xã: Nghĩa Hành, H-ơng Sơn, và Phú Sơn vùng này t-ơng đối bằng phẳng

để canh tác

4, Dạng địa hình vừa có đồi núi bát úp vừa có thung lũng nằm giữa các

đồi núi, gần các xã Nghĩa Phúc, Đồng văn và Tiên Kỳ

5, Dạng địa hình cao hơn cả, đồi núi thấp nhỏ, trong đó có nhiều lèn đá, những dốc đèo hiểm trở gồm các xã: Giai Xuân, Tân Xuân, Tân Hợp vùng này

đất canh tác ít nh-ng là đất phân tằm màu mỡ

Tuy địa hình Tân Kỳ phức tạp nh-ng thiên nhiên cũng không quá bạc bẽo với con ng-ời Tân Kỳ, một phần diện tích của huyện Tân Kỳ thuộc đất đỏ

Ba zan Tuy đất màu mỡ có bị mòn trôi, song hàng năm l-ợng phù sa do Sông Con bồi đắp cho đồng ruộng hai triền sông mặc dù ít những phần nào nó cũng giúp cho nhân dân Tân Kỳ đỡ chật vật trong việc tranh đoạt với thiên nhiên

1.1.2 Khí hậu:

Do đặc điểm địa hình phức tạp nên khí hậu cũng không kém phần phức tạp Trên địa bàn huyện, nhiệt độ và l-ợng m-a giữa các vùng không đều nhau, vùng Giai Xuân, Tân Xuân l-ợng m-a thấp hơn các vùng Nghĩa Đồng, Nghĩa Thái

Tân Kỳ đ-ợc xếp vào vùng khí hậu chung với các huyện Nghĩa Đàn, Quỳ Hợp và một phần Anh Sơn

Hàng năm 3 tháng 6, 7, 8 đặc biệt là tháng 7 những tháng nóng nhất có nhiệt độ trung bình 28, 20c L-ợng m-a ở Tân Kỳ cũng t-ơng đối hơn, m-a to gió lớn th-ờng gây ra lũ lụt vào các tháng 8, 9, 10 nhất là tháng 9

Ba tháng 4, 5, 6 khô hạn, nóng bức, th-ờng có gió mùa Tây nam thổi thâu ngày, thâu đêm gây ra hạn hán

Theo số liệu tổng hợp 3 năm 1973, 1974, 1975 của Trạm khí t-ợng Phủ quỳ thì trung bình l-ợng m-a và nhiệt độ đ-ợc ghi nh- sau theo từng tháng

Tháng

Thành phần

Nhiệt độ ( 0 C) 16,9 17,5 20,2 23,8 26,8 27,9 28,2 27,8 28,5 23,4 20,6 L-ợng m-a

Nh- vậy ở Tân Kỳ, sự chênh lệch về nhiệt độ giữa 2 mùa nóng và lạnh

có một khoảng cách khá rõ, l-ợng m-a giữa các mùa ở các vùng cũng có sự chênh lệch nhất định Do đó cũng gây cho nhân dân Tân Kỳ không ít khó khăn trong làm ăn

1.1.3 Giao thông:

Tân Kỳ ở vào một vị trí không thuận lợi về mặt l-u thông: Đ-ờng sắt,

đ-ờng bộ rải nhựa đã ch-a có, đ-ờng sông chỉ có Sông Con với độ dài 72 km chảy dài trên đất Tân Kỳ nh-ng sông này độ sâu không đồng đều, quanh co nên chỉ thuyền bè nhẹ chở vài ba tấn mới đi lại đ-ợc

Các con đ-ờng khác trên đất Tân Kỳ:

- Đ-ờng quốc lộ 15 A có độ dài 23 km đi qua các xã: Nghĩa Đồng, Nghĩa bình, Nghĩa Hợp, Nghĩa dũng, Kỳ tân và Kỳ sơn

- Đ-ờng quốc lộ 15B chạy song song với đ-ờng 15 A có độ dài 26 km

đi qua các xã nh- đ-ờng 15 A Đây là hai mạch máu giao thông chủ yếu trong huyện thuận tiện hơn so với các con đ-ờng khác trên đất Tân Kỳ nó không chỉ dùng để l-u hàng hoá vào thị trấn Lạt mà còn là cầu nối liền Tân Kỳ với các huyện khác trong tỉnh nh- Nghĩa Đàn, Đô L-ơng

- Đường 71 tức đường mòn Hồ Chí Minh m¯ Km “0” ở thị trấn L³t, có

độ dài tại huyện 21 km đi qua các xã Kỳ sơn, Nghĩa Hành Con đ-ờng lịch sử này có tầm quan trọng đặc biệt của quốc gia, trong những năm chống Mỹ cứu n-ớc, nh-ng đối với Tân Kỳ nó cũng góp phần khá lớn cho việc giao l-u kinh

tế, chính trị và văn hoá Đây cũng là một trong những đặc điểm của Tân Kỳ,

đây là nơi xuất phát đầu tiên của con đ-ờng Hồ Chí Minh lịch sử Do vậy mà Tân Kỳ có một vị trí giao thông hết sức quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc

Trong kháng chiến chống Mỹ do có đ-ờng giao thông quan trọng này

mà đế quốc Mỹ ngày đêm bắn phá hết sức giữ dội nhằm cắt đứt sự liên lạc, cắt

đứt mạng l-ới giao thông của miền Bắc đối với miền Nam ruột thịt

- Đ-ờng Trại Lạt - Cây Chanh có độ dài 22 km đi qua thị trấn Lạt qua các xã H-ơng Sơn, Nông tr-ờng An Ngãi lên Đồng văn, Tiên Kỳ Đ-ờng này nối liền 2 huyện Anh Sơn, Con Cuông với Tân Kỳ

- Đ-ờng Bến vệ - Sông Con có độ dài 22 km đi qua các xã Nghĩa Phúc, Nghĩa Hoàn, Nông tr-ờng Sông Con rồi Nghĩa Thái, Nghĩa Đồng

Ngoài những con đ-ờng trên, còn có đ-ờng xuống huyện Yên Thành,

đ-ờng qua huyện Quỳ Hợp và đ-ờng liên h-ơng đi từ xã nọ tới xã kia Song

do địa hình phức tạp nên đ-ờng giao thông vẫn còn nhiều cản trở

Các c- dân ở Nghệ Tĩnh, đặc biệt là nhóm Việt - M-ờng, dù ở trong một mảnh đất nhỏ nhoi nh- Tân Kỳ cũng không thoát khỏi quy luật đó, họ là những thổ dân ở đây từ xa x-a

Số đông ng-ời Việt (kinh) hiện sinh sống ở Tân Kỳ là di duệ trực tiếp hoặc gián tiếp của những con ng-ời làm chủ các thời văn hoá nh- văn hoá đồ

Về ng-ời Thổ: Là một nhóm Việt - M-ờng c- trú lâu đời tại địa ph-ơng này, họ là thổ dân là ng-ời bản địa Mặt khác họ là những ng-ời ở những đồng bằng Nghệ An nh- Diễn Châu, Quỳnh l-u lập nghiệp dần dần hình thành cộng đồng ng-ời mới tên là Thổ

- Tày Chiềng ( Bà con th-ờng gọi là Hoàng Tổng)

- Mãn thanh ( hay còn gọi là Tày Thanh )

Bên cạnh đó còn có ng-ời Thổ ở Tân Hợp, tuy ng-ời Thổ có sống đông hơn, còn ở Tiên Kỳ ng-ời Thái tập trung đông hơn, cho nên ng-ời dân tộc này biết thêm ngôn ngữ của dân tộc khác là phổ biến

Ng-ời đặt chân đến Nghệ Tĩnh nói chung, Tân Kỳ nói riêng cũng thấy sắc thái riêng biệt của nó

Hiện nay toàn huyện Tân Kỳ có 13,1 vạn dân, gồm Kinh, Thanh, Thái, Thổ trong đó dân tộc ít ng-ời 4.280 hộ và 19.845 khẩu, chiếm 14,5% dân số của huyện, ng-ời Kinh chiếm nhiều nhất hơn 80% dân số

Có 3 nơi th-ờng xuyên trồng ngô đó là:

- Vùng Sen, Sẻ (Nghĩa Đồng)

- Vùng làng Dũng (Nghĩa dũng)

- Vùng M-ng, Rom ( Kỳ tân, Kỳ sơn)

ở Tân Kỳ giao thông vận tải đi lại gặp nhiều khó khăn, đ-ờng chủ yếu

là đ-ờng đất, m-a lũ thì lầy lội, đ-ờng dốc quanh do đó rất khó khăn cho việc vận chuyển hàng hoá Nên 2 bữa ăn của bà con Tân Kỳ tr-ớc đây ngô thay cơm là chủ yếu

Bên cạn trồng ngô thì bà con Tân Kỳ cũng trồng lúa, chủ yếu là lúa Lốc cằn và Lốc dành và lúa n-ơng Tuy nhiên trồng lúa lúc đầu cũng gặp không ít khó khăn, giống tốt thì hiếm do vậy mà đời sống của bà con Tân Kỳ gặp rất nhiều khó khăn Đến bây giờ nhờ khoa học, kỷ thuật đ-ợc cải tiến, giao thông

đ-ợc mở mang đi lại làm cho đời sống của bà con Tân Kỳ có nhiều thay đổi

đáng kể

Ngoài ra bà con Tân Kỳ cũng trồng các loại l-ơng thực khác nh- khoai, sắn, đậu Bên cạnh trồng trọt, bà con Tân Kỳ còn sống bằng nghề rừng, trồng tre, mét, khai thác gỗ Tân Kỳ là một vùng rừng núi có nguồn gỗ phong phú và qúy hiếm và có giá trị khai thác, có nhiều động thực vật quý hiếm có giá trị cao

Đất lâm nghiệp Tân Kỳ có tới 35.266 ha bằng phẳng, nửa diện tích tự nhiên toàn huyện, trong đó dất rừng khoảng 17.000 ha Bên cạnh đó bà con Tân Kỳ còn sống bằng nghề hái măng, rau các loại và hoa quả khác, săn bắt thú rừng Rừng ở Tân Kỳ cũng có nhiều d-ợc liệu quý để làm thuốc phục vụ cho công tác khám, chữa bệnh chăm lo sức khoẻ cho nhân dân

1.2 Truyền thống yêu n-ớc và cách mạng:

Tuy mới thành lập năm 1963 nh-ng Tân Kỳ đã có truyền thống yêu n-ớc và cách mạng qua nhiều thời kỳ của nhiều địa ph-ơng lập thành Tân Kỳ ngày nay Trải qua những b-ớc thăng trầm lịch sử của dân tộc, nhân dân Tân

Kỳ cũng nh- nhân dân các địa ph-ơng khác trong cả n-ớc nơi đây đã có nôi văn hoá và truyền thống dân tộc, truyền thống cách mạng đầy tự hào

1.2.1 Nghĩa quân Lam Sơn trên địa bàn của Tân Kỳ ngày này:

Nghe lời tâu của Nguyễn Chích: ”Nghệ An l¯ nơi hiểm yếu, đất rộng

ng-ời đông Tôi đã từng qua lại Nghệ An nên rất thông thạo đ-ờng đất Nay

ta tr-ớc hãy đánh lấy Trà Long chiếm giữ cho đ-ợc Nghệ An để làm chỗ đứng chân, rồi rồi dựa vào nhân lực, tài lực đất ấy mà quay cờ tiến ra Đông đô thì

có thể tÚnh xong được việc dẹp yên thiên h³” 2; 1

Lê Lợi thấy đó là một ý kiến có tầm quan trọng chiến l-ợc vô cùng sáng suốt, nên ngay sau đó quyết định mở cuộc hành quân vào Nghệ An để xây dựng căn cứ địa

Sau trận thắng Đa Căng ở Thọ Xuân (Thanh Hóa) nghĩa quân Lam Sơn theo đ-ờng núi vào đất Nghệ An là Bồ Đằng nay thuộc xã Châu nga huyện

Quỳ châu l¯m nên: “Trận Bồ đ´ng sấm vang chớp giật” (Nguyễn Trãi - Bình

Ngô đại cáo)

Đại thắng này nghĩa quân lại tiếp tục cuộc hành quân về phía thành Trà Long Một trong những con đ-ờng nghĩa quân đi có lẽ vẫn là con đ-ờng Th-ợng đạo mà chúng tôi đã nói trên Từ Châu nga qua Châu hội rồi Cổ ba, Bãi đinh, Làng đong, Làng rạch cổ (Qùy châu, Quỳ Hợp, Nghĩa Đàn) tức là con đ-ờng 48 chạy men Sông Con tới Nghĩa Đồng, Nghĩa Thái, Nghĩa Hoàn, Nghĩa Phúc rồi tập kết ở bãi Lơi Lơi thuộc đất của 3 xã Nghĩa Hành, H-ơng Sơn, Phú Sơn bây giờ

Tại vùng rừng núi này của Tân Kỳ Lê Lợi đã thiết lập hành dinh tạm thời để đánh tan đạo quân của S- h-u tại Trang Trinh Sơn bên kia Sông Con

và chỉ huy việc bao vây thành Trà Long

Tại Tân Kỳ nhân dân 2 xã Tiên Kỳ và Đồng văn đã theo Tr-ơng Hán một tù tr-ởng ng-ời Thái ở Khe trăng (tr-ớc thuộc Tiên Kỳ hay thuộc xã Thọ sơn - Anh Sơn) gia nhập nghĩa quân Tr-ơng Hán cùng 2 em ruột là Tr-ơng Tâm và Tr-ơng Tham đã đem voi, ngựa, trâu, bò, gà, vịt và l-ơng thực giúp đỡ nghĩa quân Chính Tr-ơng Hán đã dẫn đ-ờng cho nghĩa quân tiến vây thành Trà Long và cùng nhân dân ngày đêm đem sức ng-ời, sức của phục vụ cho việc vây thành, mai phục giết giặc

Thiên hạ đại thịnh Tr-ơng Hán đ-ợc Lê Lợi phong là Khả Lam Quốc Công, tặng cho xã ấy 1 con dao làm kỷ niệm, rồi ban cho địa ph-ơng ấy cái tên Tiên Kỳ tức là có công trong buổi đầu dựng n-ớc và cho khoanh vùng

gồm: “Tam b²ch đỉnh sơn“ để làm địa phận của xã

ở bãi Chông thuộc vùng Khe Lòa (Đồng văn) một t-ớng của Lê Lợi đi

do xét tình hình đến trú tại một nhà họ L-ơng, nhà họ L-ơng này đã đem toàn

bộ gia sản ủng hộ nghĩa quân

Hạ đ-ợc thành Trà Long lại đ-ợc nhân dân Nghệ Tĩnh nói chung và nhân dân Tân Kỳ nói riêng một lòng ủng hộ, nghĩa quân Lam Sơn từ yếu chuyển sang mạnh Tại mảnh đất sát ngay huyện Tân Kỳ, Lê Lợi đã đem quân mai phục đánh thắng trận Khả L-u (ở Vĩnh Sơn và Long sơn hiện tại) diệt hơn

1 vạn tên giặc, rồi trận Bồ ải (ở Đức sơn - Anh Sơn) giết chết t-ớng Hoàng

Thành, bắt sống t-ớng Chu Kiệt làm một khúc Sông lam: ”Quân giặc bÛ chết

không biết bao nhiêu mà kể, thuyền giặc ngổn ngang, thây chết đuối tắc cả sông, khÚ giới bí l³i chồng chất khắp nũi” 6

ở Tân Kỳ hiện tại còn có nhiều tên đất nh- Bãi tập mã, Bãi Lơi Lơi,

Đồng voi, Núi đồn nh- mãi còn l-u những ngày hào hùng của nghĩa quân Lam Sơn trên đất Tân Kỳ

Sau khi thắng lợi trọn vẹn của cuộc chiến tranh giải phóng vĩ đại Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, sáng lập ra triều Lê, một trong những triều đại lớn của lịch

sử n-ớc nhà, tạo ra một b-ớc ngoặt lớn của lịch sử dân tộc Khi đánh giá về nguyên nhân thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, một trong những nhân

tố chủ yếu làm nên thắng lợi là sức mạnh đoàn kết toàn dân Đây là điều mà không có ý kiến nào phản bác đ-ợc vì nó thể hiện rõ và xuyên suốt trong quá trình khởi nghĩa Một truyền thống tốt đẹp của nhân dân Việt Nam đ-ợc thể hiện trong khởi nghĩa Lam Sơn nhiều khía cạnh, trong đó không thể không nhắc đến nhân dân Tân Kỳ với truyền thống vẻ vang đầy tự hào đó, nhân dân Tân Kỳ đã góp một phần không nhỏ cho khởi nghĩa giành thắng lợi, để tỏ rõ lòng biết ơn và những kỷ niệm sâu sắc về một thời chiến đấu oanh liệt tr-ờng phổ thông cơ sở ở thị trấn Tân Kỳ mang tên Nguyễn Trãi, tr-ờng trung học phổ thông mang tên Lê lợi Đó là những đóng góp của nhân dân Tân Kỳ trong khởi nghĩa Lam Sơn

1.2.2 Nghĩa quân Lê Duy Mật trên đất Tân Kỳ:

Vào thế kỷ XVIII do chế độ phong kiến Việt Nam đã đi đến chỗ suy yếu một phong trào nông dân đã nổi lên khởi nghĩa rầm rộ khắp nơi

ở ngoài Bắc chúng ta thấy nào Vũ Tác Danh, Nguyễn Tuyến, Nguyễn

Cừ khởi nghĩa ở Hải h-ng

Nguyễn Danh Ph-ơng, Hoàng Công Chất nổi dậy ở Tây Sơn

Nguyễn Hữu Cầu và các bộ t-ớng của ông tung hoành ở miền Hải h-ng, Thái bình, Kiến an rồi Nghệ Tĩnh các cuộc khởi nghĩa ấy tuy mạnh mẽ nh-ng chỉ đ-ợc một thời gian ngắn Cuộc khởi nghĩa Lê Duy Mật vừa có quy mô lớn, vừa lâu dài hơn cả

Trong 31 năm (1738 - 1769) Lê Duy Mật đã vùng vẫy từ Tây Bắc đến Thanh Nghệ Tĩnh Tuy bị thất bại nh-ng nó đã ảnh h-ởng to lớn và gần nh- trực tiếp đến phong trào Tây Sơn ngay sau đó để lại trên đất Tân Kỳ Nghệ An nhiều dấu vết khó phai

Giờ đây bà con Tân Kỳ còn truyền tụng nhiều về Lê Duy Mật nhân dân miền xuôi goi ông là Hoàng Mật (gọi tắt là hoàng tử Lê Duy Mật) đồng bào

miền núi gọi ông là “Vua ²o đà“ Lê Duy Mật cũng x-ng Vua nh-ng lại là

Vua của nông dân bị áp bức đang chiến đấu sôi sục chống lại Vua áo vàng (tức là bè lũ vua chúa đang ngự trị ở Thăng long)

Năm 1737 ” ở Nghệ Tĩnh đói to, một trăm đồng không mua đ-ợc bữa

ăn no đ± thế bọn thống trÛ vẫn ”bĩn rũt cða dân” ”chÚnh lệnh h¯ khắc nhủng nhiều” ”lĩng dân mong sao cho chống nổi lên lo³n l³c” 3

Trong bao năm trời hoạt động ở miền núi và trung du Thanh Hóa phong trào Lê Duy Mật cùng với các phong trào khác nh- Vũ Tác Oanh, Hoàng Công Chất đánh huyện nọ, thành kia, lấy của nhà giàu chia cho dân nghèo, làm cho họ Trịnh nhiều phen khốn đốn

Năm 1758 nghĩ đến “ Chỗ đững chân“ của tổ tiên mình ngày tr-ớc là

Lê Lợi, Lê Duy Mật kéo quân vào Nghệ An, ông lập doanh đô ở Trình Quang tại phủ Trấn Ninh (tây Nghệ An) với đầy đủ triều đ-ờng, thành luỹ rồi đặt thể chế không khác gì một triều đình vua chúa ở Thăng long, ngoài thành Trình Quang còn có 16 đồn trại đóng giữ

ở Tân Kỳ có thành Hoàng Mật (ở Giai Xuân - Tân Kỳ) thành đ-ợc xây dựng trên một ngọn núi về phía đông làng Vinh (thuộc xã Giai Xuân cũ) chia làm 3 khu đứng sừng sửng trên 3 chóp núi, liên lạc với nhau bằng một con

đ-ờng lát đá rất bằng phẳng

Vậy trong 18 năm trời 1751 đến 1769 Lê Duy Mật đã biến vùng Tân

Kỳ và cả miền Trấn ninh, Phủ quỳ, T-ơng d-ơng thành một căn cứ khá vững chắc

Về mặt chính trị: Ông dựa vào nông dân thuộc các dân tộc khác nhau nh- Thái, Thổ, Kinh, Thanh xây dựng một lực l-ợng khá mạnh để m-u đồ cuộc chống đối lâu dài

Về mặt kinh tế xã hội: Thực hiện nhiều biện pháp nhằm cải thiện đời sống cho nhân dân Vì vậy nhân dân Tân Kỳ, nhân dân Nghệ Tĩnh càng h-ởng ứng tích cực, càng củng cố, đoàn kết d-ới cờ khởi nghĩa của Lê Duy Mật Không hững thế ông còn xoá số nợ cho dân nghèo Gia phả họ Nguyễn ở Tân

Kỳ có câu: “Ai đi theo ( Lê Duy Mật) được miễn tr° nợ, bọn chð nợ lấy l¯m

đau“

Cũng theo truyền thuyết ở vùng Giai Xuân, Tân Hợp Lê Duy Mật còn

cấp ruộng “Binh khố“ cho dân và quân cày cấy, ruộng này có đ-ợc là do

binh sỹ khẩn hoang nơi mình đóng quân Ngoài ra Lê Duy Mật còn chủ tr-ơng di dân, lập ấp, đào nông giang đ-a n-ớc vào ruộng, rèn đúc nông cụ lập chợ buôn bán Những vùng đất đai bằng phẳng màu mỡ, đặc biệt là những nơi quanh đồn nghĩa quân đóng Lê Duy Mật kêu gọi ng-ời ở đồng bằng và những dân phiêu tán về lập thành trại ấp để tính kế lâu dài Chính vì vậy mà bà con Tân Kỳ nói riêng, Nghệ Tĩnh nói chung rất h-ởng ứng lời kêu gọi của Lê Duy Mật, nghĩa quân tập hợp d-ới ngọn cờ của ông

Đàn áp xong cuộc khởi nghĩa ở ngoài Bắc, tập đoàn thống trị Lê Trịnh kéo quân vào Nghệ An để dẹp phong trào Lê Duy Mật, với ý đồ nhanh chóng

ổn định vùng Nghệ Tĩnh Tháng 7 năm 1769 Trịnh Sâm phong Bùi Thế Đạt làm Đại t-ớng quân đem 3 đạo quân lớn tiến theo 3 đ-ờng:

- Đạo từ H-ng hoá kéo xuống do Binh Nhung, Hoàng Đình dẫn đầu

- Đạo từ Thanh Hóa do Phan Thái Hầu, Nguyễn Phan dẫn đầu

- Đạo quân từ cửa Sông lam tiến lên do đích thân Bùi Thế Đạt chỉ huy Tháng 9 năm 1769 đạo quân Nghệ An đã hội quân với đạo quân Thanh Hóa để tìm đ-ờng tiến đánh Trình Quang Trên đ-ờng đi bọn chúng làm cỏ các căn c- khác ở miền núi Nghệ Tĩnh trong đó có thành Hoàng Mật ở Giai Xuân Tân Kỳ

Gia phả nhiều gia đình ở Giai Xuân Tân Kỳ cho rằng: “Khi th¯nh Giai

Xuân bị mất, dân chúng gồm trai gái, già trẻ đều rút về thành Trình Quang

ở Trấn ninh“

Tr-ớc sức mạnh và sự dã man của quân triều đình, Lê Duy Mật không

địch nổi, mặc dù nhân dân vẫn một lòng hết sức ủng hộ, một t-ớng của Lê Duy Mật làm phản cho Lê Văn Bản mở cổng thành cho quân Trịnh kéo vào, xong không thể nhìn cái chết bi thảm sắp diễn ra Lê Duy Mật hội dân quan lại

nói: “ Tụ lâu c²c ngươi ghét họ Trịnh, thương l¯ng b°n, đ± đi theo ta, trăm

trận xông pha, không hề do dự Nay trời không cho ta giết đ-ợc bọn phản nghịch, cứu đ-ợc các ng-ời, các ng-ời hãy trở về quê h-ơng, làm ăn sinh sống, giử lấy khí tiết, đợi vận trời có lũc hưng thịnh“

Phong trào nông dân khởi nghĩa do Lê Duy Mật lãnh đạo bị đàn áp

trong bể máu “Vua ²o đà“ không còn, nh-ng máu đỏ của nhân dân miền

núi Nghệ Tĩnh vẫn muôn đời t-ơi thắm, lòng dân vẫn h-ớng về Lê Duy Mật,

ở Tân Kỳ bà con huyện vẫn l-u giữ những kỷ niệm khó phai ng-ời anh hùng

Lê Duy Mật

1.2.3 Nghĩa quân Cần V-ơng trên đất Tân Kỳ:

Năm 1858 thực dân Pháp nổ súng xâm l-ợc n-ớc ta, với đối sách đầu

hàng, triều đình nhà Nguyễn thực hiện kế sách “Nhượng bộ“ bằng việc ký

liên tiếp các hiệp -ớc dâng đất đai, chủ quyền n-ớc ta cho giặc

Tháng 6/1884 triều đình Huế ký hoà -ớc Pate-Nôtre chịu d-ới sự bảo

hộ, dâng toàn cõi Việt Nam cho thực dân Pháp Một số quan lại chủ chiến

đứng đầu là Tôn Thất Thuyết sau vụ đánh úp kinh đô Huế đêm 5/7/1885 không thành đem Hàm Nghi cùng toàn bộ lực l-ợng có thể có đ-ợc ra Bắc,

định dùng Thanh Nghệ Tĩnh làm căn cứ chống Pháp

Tại sơn phòng Phú gia (Hà tĩnh) Hàm Nghi xuống chiếu “Cần Vương”

lần thứ 2 kể tội bọn c-ớp n-ớc và hô hào sĩ phu cùng nhân dân toàn quốc đứng lên kháng chiến chống thực dân Pháp xâm l-ợc

H-ởng ứng chiếu Cần V-ơng của Hàm Nghi các sỹ phu yêu n-ớc Phan

Đình Phùng, Nguyễn Xuân Ôn, Lê Doãn Nhã, Nguyễn NguYên Thành đã vùng dậy chiêu mộ nghĩa quân để đánh Pháp

Chúng ta vô cùng tự hào truyền thống cứu n-ớc và ý chí kiên c-ờng bất khuất của nhân dân ta, nh-ng vì phong trào mang nặng tính cục bộ, tính địa ph-ơng, tính tự phát thiếu sự lãnh đạo thống nhất nên sớm muộn đều bị thực dân Pháp dìm trong bể máu Tại Tân Kỳ không có sỹ phu nào dùng Tân Kỳ làm căn cứ địa đầu tiên của cuộc khởi nghĩa Cần V-ơng, chỉ có một số ng-ời gần Anh Sơn ở các xã H-ơng Sơn, Phú Sơn, Tiên Kỳ đứng d-ới cờ của nghĩa quân Lê Doãn Nhã tại đồn Mục hoặc cờ nghĩa quân của quân Bông tại Con Cuông

Phía Tây Bắc cũng có một số ng-ời ở xã Nghĩa Đồng, Nghĩa bình, Nghĩa Hợp đứng d-ới cờ nghĩa quân Nguyễn Xuân Ôn tại L-ơng Điền - Diễn Châu Song cũng có một số làng nh-: Làng Sen, Làng Sẻ (này là xã Nghĩa

Đồng) vùng lên Tại Làng Sen những ngày trống mõ Cần V-ơng rầm rập để m-u đồ khôi phục n-ớc Việt Nam cũng nh- toàn quốc, nhân dân với lòng yêu n-ớc thiết tha, tr-ớc sau sẵn sàng hy sinh tài sản và cả tính mạng để cứu n-ớc nh-ng họ thiếu lực l-ợng lãnh đạo có năng lực để tổ chức

Sau một thời gian chuẩn bị về lực l-ợng về căn cứ địa từ giữa năm 1886, nghĩa quân bắt đầu mở những cuộc tấn công, những trận đánh lớn trận Đồng mờm, trận Phủ lý - Diễn Châu, trận đồn Tràng thành, trận Cồn vôi (Minh thành) trong những trận đánh này không thể không kể đến sự đóng góp sức ng-ời, sức của của nhân dân Tân Kỳ với tinh thần chiến đấu kiên c-ờng, dũng cảm của nhân dân đã làm cho bọn Pháp và tay sai hoảng Sẻ Nh-ng kết quả

do lực l-ợng quá chênh lệch nên nghĩa quân bị đàn áp

Những ngày tàn cục của phong trào Cần V-ơng, một số lãnh tụ đã dựa vào địa thế hiểm trở của Tân Kỳ để tạm lãnh sự càn quét của thực dân Pháp

quân thứ ly tán, quân vụ đã cùng với Đề Cốc, Đề Kiều kéo một số quân tới chặt tre, nứa làm lều dựng trại để tính kế lâu dài

Bà con dân địa ph-ơng đã giúp đỡ nghĩa quân về l-ơng thực, thực phẩm nh-ng một tên phản bội lập m-u bắt Trần Quang Diệm dâng cho Pháp, chủ bị bắt nghĩa quân tan tác Giờ đây trong các hang, động ở ngọn Ph-ợng Kỳ (thuộc lèn Rỏi) thỉnh thoảng bà con tìm thấy một số g-ơm, giáo rỉ nát qua hình dạng, kích th-ớc có thể đoán định rằng là của nghĩa quân Trần Quang Diệm

Tại vùng Khe mài (thuộc xã Nghĩa bình bây giờ) Phan Bá Niên (Ng-ời Quỳnh tam, Quỳnh l-u) sau những ngày cùng D-ơng Thế Phổ (Quỳnh đôi) h-ởng ứng chiếu Cần V-ơng mộ đ-ợc hơn 300 quan đã kiểm soát đ-ợc một dải dài từ Quỳnh l-u đến Nghĩa Đàn

Phan Bá Niên là một t-ớng của Nguyễn Xuân Ôn khi Nguyễn Xuân Ôn

bị thực dân Pháp bắt, ông cũng đ-a một số nghĩa quân thân tín về đây vừa xây dựng sào huyệt vừa củng cố lực l-ợng Ông muốn dựa vào rừng núi Tân Kỳ, Nghĩa Đàn và cả tây Quỳnh l-u để làm kế lâu dài Ông đ-ợc bà con ủng hộ, sau đó hay tin khởi nghĩa của Phan Đình Phùng đang trên đà phát triển thì đã gia nhập vào nghĩa quân Phan Đình Phùng

Nh- vậy trong những năm cuối thế kỷ XIX đất n-ớc Tân Kỳ, con ng-ời Tân Kỳ đã góp một phần không nhỏ vào phong trào cứu n-ớc d-ới các sỹ phu Cần V-ơng điều đó thể hiện tình yêu quê h-ơng đất n-ớc của nhân dân Tân

Kỳ

Trong những năm cuối của thế kỷ XIX nhân dân Tân Kỳ, cùng với nhân dân cả n-ớc nói chung, nhân dân Nghệ An nói riêng rất tự hào với truyền thống yêu n-ớc và ý chí kiên c-ờng, bất khuất, ý chí chiến đấu đến cùng để khôi phục giang sơn của họ còn l-u mãi trên những trang sử hào hùng và đ-ợc con cháu phát huy mạnh mẽ, rạng rỡ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ góp phần quan trọng để thống nhất đất n-ớc

đối chính sách hà khắc của bọn địa chủ nh- các đồn điền khác, song công

nhân Vực Rồng, Đào Nguyên đã lãn công ngầm và “ Quần tam tú ngủ“ bàn chuyện Cộng sản, chuyện “ X± hội“ chuyện ruộng đất, chuyện đấu tranh

Ngày 3/2/1930 Đảng cộng sản Việt Nam đ-ợc thành lập, với c-ơng lĩnh

đ-ợc xác định một cách rõ ràng, tổ chức đ-ợc thống nhất d-ới sự lãnh đạo của chủ tịch Hồ Chí Minh nên lực l-ợng của Đảng ngày càng mạnh Trong khi đó

tổ và tổ chức quần chúng của Đảng, lúc này, cao trào 1930 - 1931 đang bị Pháp dìm trong bể máu nh-ng những đồng chí nòng cốt của Đảng vẫn truyền

đơn “ Cộng s°n“ vận động quần chúng đấu tranh lấy của nhà giàu để cứu

đói cho dân nghèo

Trong thời gian 1930 - 1945 d-ới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân ta đã

đứng dậy đấu tranh một cách kiên c-ờng bất khuất Cách mạng Việt Nam đã trải qua 3 cuộc tổng diễn tập 1930 - 1931, 1936 - 1939, 1939 - 1945 để làm nên thắng lợi cách mạng tháng tám Mặc dù một vùng đất xa xôi, hẻo lánh của Nghệ Tĩnh nh-ng trong suốt thời gian này Tân Kỳ đã có đóng góp to lớn cho thắng lợi của cách mạng tháng Tám

Tháng 4-1931 để tránh sự truy nã, khủng bố gắt gao của bọn thống trị một số cán bộ vùng xuôi lên tạm lánh lên vùng Cự lâm để hoạt động không may bị lộ, tri huyện Nghĩa Đàn cùng đại lý ng-ời Pháp đem lính Khố xanh về lùng bắt Một số đồng chí bị bắt và xử tử, phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh ở Tân Kỳ mới nhóm lên đã bị khủng bố giữ dội

Trong thời kỳ mặt trận dân chủ (1936 - 1939) khi mặt trận bình dân ở Pháp lên nắm chính quyền Đảng Đông D-ơng đại hội thu thập nguyện vọng của quần chúng để trao cho phái đoàn Gôđa do Chính phủ mặt trận nhân dân Pháp cử sang, một tổ chức quần chúng cách mạng ở các làng xã Tân Kỳ cũng

2 đồn điền Vực Rồng và Đào Nguyên Vừa truyền đơn giác ngộ công nhân vừa nhen nhóm đ-ợc tổ chức ban đầu là hội Tán trợ cách mạng thì nguy cơ đại chiến thế giới thứ 2 bùng nổ, chính phủ của mặt trận nhân dân Pháp ngả về phía hữu, việc hoạt động của đồng chí Lê Văn Tiến gặp nhiều khó khăn

Nh-ng công nhân đồn điền với tình cảm giai cấp, với lòng căm thù giặc sâu sắc đã đấu tranh bằng phá hoại sản xuất lãn công

Đến năm 1923 theo “ Tập san kinh tế Đông Dương“ thì Nghệ An lúc

này có tới 32 đồn điền, phần lớn nằm tại Phủ quỳ, đáng chú ý nhất là các đồn

điền Cát Mộng, Cao Trai, Tiên Sinh, Đông Hiếu, Nghĩa H-ng còn Tân Kỳ

có 2 đồn điền Vực Rồng và Đào Nguyên Đồn điền Vực Rồng thuộc địa phận xã Nghĩa Hoàn ngày nay, đồn điền Đào Nguyên thuộc địa phận xã Nghĩa dũng ngày nay

Năm 1939 - 1940 tinh thần cách mạng sôi sục của nhân dân các huyện miền xuôi đã kích thích một số làng xã ở Tân Kỳ đứng lên đòi những quyền lợi về ruộng đất, công quỹ, đòi cải cách h-ơng, thôn chống sự nhũng nhiễu, hách dịch của cai, phó và tổng, hào lý

Ngày 22/9/1940 phát xít Nhật vào Đông D-ơng, toàn quyền Đơ gôn

đầu hàng, dâng Đông D-ơng cho Nhật, nhân dân ta phải chịu thêm một ách áp bức nữa, làm cho đời sống nhân dân hết sức khổ cực, nhân dân nhiều vùng đã nổi dậy đấu tranh

Tại Tân Kỳ vào những năm 1943 - 1945 chúng bắt nhân dân phá hoa màu để trồng đay, làm cho cuối năm 1944 đầu năm 1945 nạn đói diễn ra khủng khiếp Tại các đồn điền, tại các Làng Sen, Sẻ , Ga và Giai Xuân, Tiên Kỳ điều có ng-ời chết đói

Ngày 09/03/1945 sự kiện Nhật đảo chính Pháp đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng ta giành chính quyền, lúc này ở Châu âu hồng quân Liên Xô

đang ồ ạt tiến công phát xít Đức, còn trong n-ớc Việt minh đã hoạt động ở nhiều nơi

Ngày 15/5/1945 Việt minh liên tỉnh Nghệ An, Hà tĩnh đ-ợc thành lập sau đó ít ngày ban vận động Việt minh của các huyện cũng ra đời, rồi các cơ

sở Việt minh, các đội tự vệ ở các làng, xã nh- Tri Chỉ, Yên Hòa, Yên Thái, Tri Lễ, Ph-ợng Kỳ đ-ợc nhen nhóm

Ngày 15/8/1945 phát xít Nhật đầu hàng đồng minh không điều kiện, Việt minh liên tỉnh phát lệnh khởi nghĩa, ngày 23/8/1945 hàng nghìn quân chúng thuộc Tổng Cự Lâm đã theo cờ đỏ sao vàng của Việt minh lên huyện Nghĩa Đàn giành đ-ợc chính quyền Cách mạng là ngày hội lớn của quần chúng, mấy ngày tr-ớc đó Tân Kỳ còn chìm trong rừng núi âm u, chìm trong

đói khổ chết chóc, còn quằn quại d-ới con roi của phát xít Nhật và bọn tay sai thế mà những ngày đầu cách mạng khắp Tân Kỳ chỗ nào cũng rộn rã Mặc dù còn đói, còn rét nh-ng ng-ời nào cũng hớn hở vui t-ơi, cũng ngời lên một luồng sáng mới

Qua cái mốc lớn là tổng khởi nghĩa mùa xuân năm 1975, cách mạng Việt Nam còn có nhiều thời kỳ và giai đoạn đầy khó khăn thử thách nữa Hoà mình vào cộng đồng dân tộc và nhân dân Việt Nam anh hùng, các thế hệ con ng-ời trên mảnh đất Tân Kỳ tiếp tục phấn đấu v-ợt qua mọi khó khăn và thử thách, giành đ-ợc những thắng lợi tiếp theo, với lòng yêu quê h-ơng, đất n-ớc sẵn sàng hy sinh vì tổ quốc, nhân dân Tân Kỳ đã đạt đ-ợc những thành tựu to lớn trong cách mạng tháng 8 giành thắng lợi

1.2.5 Tân Kỳ cách mạng tháng 8 -1945 đến 1963:

Cách mạng tháng 8 - 1945 thành công, n-ớc Việt Nam dân chủ cộng hoà ra đời, đất n-ớc sang trang một kỷ nguyên mới trong lịch sử, bao nhiệm

vụ cấp bách mà chính quyền và cách mạng phải giải quyết, đó là chống giặc

đói, giặc dốt và ngoại xâm

Từ năm 1945 đến năm 1963 khi huyện Tân Kỳ có trên bản đồ tổ quốc, nhân dân Tân Kỳ đã trung thành với chế độ mới đi theo Đảng tiên phong, tích

cực thực hiện lời kêu gọi của chủ tịch Hồ Chí Minh là “Tăng gia s°n xuất!

Tăng gia s°n xuất ngay! Tăng gia s°n xuất mới“ để cứu đói, cứu bản làng

no ấm, chỉ trong một thời gian ngắn đời sống của bà con Tân Kỳ đã đ-ợc ổn

định Rồi công cuộc vận động xây dựng văn hoá mới, đời sống mới bà con Tân Kỳ cũng nô nức h-ởng ứng Việc quan trọng là cho mọi ng-ời biết chữ Kinh, Thổ, Thái ở Tân Kỳ già, trẻ, trai, gái đều hăng hái đến các lớp học chữ quốc ngữ và bài trừ các hủ tục của chế độ cũ nh- đánh bạc, nghiện r-ợu, bói toán, mê tín dị đoan đ-ợc tiến hành, chính quyền dân chủ nhân dân đang đứng tr-ớc một nhiệm vụ nặng nề vô cùng khẩn tr-ơng là lãnh đạo nhân dân chuẩn

bị kháng chiến

Núp d-ới bóng đồng minh vào t-ớc vũ khí của phát xít Nhật Ngoài Bắc quân T-ởng kéo sang, trong Nam quân Anh kéo tới rồi thực dân Pháp lăm le

trở lại, có thể nói n-ớc ta trong tình trạng “Ng¯n cân treo Sẻ i tóc“ khó khăn

vô cùng

Nhân dân các địa ph-ơng cũng nh- nhân dân cả n-ớc trong đó có Tân

Kỳ h-ởng ứng nhiệt tình cùng cả n-ớc để bảo vệ thành quả cách mạng tháng

8, bảo vệ chính quyền non trẻ

Tại địa bàn Tân Kỳ, bà con cũng hăng hái bỏ ra hàng nghìn ngày công

để sửa chữa con đ-ờng chiến l-ợc 15 A, 15 B để cho các đơn vị bộ đội, các

đoàn dân công nhanh chóng thuận lợi phục vụ chiến đấu

Cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công, thúc đẩy sự phát triển mạnh

mẽ nhân dân Nghệ An lên một trình độ cao hơn bất cứ thời kỳ nào trong lịch

sử tr-ớc đó Lòng yêu n-ớc chân chính, ý chí tự lực, tự c-ờng, t- t-ởng cách mạng tiến công, tinh thần quốc tế XHCN càng thấm sâu vào t- t-ởng của nhân dân Nghệ An nói chung, Tân Kỳ nói riêng

Ngày 7/5/1954 chiến dịch Điện biên phủ kết thúc thắng lợi hoàn toàn nhân dân Tân Kỳ từ bản m-ơng ở Tân Kỳ, Tân Hợp đến các xóm làng ở Nghĩa

Đồng, Nghĩa dũng, Kỳ sơn đâu cũng phấn khởi hoan nghênh ai cũng thấy mình có phần đóng góp trong đó Khi hoà bình lập lại nhân dân Tân Kỳ cùng cả n-ớc bắt tay vào việc thực hiện những nhiệm vụ trọng đại của cách mạng trong giai đoạn mới Từ nay miền Bắc căn bản hoàn thành cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, chuyển sang thời kỳ cách mạng XHCN Miền Nam tr-ớc

âm m-u xảo quyệt của đế quốc Mỹ - Ngụy vẫn phải tiếp tục cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân

Nh- vậy mặc dù thực dân Pháp thất bại, nh-ng sự nghiệp giải phóng dân tộc và thống nhất tổ quốc ch-a hoàn thành Đế quốc Mỹ tên hung nô thời

đại thay chân Pháp, nhân dân miền Nam còn bị áp bức d-ới chế độ thực dân kiểu mới, cả miền Nam trở thành căn cứ quân sự của Mỹ, kẻ thù đã thay đổi, ý

đồ thâm độc của chúng không chỉ dừng lại vĩ tuyến 17 mà còn xã hơn với

tham vọng “Bắc tiến“ “lấp sông Bến h°i“ cả n-ớc một lòng tiến tới phải

giải phóng miền Nam, chấp nhận cuộc đụng đầu lịch sử với kẻ thu xâm l-ợc mới hung tàn nhất, xảo quyết và tàn bạo nhất trong cả mấy ngàn năm chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam

Nghệ An lúc này lại đứng tr-ớc sứ mệnh mới, có thời cơ và thuận lợi mới đồng thời cũng có không ít những khó khăn và thử thách mới ch-a hề có tiền lệ với vị trí của mình, hơn bao giờ hết Nghệ An phải làm trọn nghĩa vụ hậu ph-ơng trực tiếp của tiền tuyến lớn miền Nam và tiền tuyến của hậu ph-ơng lớn miền Bắc, đồng thời làm tốt nhiệm vụ quốc tế giúp n-ớc bạn Lào Nghệ An trở thành một trong những trọng điểm phải đ-ơng đầu với nhiều âm m-u chiến l-ợc và thủ đoạn của kẻ thù

Việc đầu tiên nhân dân Tân Kỳ phải làm là hàn gắn vết th-ơng chiến tranh, phục hồi và đẩy mạnh sản xuất, bắt tay vào việc cải cách ruộng đất và cải cách dân chủ ở tất cả các xã Tiếp theo đó là cuộc vận động hợp tác hoá nông nghiệp để xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ lạc hậu, xây dựng quan hệ sản xuất mới

Đối với miền Nam ruột thịt từ năm 1955 Tân Kỳ đã ân cần tiếp cán bộ,

bộ đội và đồng bào tập kết ra bắc tại nông tr-ờng Sông Con, lo cho họ sớm ổn

định việc làm và đời sống Nhân dân Tân Kỳ tích cực h-ởng ứng các phong trào, các cuộc đấu tranh nh- đòi thống nhất đất n-ớc, đòi lập lại quan hệ bình th-ờng giữa hai miền Nam, Bắc Nhân dân Tân Kỳ đã sát cánh với Tổ quốc để

đấu tranh giành độc lập cho n-ớc nhà

Chỉ là một mảnh đất nhỏ của Tổ quốc, giữa núi rừng âm u nh-ng con ng-ời Tân Kỳ đã có những truyền thống yêu n-ớc thiết tha, truyền thống cách mạng từ bao đời xa x-a Một mảnh đất Tân Kỳ nh-ng chính đó cũng là cái nơi yêu th-ơng, là một bộ phận gắn bó hữu cơ của Tổ quốc để mỗi ng-ời gửi gắm niềm tin sức mạnh và tự hào

Từ năm 1954 - 1964 xây dựng và củng cố tiềm lực của hậu ph-ơng xã hội chủ nghĩa, tăng c-ờng chi viện chiến tr-ờng miền Nam, góp phần đập tan

cuộc tập kích đầu tiền của không quân Mỹ Là huyện miền núi lại thành lập muộn mãi 19/4/1963 Tân Kỳ mới có tên trên bản đồ Tổ quốc nh-ng nhân dân Tân Kỳ cùng nhân dân Nghệ An và nhân dân cả n-ớc chiến đấu sẵn sàng hy sinh để thắng giặc Mỹ xâm l-ợc miền Nam Việt Nam thống nhất đất n-ớc Là một huyện nhỏ bé thành lập muộn nh-ng Tân Kỳ có đóng góp rất to lớn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhân dân ta.

Ch-ơng II:

Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng CNXH và kháng chiến

chống Mỹ cứu n-ớc (1963 - 1975)

Huyện Tân Kỳ đ-ợc thành lập ngày 19/4/1963 Sau một thời gian ổn

định về mọi mặt chính trị, kinh tế, xã hội, ngày 09/11/1963 Đảng bộ Tân Kỳ

đã triệu tập đại hội lần thứ nhất nhiệm kỳ (1963 -1964)

Đại hội trên cơ sở đánh giá tình hình của huyện trong thời gian 8 tháng sau khi thành lập, phân tích đặc điểm, khó khăn thuận lợi của một huyện vừa mới đ-ợc thành lập để đề ra nghị quyết phù hợp nhất Đặc biệt là đại hội xác

định phải nhanh chóng hoàn thiện về tổ chức, ổn định tình hình kinh tế xã hội,

ổn định đời sống của nhân dân Đại hội xác định nhiệm vụ tr-ớc mắt là lãnh

đạo khắc phục hậu quả của lũ lụt, thu hoạch mùa chuẩn bị cho vụ chiêm

Về tổ chức phải nhanh chóng ổn định đ-ợc đội ngũ cán bộ, tập trung xây dựng Đảng bộ vững mạnh làm tốt công tác xây dựng Đảng, phát huy vai trò tiên phong g-ơng mẫu của Đảng viên trong mọi lĩnh vực để làm g-ơng cho quần chúng

Thực hiện Nghị quyết đại hội lần thứ I của huyện Đảng bộ, Tân Kỳ đã

ổn định đ-ợc về tổ chức và xây dựng kinh tế - xã hội, ổn định đời sống nhân dân, tình hình an ninh chính trị, trật tự xã hội vững mạnh

Từ tháng 2/1965 chiến tranh lan ra cả n-ớc, đế quốc Mỹ đã dùng không quân và hải quân đánh phá miền Bắc Việt Nam Vì vậy, Tân Kỳ cũng nh- tất cả các địa ph-ơng khác trên miền Bắc phải cùng một lúc làm 2 nhiệm vụ xây dựng CNXH và kháng chiến chống Mỹ cứu n-ớc, vừa đánh Mỹ để bảo vệ quê h-ơng vừa phải chi viện cho miền Nam đánh thắng cuộc chiến tranh xâm l-ợc thực dân mới của Mỹ để giải phóng miền Nam, bảo vệ miền Bắc thực hiện hoà bình thống nhất đất n-ớc

2.1 Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa và làm nhiệm vụ hậu ph-ơng cho tiền tuyến:

Tuy vừa mới đ-ợc thành lập nh-ng khi chiến tranh mở rộng ra cả n-ớc Tân Kỳ cũng nh- tất cả các địa ph-ơng khác đều phải thực hiện chủ tr-ơng chuyển h-ớng xây dựng CNXH của Đảng Lao động Việt Nam đề ra Vừa phải tiếp tục sản xuất, vừa phải chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của đế quốc

Mỹ để bảo vệ quê h-ơng và làm nhiệm vụ hậu ph-ơng của tiền tuyến

2.1.1 Tân Kỳ trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội:

Để triển khai thực hiện nghị quyết Đại hội lần thứ III của Đảng Đảng

bộ Nghệ An đã triệu tập đại hội Đảng bộ từ ngày 20/3/1961 nhằm thực hiện 2 nhiệm vụ chiến l-ợc cách mạng mà Đại hội lần thứ III đã đề ra Đặc biệt là thực hiện nhiệm vụ xây dựng CNXH để góp phần xây dựng miền Bắc giàu mạnh làm căn cứ địa cách mạng cả n-ớc và hậu thuận cho cách mạng miền Nam

Tháng 4/1963 Tân Kỳ đ-ợc thành lập Vì vậy Đảng bộ huyện xác định

là phải dựa vào nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh ngày 20/3/1961 để tiến hành nhiệm vụ xây dựng CNXH trên quê h-ơng Tân Kỳ Tháng 11/1963 Đại hội huyện Đảng bộ lần thứ I đã có nghị quyết cụ thể cho Tân Kỳ Nh-ng khi chiến tranh lan rộng ra cả n-ớc, đế quốc Mỹ đã dùng không quân và hải quân tấn

công đánh phá miền Bắc, trong đó có Tân Kỳ, hết sức ác liệt, Đảng bộ đã kịp thời có nghị quyết bổ sung cho phù hợp

Chiến tranh làm cho công cuộc xây dựng CNXH gặp muôn vàn khó khăn với âm m-u dùng bom đạn để đ-a miền Bắc Việt Nam trở lại thời kỳ đồ

đá hòng làm mất ý chí chiến đấu của nhân dân ta buộc nhân dân ta phải đầu hàng Nên chiến tranh phá hoại ác liệt của đế quốc Mỹ đã gây cho ta nhiều tổn thất nặng nề, kinh tế bị đảo lộn, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn

Trong khi đó nhiệm vụ cơ bản đặt ra là phải đánh thắng chiến tranh xâm l-ợc của đế quốc Mỹ để bảo vệ độc lập chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của

đất n-ớc Muốn vậy thì phải tiếp tục công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc

dù chiến tranh có ác liệt đến bao nhiêu

Hội nghị Ban chấp hành TW lần thứ 11 (tháng 3/1965) và 12 (12/1965)

đã đề ra nghị quyết chuyển h-ớng xây dựng CNXH ở miền Bắc trong điều kiện có chiến tranh.Đảng bộ và nhân dân Tân Kỳ đã nhanh chóng tiếp thu và triển khai thực hiện nghị quyết TW Đảng bộ Huyện đã xác định:

Tình thế mới đặt ra cho quân và dân Tân Kỳ phải nỗ lực v-ợt bậc để

thực hiện quyết tâm chiến l-ợc của TW Đảng ”Ra sức h³n chế cuộc chiến

tranh cða đÛch v¯ thắng đÛch trong chiến tranh h³n chế đó” 5; 171 ”Gi¯nh thắng lợi quyết đÛnh ở miền Nam”

Ngay sau khi địch tráo trở vi phạm lệnh ngừng bắn, đánh phá đồng loạt các huyện Quỳnh l-u, Diễn Châu, Nghi Lộc, H-ng Nguyên, Đô L-ơng, Thành phố Vinh Nhân dân Nghệ An kịp thời kiên quyết trừng trị chúng Đánh phá ban ngày bị bắn rơi nhiều, địch chuyển sang đánh ban đêm, chỉ một ánh đèn

le lói lộ ra là lập tức chúng dội bom, xả đạn, chúng gây nên tâm lý căng thẳng, mệt mỏi bi quan trong nhân dân

Cùng với tăng c-ờng phá hoại giao thông vận tải, địch đánh phá các khu vực đông dân với mức độ ác liệt hơn, 3 huyện đồng bằng ven biển và thành phố Vinh đã là trọng điểm, 2 huyện trung du và miền núi đó là Nghĩa Đàn và

lợi bị đánh với nhiều thủ đoạn mới hơn, với nhiều loại vũ khí mới gây nên thiệt hại nặng nề cho một số vùng dân c- Nhân dân Nghệ An nói chung, nhân

dân Tân Kỳ nói riêng vẫn b²m trụ s°n xuất với khẩu hiệu “Tay c¯y, tay sũng“

“Tay cuốc, tay sũng“ “ Ng¯y không đð tranh thð l¯m đêm“ d-ới làn bom

của địch ngay bên những nơi xung yếu mọi ng-ời đều ra đồng sản xuất và thu hoạch

Nhờ vậy mà sản l-ợng l-ơng thực Tân Kỳ từ (1965 -1968) tăng bình quân mỗi năm 1 vạn tấn, sản l-ợng tăng không chỉ do thâm canh tăng mà quảng canh là chủ yếu

Trong những năm chống Mỹ cứu n-ớc dân số Tân Kỳ tăng nhanh đặc biệt là trong thời gian cuối (1968 - 1971) Dân số tăng nhanh không chỉ do sinh đẻ mà do các huyện miền xuôi lên định c- xây dựng vùng kinh tế mới, khi mới thành lập Tân Kỳ có khoảng 2 vạn ng-ời đến năm 1975 tăng lên 6 vạn ng-ời, ng-ời đông do đó cần phải có đất đai để sản xuất, những nơi đất trống, những vệ đồi, ngay cả rừng núi đều đ-ợc khai khẩn thành đất canh tác

Năm 1968 Phòng khai hoang của huyện ra đời bà con của huyện miền xuôi lên xây dựng vùng kinh tế mới, một số họ đ-ợc dắm vào HTX nông nghiệp, một số khác đ-ợc tổ chức thành những nông trang nh- Vinh Nghĩa, Nghĩa Sơn (Nghĩa Hợp) Vạn Xuân, Xuân Kỷ (Giai Xuân) Tân Diên, Tân Hợp (Đồng văn)

Tr-ớc kia nhân dân Tân Kỳ trồng ngô và lúa là chủ yếu, khoai, sắn, lạc,

đậu, mía chỉ có một số nơi trồng Từ ngày có đông đảo bà con miền xuôi lên

định c-, lạc và đậu trở thành cây phổ biến trong huyện

Không phải chỉ có sản l-ợng l-ơng thực tăng, mà rau màu và các cây trồng khác ở Tân Kỳ cũng tăng nhanh Trong những năm từ (1968 - 1973) do

Mỹ gây chiến tranh huỷ diệt ở phía bắc giới tuyến tạm thời nên 3 vạn bà con huyện Vĩnh Linh sơ tán lên Tân Kỳ, họ đã khai hoang, mở rộng diện tích và

đ-a ph-ơng thức cải tiến kỷ thuật cây trồng vào Tân Kỳ Diện tích gieo trồng