Cội nguồn văn hoá hồ chí minh (xét từ góc độ quê hương, gia đình)

Bururi khi nghiên cứu về Hồ Chí Minh đã viết “ Liệu có đ-ợc những nhân vật truyền thuyết bất kỳ là nam giới hay phụ nữ đã cống hiến cả đời mình cho cuộc đấu tranh giành thắng lợi huy hoà

A mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Hồ Chí Minh là vĩ nhân in đậm dấu ấn lịch sử dân tộc và lịch sử nhân loại trong thế kỷ XX Hiếm có nhân vật nào trở thành huyền thoại khi còn sống nh- Ng-ời Nhà văn Xô Viết I Bururi khi nghiên cứu về Hồ Chí Minh đã viết “ Liệu có đ-ợc những nhân vật truyền thuyết bất kỳ là nam giới hay phụ nữ đã cống hiến cả đời mình cho cuộc đấu tranh giành thắng lợi huy hoàng của chủ nghĩa cộng sản không?

Tr-ớc mắt tôi hiện ra khuôn mặt t-ơi vui với cặp mắt sáng ngời và chòm râu th-a dài Toàn thể nhân dân Việt Nam gọi Ng-ời là Hồ Chí Minh - Bác Hồ, rõ ràng Ng-ời là một con ng-ời truyền thuyết” [14, 1]

Với những gì mà Hồ Chí Minh đã cống hiến cho lịch sử dân tộc ta, lịch

sử nhân loại, trong dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Ng-ời, UNESCO đã công nhận Hồ Chí Minh không chỉ là Anh hùng giải phóng dân tộc mà còn là Danh nhân văn hoá và thế giới

Khó mà mô tả đ-ợc một nhà văn hoá nh- Hồ Chí Minh Nh-ng một phần của những tác phẩm, hành động, những nét đặc biệt, những t- t-ởng, lời phát biểu và thành quả của Ng-ời sẽ minh hoạ tính quên mình, tính vững chắc của mục đích, tính kiên định trong bảo vệ mục tiêu, sự trung thành đối với nhân dân và tinh thần bất khuất trong cuộc đời của Ng-ời Cuộc đời của một nhà cách mạng, của lòng dũng cảm, tinh thần ham hiểu biết, yêu n-ớc, sự thông thái và trên hết là chủ nghĩa nhân bản của Ng-ời Thế giới tri thức của thế kỷ XX đ-ợc phong phú hơn bởi Hồ Chí Minh là một phần của thế giới ấy

Văn hoá Hồ Chí Minh thực sự phát huy sức mạnh góp phần to lớn vào việc đánh thắng kẻ thù xâm l-ợc, giành độc lập tự do và đứng vững tr-ớc những thử thách của thời cuộc Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đem đến cho cách

mạng Việt Nam một tầm vóc trí tuệ mới về Văn hoá hoà vào dòng chảy của văn hoá cách mạng thế giới

Trong không khí kỷ niệm 115 năm ngày sinh của Ng-ời, Chào mừng năm du lịch Nghệ An 2005, cùng với nhiều điểm du lịch kỳ thú, khu di tích Kim Liên (Nam Đàn) nơi bảo l-u những tài liệu hiện vật vô giá về con ng-ời

và huyền thoại Hồ Chí Minh, thực sự là nơi hội tụ của nhân dân ta và bầu bạn quốc tế đến thăm quan

Làm nên “ th-ơng hiệu” văn hoá Hồ Chí Minh là sự kết hợp nhiều yếu

tố Nh- một dòng sông lớn bắt nguồn từ nhiều con suối nhỏ Khởi nguồn của dòng văn hoá Hồ Chí Minh đó chính là truyền thống quê h-ơng và gia đình

Với đề tài này, không có tham vọng gì lớn lao tôi chỉ mong sao góp phần “ thu nhặt” lại và khái quát thành hệ thống những yếu tố ảnh h-ởng tới văn hoá Hồ Chí Minh trong giới hạn quê h-ơng và gia đình Điều này phù hợp với yêu cầu của khoá luận tốt nghiệp Đại học, phù hợp với năng lực cá nhân sinh viên

Về mặt thực tiễn, đề tài mong muốn cùng với những tài liệu hiện vật vô giá về Hồ Chí Minh, sẽ góp phần diễn giải, giới thiệu một cách có hệ thống với du khách về cội nguồn một con ng-ời đã làm nên lịch sử Hồ Chí Minh

Đồng thời đề tài còn góp phần vào việc giáo dục truyền thống cho thế

hệ trẻ trong bối cảnh thời đại ngày nay Việc tuyên truyền giáo dục truyền thống là một mục tiêu, nhiệm vụ hàng đầu của khoa học lịch sử

Cùng với sự giáo dục của truyền thống quê h-ơng, tấm g-ơng gia đình thì bản thân mỗi ng-ời đều phải tự phấn đấu rèn luyện có thế mới khẳng định

đ-ợc nhân cách, bản sắc văn hoá riêng cá nhân

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu về Hồ Chí Minh cho đến nay không còn là đề tài xa lạ đối với các nhà khoa học Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu lớn liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Ng-ời nh- chúng ta đã đ-ợc biết đến nh-:

Danh nhân Hồ Chí Minh (2 tập) Thành Duy, Trần Đình Huỳnh, Đặng

Quốc Bảo biên soạn (2000

Hồ Chí Minh biên niên tiểu sử (10 tập), Nguyễn Huy Hoan, Ch-ơng

Thâu, Nguyễn Trọng Thu biên soạn (1992) Nxb CTQG

Hồ Chí Minh cuộc đời và sự nghiệp, Bá Ngọc Biên soạn (2003)

Hồ Chí Minh thời niên thiếu NxbNA - 1995

Những mẩu chuyện về thời niên thiếu của Bác Hồ Nxb Sự thật - 1980

Hội thảo quốc tế về “ Chủ tịch Hồ Chí Minh - anh hùng giải phóng dân

tộc Việt Nam, nhà văn hoá lớn” cũng đã đ-ợc tổ chức trọng thể vào 1990 tại

Việt Nam

Tại Hội thảo có tới 70 đại biểu quốc tế (thuộc 34 n-ớc) và hơn 1000 đại

biểu Việt Nam là các nhà khoa học, các nhà hoạt động xã hội tham gia Tuy thuộc các dân tộc khác nhau, nói những thứ tiếng khác nhau, có quan điểm

chính trị và học thuật khác nhau, các đại biểu đã có sự nhất trí trong việc

đánh giá cao về con ng-ời, về sự nghiệp, t- t-ởng đạo đức Hồ Chí Minh và

chủ nghĩa nhân văn của Chủ tịch Hồ Chí Minh - một trong những vĩ nhân của

thời đại

Tuy nhiên, cho đến nay ch-a thấy có một công trình nghiên cứu cụ thể

nào về nguồn gốc văn hoá Hồ Chí Minh một cách có hệ thống đặc biệt là

những yếu tố văn hoá của quê h-ơng - gia đình Mà nó chỉ nằm rải rác ở các

công trình, đề tài nghiên cứu riêng biệt, mỗi nơi một ít

Do đó, nh- đã nói - tôi cũng chỉ làm công việc “ góp nhặt” , “ s-u tầm”

và hệ thống lại một cách cụ thể trong đề tài của mình Làm rõ sự ảnh h-ởng

lớn lao của truyền thống quê h-ơng, tấm g-ơng gia đình tới việc hình thành

văn hoá Hồ Chí Minh

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Hẹp: Kim Liên - Nam Đàn; nơi sinh ra và lớn lên của Ng-ời

Rộng: Nghệ An – quê h-ơng giàu truyền thống lịch sử, văn hoá

4 Nguồn tài liệu và ph-ơng pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tài liệu

- Các nguồn tài liệu ở Bảo tàng Kim Liên (Nam Đàn)

- Các nguồn tài liệu liên quan khác

- Tài liệu hiện vật ở khu di tích Kim Liên

4.2 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Ph-ơng pháp lịch sử và ph-ơng pháp logic đ-ợc xem là hai ph-ơng pháp nghiên cứu chính của đề tài, ngoài ra chúng tôi còn tiến hành các ph-ơng pháp điền dã, phỏng vấn

5 Bố cục đề tài gồm

A Mở đầu

B.Nội dung : gồm 3 ch-ơng

Ch-ơng 1: Những nội dung cơ bản của văn hoá Hồ Chí Minh

Ch-ơng 2: Quê h-ơng giàu truyền thống văn hoá - nơi sinh ra con ng-ời lịch sử huyền thoại Hồ Chí Minh

Ch-ơng 3: Gia đình - cái nôi hình thành văn hoá Hồ Chí Minh

C Kết luận

Phụ lục

B nội dung

Ch-ơng 1 Những nội dung cơ bản của văn hoá Hồ Chí Minh

1.1 Khái niệm văn hoá

“Văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội, một động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội, đồng thời là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội” (Nghị quyết 4 BCH TW Đảng - ĐH VII)

Thế giới đang chuyển biến, nhiều n-ớc tién bộ về khoa học công nghệ nh- vũ bão, một số quốc gia Châu á bừng dậy trở thành “ rồng” thành “ hổ” Nh-ng bi kịch thay, ng-ời ta thống kê sau khi phỏng vấn những ng-ời Nhật và ng-ời Philippin thì lại thấy “ 90% ng-ời Philippin cảm thấy hạnh phúc, trong khi ở Nhật chỉ có 60% ng-ời trả lời cảm thấy hạnh phúc” [23,4] Mặc dù nền kinh tế Nhật phát triển hơn Philippin nhiều lần Thu nhập bình quân của ng-ời Nhật cao hơn ng-ời Philippin Nh- thế này ngay, ng-ời ta quan tâm đến chất l-ợng cuộc sống Cuộc sống dễ chịu hay không dễ chịu, sống thoả mãn hay không thoả mãn Nhu cầu về tinh thần, về văn hoá mới là nhu cầu chính làm nên chất l-ợng cuộc sống của con ng-ời Văn hoá đã lên ngôi Thế giới đã nhìn thấy điều này Vậy chúng ta cần làm sáng rõ nội hàm của khái niệm văn hoá

sinh hoạt hàng ngày về mặt ăn ở và các ph-ơng thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoá" [27, 21]

Cựu Thủ t-ớng Phạm Văn Đồng lại viết: "Nói tới văn hoá là nói tới một lĩnh vực vô cùng phong phú và rộng lớn, bao gồm tất cả những gì không phải

là thiên nhiên mà có liên quan đến con ng-ời trong suốt quá trình tồn tại, phát triển, quá trình con ng-ời làm nên lịch sử cốt lõi của sức sống dân tộc là văn hoá với nghĩa bao quát và cao đẹp của nó, bao gồm cả hệ thống giá trị: t- t-ởng và tình cảm, đạo đức với phẩm chất, trí tuệ và tài năng, sự nhạy cảm và

sự tiếp thu cái mới từ bên ngoài, ý thức bảo vệ tài sản và bản lĩnh cộng đồng dân tộc, sức đề kháng và sức chiến đấu để bảo vệ mình và không ngừng lớn mạnh " [27, 22]

Theo Giáo s- Phan Ngọc viết trong cuốn “ Văn hoá Việt Nam và cách tiếp cận mới” “ Văn hoá” theo nghĩa thuật ngữ của nó bắt nguồn từ chữ Latinh, Cultuls nghĩa gốc là trồng trọt Cultusagri là “ trồng trọt ngoài đồng”

và “ Cultusanimi” là trồng trọt “ tinh thần tức là sự giáo dục, bồi d-ỡng tâm hồn con ng-ời”

Văn hoá không phải con ng-ời tự nhiên có đ-ợc mà do con ng-ời tiếp nhận đ-ợc qua quá trình giáo dục “ ở trong lớp viết văn Nguyễn Du (Khoá V)

có một cô gái bị mẹ bỏ rơi múc mới 3 ngày tuổi, cô lớn lên nhờ ông bà nội, cô không đ-ợc mẹ chăm sóc, nuôi dạy và yêu th-ơng Đến năm 18 tuổi, cô gặp lại mẹ họ dửng d-ng nh- hai ng-ời xa lạ” [24, 5] Hoá ra cái làm nên tình mẫu

tử không phải là “ núm ruột” , ch-a hẳn là máu mủ sinh thành, mà là trong quan hệ, trong giao tiếp, trong cuộc sống nảy sinh

Phải chăng văn hoá, đúng nh- Nêru nhận định “ văn hoá thực chất là làm cho ng-ời ta hiểu mình và mình hiểu ng-ời khác Văn hoá là khả năng biết lắng nghe, là khả năng biết nhìn thấy ng-ời bên cạnh” [24, 5]

Trên cơ sở phân tích các định nghĩa văn hoá PGS.TS Trần Ngọc Thêm

đã nêu ra một định nghĩa về văn hoá nh- sau: "Văn hoá là một hệ thống hữu

cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con ng-ời sáng tạo và tích luỹ trong quá trình hoạt động thực tiễn trong sự t-ơng tác giữa con ng-ời với môi tr-ờng tự nhiên và xã hội của mình" [27, 22]

Định nghĩa này đã nêu bật bốn đặc tr-ng quan trọng của văn hoá: "Tính

hệ thống, tính giá trị, tính lịch sử, tính nhân sinh"

Theo giáo s- Hoàng Vinh “ Văn hoá là toàn bộ sự hiểu biết về con ng-ời tích lũy đ-ợc trong quá trình hoạt động thực tiễn lịch sử đ-ợc đúc kết lại thành các giá trị và chuẩn mực xã hội, gọi chung là hệ giá trị xã hội Biểu hiện thông qua vốn di sản văn hoá và hệ ứng xử văn hoá của cộng đồng ng-ời Hệ giá trị là một thành tố cơ bản làm nên bản sắc riêng của một cộng đồng xã hội Nó có khả năng chi phối đời sống tâm lý và mọi hoạt động của những con ng-ời sống trong cộng đồng xã hội ấy” [24, 5]

Tóm lại đã có rất nhiều định nghĩa về văn hoá Năm 1957, hai nhà khoa học Krocber và Clu.Kholm thống kê đ-ợc 162 định nghĩa về văn hoá Năm

1967, nhà khoa học Pháp A Moles viết “ Động học xã hội về văn hoá” thống

kê đ-ợc 250 định nghĩa về văn hoá

UNESCO định nghĩa: “ Trong ý nghĩa rộng nhất, văn hoá hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách một xã hội hay một nhóm ng-ời trong xã hội Văn hoá bao gồm nghệ thuật và văn ch-ơng, những lối sống, những quyền cơ bản của con ng-ời, những hệ thống các giá trị, những tập tục và những tín ng-ỡng Văn hoá

đem lại cho con ng-ời khả năng suy xét về bản thân Chính văn hoá đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán

và dấn thân một cách đạo lý Chính nhờ văn hoá mà con ng-ời tự thể hiện, tự ý thức đ-ợc bản thân, tự biết mình là một ph-ơng án ch-a hoàn thành đặt ra để xem xét những thành tựu của bản thân, tìm tòi không biết mệt những ý nghĩa mới mẻ và sáng tạo nên công trình v-ợt trội lên bản thân” [27, 24]

Nh- vậy, theo định nghĩa của UNESCO, văn hoá không phải là một lĩnh vực riêng biệt Văn hoá là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con ng-ời sáng tạo ra Văn hoá là chìa khoá của sự phát triển

Theo quan điểm của UNESCO có hai loại di sản văn hoá:

Một là, những di sản văn hoá hữu thể nh-: Đình, đền, chùa, miếu, lăng

mộ, nhà sàn

Hai là, những di sản văn hoá vô hình bao gồm các biểu hiện t-ợng

tr-ng và "không sờ thấy đ-ợc" của văn hoá đ-ợc l-u truyền và biến đổiqua thời gian, với một số quá trình tái tạo, trùng tu của cộng đồng rộng rãi Những

di sản văn hoá tạm gọi là vô hình này theo UNESCO bao gồm cả âm nhạc, múa, truyền thống, văn ch-ơng truyền miệng, ngôn ngữ, huyền thoại, phong tục tập quán, lễ hội

Cái hữu thể và cái vô hình gắn bó hữu cơ với nhau, lồng vào nhau, nh- thân xác và tâm trí con ng-ời

Khái niệm văn hoá quả là rộng lớn, đối với mỗi ng-ời, mỗi ngành, mỗi lĩnh vực có cách hiểu riêng Mỗi dân tộc cũng nhìn nhận văn hoá theo con mắt riêng của mình phù hợp với truyền thống dân tộc

1.1.2 Đảng ta chọn văn hoá là nền tảng tinh thần của xã hội xuất phát từ truyền thống dân tộc

Năm 1427, Nguyễn Trãi viết Bình Ngô Đại Cáo đã khẳng định:

“Nh- n-ớc Đại Việt ta từ tr-ớc Vốn x-ng nền văn hiến đã lâu”

[27, 20]

Theo Arnold Toynbee nhà sử học nổi tiếng n-ớc Anh thì lịch sử thế giới hình thành và tồn tại 38 nền văn minh Việt Nam là một trong 38 nền văn minh này “ Văn minh Việt Nam là một nền văn minh đầy sức sống các nền văn minh Đông Nam á” [24, 5]

Nói đến truyền thống là nói đến văn hoá E.Husserl coi văn hoá là “ linh hồn” của mỗi dân tộc Sự khác nhau của dân tộc này với dân tộc khác tr-ớc hết sự khác biệt về văn hoá: “ Văn hoá là nền tảng cho sự liên kết dân tộc về không gian và thời gian, là sợi dây nối liền từ thế hệ này sang thế hệ khác, dẫn tới sự bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc Bởi vậy văn hoá là một nhân tố

đối với sự phát triển” [24,6]

Văn hoá là tri thức, nh-ng là tri thức định h-ớng Cái làm nên sức mạnh Việt Nam đó là giá trị văn hoá “ Văn hoá là sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ lịch

sử của dân tộc, nó làm nên sức sống mãnh liệt, giúp cộng đồng dân tộc Việt Nam v-ợt qua biết bao sóng gió và thác ghềnh t-ởng chừng không thể v-ợt qua đ-ợc, để không ngừng phát triển và lớn mạnh” (Phạm Văn Đồng) [22, 1]

Trong chiến l-ợc chống phá Việt Nam của Mỹ, đối ph-ơng cũng dành nhiều thời gian đi sâu vào văn hoá Việt Nam và đ-a ra nhận định: “ Chúng ta (chỉ ng-ời Mỹ) không thể dùng sức mạnh quân sự từ bên ngoài đè bẹp đ-ợc Việt Nam bởi cái “ chất” của con ng-ời Việt Nam” Cái mà ng-ời Mỹ kiêng

nể là nền văn hoá Việt Nam, sức mạnh đó là nền tảng văn hoá, nó nằm trong bốn giá trị cơ bản của ng-ời Việt” [24, 6]

Một là, Chủ nghĩa yêu n-ớc, tinh thần bất khuất trong chiến đấu Bác

Hồ từng viết: “ Dân tộc ta có lòng nồng nàn yêu n-ớc Mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, tinh thần đó lại trỗi dậy, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh

mẽ và to lớn nó nhấn chìm tất cả lũ bán n-ớc và lũ c-ớp n-ớc” [7, 179] Tinh thần đó, xuyên suốt mấy nghìn năm lịch sử cho đến tận ngày nay Trên thế giới hiếm n-ớc nào có lịch sử giữ n-ớc, chống ngoại xâm hào hùng nh- dân tộc ta với ba lần đánh tan quân Mông – Nguyên – một đội quân hùng mạnh

đã xâm l-ợc khắp Châu Âu và gần hết Châu á

Ngày nay ta lại đánh bại cuộc xâm l-ợc của chủ nghĩa thực dân Bác

Hồ đã khái quát: “ Không có gì quý hơn độc lập tự do” – đó là nét đặc sắc của văn hoá Việt Nam

Hai là, lòng nhân ái – th-ơng ng-ời nh- thể th-ơng thân Ta có thể so

sánh nó với chữ nhân của ng-ời Trung Hoa “ Kỷ sở bất dục, vật bất vi nhân” (Điều mình không muốn, đừng làm cho ng-ời) Lòng nhân ái đó khiến ng-ời Việt vị tha ngay cả kẻ thù của mình “ Đánh kẻ chạy đi, không ai đánh ng-ời chạy lại”

Ba là, ý thức cộng đồng và tinh thần dân chủ làng xã ở n-ớc ta mô

hình “ nhà, làng, n-ớc” là trụ cột nằm trong cơ cấu xã hội Việt Nam Văn hoá làng xã làm nên cái vỏ bọc vững chắc Hơn 1.000 năm Bắc thuộc, ng-ời Việt Nam vẫn không bị Hán hoá chính là nhờ cơ cấu văn hoá làng xã Mọi sự thay

đổi chế độ, chính trị là thay đổi ở bên trên, còn làng xã vẫn tồn tại nh- thế

“Quốc biến, dân bất biến”

Tiến sĩ K Tâylor trong tác phẩm “ Sự hình thành của Việt Nam” đã viết

“Sau hơn một ngàn năm Bắc thuộc mà ng-ời Việt Nam vẫn giữ đ-ợc tiếng Việt và những ký ức qua huyền thoại và huyền tích về một thời kỳ lịch sử tr-ớc Bắc thuộc Điều đó và chỉ nội điều đó đã chứng tỏ, ng-ời Việt Nam không muốn và đã không trở thành ng-ời Trung Hoa nh- ý đồ mong mỏi xuyên suốt qua nhiều ngàn năm của bọn phong kiến ph-ơng Bắc” [24,6]

Ng-ời Việt Nam còn có đức tính cần cù lao động Điều này ai cũng biết

và không cần phải chứng minh nhiều

Nền văn hoá Việt Nam là một nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc, thể hiện đ-ợc nhân cách Việt Nam, con ng-ời Việt Nam Hiểu đ-ợc những mặt mạnh của nền văn hoá Việt Nam để ta biết phát huy nó, để chính nó thúc đẩy quá trình phát triển đất n-ớc

Hồ Chí Minh là ng-ời đã khai thác triệt để giá trị nhân văn của dân tộc kết hợp với giá trị nhân văn Ph-ơng Đông lẫn Ph-ơng Tây và Chủ nghĩa Mác - Lênin Ng-ời đã khơi dậy đ-ợc truyền thống văn hoá hàng ngàn năm lịch sử của cha ông Hồ Chí Minh là kết tinh của tinh hoa văn hoá dân tộc với tinh hoa văn hoá nhân loại

1.2 những nội dung Cốt lõi văn hoá Hồ Chí Minh

Tại khoá họp 1987 của Đại hội đồng tổ chức giáo dục, khoa học văn hoá của Liên hiệp quốc UNESCO đã ghi trong Quyết định tổ chức kỷ niệm

100 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh công nhận Ng-ời không chỉ là anh hùng giải phóng dân tộc của Việt Nam mà còn công nhận Ng-ời là danh nhân văn hoá kiệt xuất của Việt Nam và thế giới

Theo Nghị quyết UNESCO: “ Sự đóng góp quan trọng về nhiều mặt trong các lĩnh vực văn hoá, giáo dục và nghệ thuật là kết tinh của truyền thống văn hoá hàng ngàn năm của nhân dân Việt Nam và những t- t-ởng của Ng-ời là hiện thân của những khát vọngcủa các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau” [17,17]

Trong Từ điển danh nhân văn hoá thế giới xuất bản tại Anh và Mỹ, lời nói đầu có nêu: “ Thế kỷ XX có nhiều đảo lộn lớn trong lịch sử nhân loại Ai làm đảo lộn ng-ời đó xứng đáng là danh nhân văn hoá” “ Chủ tịch Hồ Chí Minh là ngọn cờ đầu của phong trào giải phóng dân tộc Ng-ời đã dẫn dắt triệu triệu ng-ời Việt Nam cùng hàng ngàn triệu ng-ời nô lệ hơn 100 n-ớc trên thế giới vùng lên giành độc lập tự do, chống chủ nghĩa thực dân cũ và mới Ng-ời đã làm nên một cuộc đảo lộn thế giới ch-a từng có từ sau khi chủ nghĩa t- bản lật đổ đế chế La Mã cổ x-a Ng-ời đã vẽ lại bản đồ thế giới Chủ tịch Hồ Chí Minh xứng đáng là danh nhân văn hoá thế kỷ XX” [17,17]

Sự đóng góp của Hồ Chí Minh về văn hoá phong phú và đa dạng Nó thấm đ-ợm trong toàn bộ cuộc đời và sự nghiệp của Ng-ời, đ-ợc toả sáng trong từng việc làm, từng cử chỉ, từng mối quan hệ của đồng chí, đồng bào và

Tổ quốc

1.2.1 Cốt lõi của văn hoá Hồ Chí Minh là lòng yêu n-ớc, th-ơng nòi

Trong lĩnh vực văn hoá bao gồm trong đó t- t-ởng đạo đức, lối sống, khoa học, giáo dục, văn học nghệ thuật, thông tin đại chúng Điều quan trọng chi phối là hệ giá trị tinh thần của dân tộc mà Hồ Chí Minh nói là “ cốt cách

dân tộc” Đó là lòng yêu n-ớc, th-ơng dân, biết đoàn kết, biết xả thân để bảo

vệ và xây dựng Tổ quốc Với khát vọng “ Hễ còn một tên xâm l-ợc trên đất n-ớc ta, thì ta còn phải chiến đấu quét sạch nó đi”

Cuộc đời hoạt động chính trị của Hồ Chí Minh là tấm g-ơng chói lọi về tinh thần cách mạng triệt để, ý chí đấu tranh kiên c-ờng, bất khuất, hết lòng hết dạ phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân, suốt đời phấn đấu hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng con ng-ời, vì độc lập dân tộc, về chủ nghĩa xã hội

Trong cuộc đời hoạt động của Hồ Chí Minh “ giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy vũ không thể khuất phục” nhằm theo đuổi một mục đích ham muốn tột bậc là “ N-ớc ta đ-ợc hoàn toàn

độc lập, dân tộc đ-ợc hoàn toàn tự do, đồng bào ta ai cũng có cơm ăn, áo mặc,

ai cũng đ-ợc học hành" [17, 12]

Suốt đời Hồ Chí Minh đã chiến đấu cho lý t-ởng “ Không có gì quý hơn

độc lập tự do”

1.2.2 Tình yêu th-ơng vô hạn của Hồ Chí Minh đối với con ng-ời

Hồ Chí Minh yêu th-ơng đồng bào, đồng chí của Ng-ời, không phân bịêt họ ở miền xuôi hay miền ng-ợc, là trẻ hay già, trai hay gái không phân bịêt một ai hễ là ng-ời Việt Nam yêu n-ớc thì đều có chỗ trong tấm lòng nhân

ái của Ng-ời

Thấm nhuần chủ nghĩa quốc tế vô sản, tình yêu th-ơng con ng-ời ở Hồ Chí Minh còn đ-ợc dành cho những ng-ời nô lệ mất n-ớc và những ng-ời cùng khổ trên khắp thế gian Ng-ời đã kết luận: Dù màu da có khác nhau, trên

đời này chỉ có hai giống ng-ời, giống ng-ời bóc lột và giống ng-ời bị bóc lột

mà thôi

Hồ Chí Minh dành tình yêu th-ơng cho chính cả những ng-ời lính bị

đ-a đi chết uổng trong các cuộc chiến tranh xâm l-ợc của chủ nghĩa đế quốc thực dân Ng-ời viết “ Than ôi, tr-ớc lòng bác ái thì máu Pháp hay máu Việt

cũng đều là máu, ng-ời Pháp hay ng-ời Việt cũng đều là ng-ời” “ Tôi vô cùng phẫn nộ tr-ớc những tổn thất và tàn phá do quân Mỹ gây ra cho nhân dân và

đất n-ớc chúng tôi, tôi cũng rất xúc động thấy ngày càng có nhiều thanh niên

Mỹ chết vô ích ở Việt Nam” và “ Những dòng máu đó chúng tôi đều quý nh- nhau” [7, 385]

Tình yêu th-ơng vĩ đại của Hồ Chí Minh thể hiện ở chỗ suốt đời đấu tranh cho tự do và hạnh phúc của mọi ng-ời, còn đối với bản thân mình thì sống vô cùng giản dị, thanh đạm Lẽ sống của Hồ Chí Minh là : Lo tr-ớc thiên hạ, vui sau thiên hạ Suốt cuộc đời Ng-ời, lúc bần hàn cũng nh- khi làm Chủ tịch n-ớc đều không chút của riêng nào khác ngoài một chiếc máy chữ cũ, một đôi dép lốp, vài bộ quần áo bạc màu và mấy thứ đồ dùng cá nhân giản dị khác

Hồ Chí Minh trong t- t-ởng cũng nh- từ hành động trong tuổi trẻ cho

đến khi tạ thế - không đứng ở trên cao, không ở bên ngoài mà đứng ở trong niềm đau nỗi khổ, trong chủ nghĩa anh hùng cách mạng của nhân dân và trong

sự thanh cao tinh khiết của tâm hồn, trong tầm cao của trí tuệ để nhận thức và giải quyết vấn đề con ng-ời

Với tấm lòng yêu n-ớc th-ơng dân tha thiết, th-ơng yêu con ng-ời hết sức bao la, sâu sắc, tất cả vì con ng-ời, tất cả do con ng-ời Đó là một nhân sinh quan, một triết lý sống rất nhân văn, là chủ nghĩa nhân đạo cộng sản Ng-ời nói: “ Nghĩ cho cùng mọi vấn đề là vấn đề ở đời và làm ng-ời, ở đời

và làm ng-ời là phải th-ơng n-ớc, th-ơng dân, th-ơng nhân loại đau khổ bị áp bức” [2,52] Do đó suốt đời Hồ Chí Minh đã hy sinh chiến đấu chống áp bức bất công đem lại cuộc sống tự do hạnh phúc cho nhân dân, cho dân tộc, cho nhân loại

1.2.3 Tính cộng đồng trong văn hoá Hồ Chí Minh

ý thức cộng đồng là truyền thống ngàn đời của dân tộc Việt Đó là chất men cố kết dân tộc kéo mọi ng-ời lại gần nhau hơn Suốt cuộc đời bôn ba năm châu bốn biển, Hồ Chí Minh vẫn giữ trọn đ-ợc giá trị truyền thống này

Nhờ có yếu tố cộng đồng mà Hồ Chí Minh đã kế thừa gia tài quý báu là truyền thống đoàn kết của tổ tiên Ng-ời là tiêu biểu cho ý chí đoàn kết, chiến

đấu chống kẻ thù vì độc lập tự do của dân tộc

Hồ Chí Minh đã kêu gọi “ Giang sơn và chính phủ là giang sơn và chính phủ của chúng ta Vậy nên tất cả dân tộc chúng ta phải đoàn kết chặt chẽ để giữ gìn n-ớc non ta, để ủng hộ chính phủ ta”

Chúng ta phải th-ơng yêu nhau, phải kính trọng nhau phải giúp đỡ nhau

để m-u hạnh phúc chung của chúng ta và con cháu chúng ta

Sông có thể cạn, núi có thể mòn, nh-ng lòng đoàn kết của chúng ta không bao giờ giảm bớt, chúng ta quyết góp chung lực l-ợng lại để giữ vững quyền tự do, độc lập của chúng ta [16, 126 - 127]

Đoàn kết vừa là truyền thống, vừa là vũ khí sắc bén giúp nhân dân ta có thể chiến thắng kẻ thù xâm l-ợc Và Hồ Chí Minh đã khai thác một cách triệt

Cần đó là “ lao động cần cù, siêng năng, lao động có kế hoạch, sáng tạo,

có năng suất cao: lao động với tinh thần tự lực cánh sinh, không l-ời biếng, không ỷ lại, không dựa dẫm” [7, 319] ở đâu và bất cứ lúc nào Hồ Chí Minh cũng nêu cao tấm g-ơng cần cù lao động Đất n-ớc ta còn nghèo, dân tộc ta

còn đói khổ vì thế Ng-ời luôn kêu gọi động viên nhân dân hăng hái tăng gia lao động sản xuất

Về phần mình Ng-ời bộc bạch “ Riêng phần tôi thì làm một cái nhà nho nhỏ, nơi có non xanh n-ớc biếc, để câu cá, trồng rau ” lao động nh- là nhu cầu, là nguồn hạnh phúc của Ng-ời

Kiệm là “ tiết kiệm sức lao động, tiết kiệm thì giờ, tiết kiệm của của dân, của n-ớc, của bản thân mình” [7, 349] Suốt cuộc đời của Hồ Chí Minh đã minh chứng cho chúng ta điều này Ng-ời sống hết sức giản dị, thanh đạm Việc gì có lợi cho dân thì làm, có hại cho dân thì tránh

Sau Cách mạng tháng Tám thành công, n-ớc ta ở vào hoàn cảnh hết sức khó khăn, phải đối đầu cùng một lúc ba kẻ thù là giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm Đối phó với giặc đói, cùng với việc tăng gia sản xuất, Ng-ời đã kêu gọi nhân dân ta phải tiết kiệm Tiết kiệm là chính là để tích trữ, góp phần làm tăng tiềm lực đất n-ớc

Liêm là “ luôn luôn tôn trọng giữ gìn của công và của dân Không bao giờ xâm phạm một đồng xu, hạt thóc của nhà n-ớc, của nhân dân, không tham

địa vị” [7, 350] vì ng-ời cán bộ chỉ là đầy tớ trung thành của nhân dân Và Ng-ời cũng mong sau khi nghỉ việc sẽ sống cuộc sống mà “ sớm chiều làm bạn với các cụ già hái củi, trẻ em chăn trâu, không dính líu gì với danh lợi” [20, 310]

Chính đó là “ không tà, thẳng thắn, đúng đắn Đối với mình: Bác không bao giờ tự cao, tự đại mà luôn chịu khó học tập” [7, 351] Từ trẻ, Ng-ời đã chịu khó học tập ở mọi ng-ời, từ bạn bè, ng-ời thân, học tập ở những ng-ời lao động bình th-ờng, học tập ở những ng-ời thầy của mình Để rồi đúc rút nó thành kinh nghiệm, vốn sống cho mình Ra đi tìm đ-ờng cứu n-ớc với hai bàn tay trắng và ch-a định h-ớng đ-ợc con đ-ờng cho dân tộc nh-ng nhờ đức tính chịu khó học hỏi mà Ng-ời đã tìm ra con đ-ờng cứu n-ớc đúng đắn cho cả dân tộc

Đối với Ng-ời: Không xem th-ờng ng-ời d-ới, luôn khiêm tốn, đoàn kết thật thà Không phân biệt đối xử với bất kỳ ai Nhờ đó mà Ng-ời đã tập hợp đ-ợc đông đảo quần chúng đi theo

Đối với công việc: Hồ Chí Minh luôn để việc công lên trên, lên tr-ớc việc nhà Chính vì đặt việc n-ớc lên trên mà một ng-ời dòng dõi nho gia nh-

Hồ Chí Minh đã đi ng-ợc với giáo huấn Nho giáo Đó là để lại cha già để ra đi tìm đ-ờng cứu n-ớc ở trời Tây xa xôi (theo Nho giáo thì phụ mẫu tại bất viễn

du - tức cha mẹ còn con không đ-ợc đi xa) Cũng theo Nho giáo thì “ bất hiếu hữu tam vô hậu vi đại” tức “ tội bất hiếu có ba, không có con nối dõi là nặng nhất” [20, 269] Hồ Chí Minh đã vì việc n-ớc mà mang tội bất hiếu Ngay cả khi đ-ợc tin ông Cả Khiêm - (anh trai Bác) qua đời nh-ng vì đang bận công tác xa, nên Bác đã gửi bức điện về với nội dung: "Dù rất buồn rầu nh-ng vì việc n-ớc đành chịu tội bất đễ với anh" [26, 100]

Đã phụ trách việc gì thì Ng-ời quyết làm cho kỳ đ-ợc, làm cho đến nơi

đến chốn Mỗi ngày Ng-ời đều cố làm một việc lợi cho n-ớc, cho dân

Nối tiếp cần, kiệm, liêm, chính là chí công vô t-, Ng-ời nói: “ Đem lòng chí công vô t- mà đối với ng-ời, với việc” , “ Khi làm bất cứ việc gì cũng đừng nghĩ đến mình tr-ớc, khi h-ởng thụ thì mình nên đi sau” [7, 351]

Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô t- là sự kết hợp của đạo đức Ph-ơng Đông và đạo đức truyền thống Việt Nam Hồ Chí Minh đã giữ lại những gì tốt đẹp của quá khứ, vận dụng nó phù hợp với thời đại mới

Những giá trị văn hoá Hồ Chí Minh vừa mang bản sắc dân tộc, vừa hiện

đại, vừa nhân văn Văn hoá Hồ Chí Minh là tài sản vô giá để lại cho chúng ta hôm nay và cho các thế hệ mai sau

ch-ơng 2 quê h-ơng giàu truyền thống văn hoá - nơi sinh ra con ng-ời lịch sử huyền thoại Hồ Chí Minh

Chúng ta biết rằng không chắc gì “ non xanh n-ớc bạc để ng-ời kinh luân” Nh-ng chắc chắn là truyền thống quê h-ơng có tác dụng lớn trong việc hình thành nhân cách của mỗi ng-ời ngay từ niên thiếu, khi tận mắt đã có thể ngó xa hơn khuôn viên của gia đình

“Quê h-ơng nghĩa trọng tình cao Năm m-ơi năm ấy biết bao nhiêu tình”

2.1 Kim Liên mảnh đất giàu truyền thống

2.1.1 Nơi bắt đầu xây dựng tấm lòng yêu n-ớc nồng nhiệt

Đến với Kim Liên - quê Bác, chúng ta nh- đang đ-ợc tham quan một nhà bảo tàng lịch sử, với những di tích không thể phai mờ

Núi Chung - một thắng cảnh trong vùng “ Trên đó có đền thờ Nguyễn

Đắc Đài - một t-ớng tài thời nhà Trần, có công đánh giặc ngoại xâm Năm

1885, khi thực dân Pháp đặt bàn chân xâm l-ợc lên mảnh đất thiêng liêng này,

tú tài V-ơng Thúc Mậu đã lập “ Đội chung nghĩa binh” , cắt máu ăn thề, dựng

cờ Cần V-ơng, chống giặc bảo vệ quê h-ơng” [25, 8] Cuộc kháng chiến kéo dài hai năm rồi bị thất bại, nh-ng nhân dân xã Chung Cự đời đời mang truyền thống “ Chung nghĩa binh”

Một di tích lịch sử nữa gắn liền với quãng đời niên thiếu của Bác Hồ trên

đất Làng Sen là Giếng Cốc “ Giếng ở cách nhà Bác gần 100m” [25, 54] N-ớc giếng trong và ngọt nổi tiếng cả một vùng, dân làng th-ờng lấy n-ớc ở đây về uống Vào những buổi tr-a hè Nguyễn Sinh Cung th-ờng cùng với bạn bè ra ngồi hóng mát d-ới gốc cây trên bờ giếng Cốc Thế nh-ng sau thất bại của Chung nghĩa binh, V-ơng Thúc Mậu hy sinh, nghĩa quân bị đàn áp, một số ng-ời đã giấu vũ khí xuống giếng để khỏi lọt vào tay quân thù Và Thực dân

Pháp đã bắt làng, bắt lính tát cạn n-ớc để tìm vũ khí của Chung nghĩa binh Năm 1957, về thăm quê lần đầu Bác Hồ đã hỏi bà con: “ Giếng Cốc nay còn nữa không” [25, 55]

Cùng với giếng Cốc, ao làng Sen nằm trên đ-ờng Nguyễn Sinh Cung đi học cũng là một di tích lịch sử gắn liền với V-ơng Thúc Mậu Khi bị quân thù bắt đ-ợc, ông đã chửi thẳng vào mặt chúng Mặc cho hai tay bị trói giật cánh khuỷu nh-ng ông đã lao thẳng xuống ao và chết ở đó

Ngoài ra, nếu đứng trên núi Chung và phóng tầm mắt ra xa, chúng ta có thể thấy: “ Phía Tây có Hùng Sơn (rú Đụn) đồ sộ từ x-a đã đ-ợc liệt vào hàng

“Danh sơn mây khói tụ” ở đó có thành Vạn An và đền thờ Mai Hắc Đế - ng-ời

đứng đầu phong trào quật khởi chống quân xâm l-ợc nhà Đ-ờng 722” [25, 8]

“V-ợt qua Hùng Sơn, ng-ợc sông Lam về phía Tây Bắc là căn cứ địa của Lê Lợi trong cuộc kháng chiến chống Minh, ở đây có thành Bình Ngô, có

ải Khả L-u, có trận địa Trà Lân, có núi Bồ Tất Văng vẳng hai câu trong Đại Cáo Bình Ngô

“Trần Bồ Tất nh- sấm vang chớp giật Trận Trà Lân nh- trúc chẻ tro bay”

[8, 20]

Phía Tây Nam núi Chung là dãy núi Thiên Nhẫn uốn l-ợn nh- đàn ngựa phi nhanh, nơi đây Lê Lợi xây thành Lục Niên đại bản doanh trong sự nghiệp

đánh đuổi quân Minh, giải phóng đất n-ớc

Đằng sau Thiên Nhẫn là huyện H-ơng Sơn căn cứ địa của Phan Đình Phùng Kỷ niệm về những chiến tích của nghĩa quân do Phan Đình Phùng lãnh

đạo vẫn ch-a phai mờ Bất cứ một ng-ời lớn tuổi nào cũng có thể kể cho những cậu bé ham hiểu biết nh- Nguyễn Sinh Cung những chiến tích ấy

Phía Bắc núi Chung là các làng Xuân Hồ, Xuân Liễu d-ới chân núi Đại Huệ, nơi nghĩa quân tế cờ, mở đầu khởi nghĩa Giáp Tuất của văn thân, từ đó kéo ra chiếm Diễn Châu

Phía Đông, cách núi Chung ba cây số là làng Thái Xá (H-ng Nguyên) -

là quê h-ơng của Quang Trung Nguyễn Huệ Cái tên ấy vô cùng quen thuộc với mỗi ng-ời Việt Nam và khi nhắc tới thì từ già chí trẻ đều cảm thấy chứa chan lòng tự hào dân tộc Trong cuộc hành quân thần tốc từ kinh đô Phú Xuân

ra tới đất Nghệ Tĩnh ông đã dừng lại ở Phù Thạch và chỉ trong mấy ngày đã lấy thêm đ-ợc 5 vạn quân làm cánh trung quân rồi hành quân thần tốc ra Thăng Long giữa tết Kỷ Dậu (1789) đánh tan 29 vạn quân Thanh cứu nguy cho đất n-ớc

“Nguyễn Sinh Cung ch-a lần nào ra Hà Nội, nh-ng cậu đ-ợc nghe những ng-ời hiểu biết kể lại rằng: để kỷ niệm chiến thắng vĩ đại của Quang Trung, ng-ời đời sau đã xây đền thờ trên khu vực Gò Đống Đa - nơi diễn ra trận chiến đấu lịch sử ấy” [5, 25]

Phía Đông Nam là núi Lam Thành - nơi có kỳ tích “ ăn cỗ đầu ng-ời” của Nguyễn Biểu - một danh thần thời Trần Trùng Quang khi ông giáp mặt

đối đầu với t-ớng giặc Minh là Tr-ơng Phụ Nguyễn Biểu đã nêu g-ơng khí tiết, thà chết không hàng quân c-ớp n-ớc

Biết đ-ợc những trang sử vinh quang của Tổ quốc, Nguyễn Tất Thành nhớ lại câu hỏi đau lòng mà cậu đã hỏi cha hôm nào: “ Cha ơi, thế những vị anh hùng cứu n-ớc của nhân dân ta đâu cả? Vì sao bọn Tây lại thắng n-ớc mình dễ thế” [5, 14] Và bây giờ cậu có thể tự trả lời: Không, n-ớc Việt Nam

đã từng có những thời kỳ vinh quang và những anh hùng vĩ đại Ngót một ngàn năm bị bọn phong kiến Đại Hán gần nh- liên tục thống trị, nhân dân Việt Nam vẫn không chịu khuất phục Hiếm có dân tộc nào sau hơn 1.000 năm bị đô hộ vẫn giành lại đ-ợc độc lập nh- n-ớc ta Và giờ đây chắc hẳn anh hùng cũng không ít thời x-a - chỉ hiềm một nỗi là ch-a có một lực l-ợng kỳ diệu đoàn kết họ lại và trao cho họ thứ vũ khí vô địch

Sinh ra và lớn lên ở một miền quê tập trung nhiều di tích lịch sử cứu n-ớc nh- vậy, Nguyễn Sinh Cung - Nguyễn Tất Thành có điều kiện sớm nung nấu lòng yêu n-ớc, chống giặc ngoại xâm

Đó là những chuyện thời x-a còn l-u dấu tích lại mà các bậc cha chú còn kể cho con cháu nghe Còn những câu chuyện mới xảy ra thì sao?

Lúc Bác Hồ ra đời cũng là lúc n-ớc ta đã đắm chìm trong đêm tr-ờng nô lệ, d-ới ách thống trị của bọn thực dân Pháp Nhân dân đã phải sống trong cảnh ng-ợc đời bất công, dù đã lao động cật lực nh-ng quanh năm vẫn phải chịu cảnh đói nghèo Là một cậu bé mẫn cảm, Nguyễn Tất Thành sớm cảm nhận đ-ợc nỗi khổ đau, bất hạnh của nhân dân Trong đó gây xúc động mạnh nhất, sâu sắc nhất không sao xóa mờ trong tâm hồn cậu là những thảm kịch qua việc xây dựng con đ-ờng Cửa Rào

Cửa Rào là một hẻm núi ở vùng th-ợng nguồn sông Lam thuộc biên giới Lào - Việt Đây là một vùng rừng rậm, dây leo chằng chịt, ít dấu chân ng-ời Con đ-ờng nối đất n-ớc Lào và các khu vực miền tây Nghệ An với vịnh Bắc Bộ chạy qua vùng rừng núi ấy Bọn thực dân dùng chế độ lao dịch đối với dân xứ Nghệ để xây dựng con đ-ờng Nam giới từ 18 đến 50 tuổi đều bị xua

ra công tr-ờng Điều kiện sống và làm việc ở đây vô cùng khắc nghiệt: rừng rậm ẩm -ớt, bùn lầy, thú dữ, rắn rết, ruồi muỗi và bầu không khí ngột ngạt, oi nồng Dân phu ăn không đủ no, rách r-ới, làm việc cực nhọc d-ới roi vọt, đêm

về ngủ ngay trên đất ngoài rừng Nhiều ng-ời dân đã bỏ mạng nơi rừng thiêng, n-ớc độc ấy Những ng-ời khác sống sót về làng thì bệnh tật đầy mình, thất thểu nh- những bóng ma Họ kể cho dân làng nghe về cảnh nhiều ng-ời đã chết ở Cửa Rào nh- thế nào vì sốt rét và lao lực, và khi chết thì bị bỏ chiếu vùi xuống đất ra sao vì không đủ áo quan

Những ngày ng-ời làng Sen đi công tr-ờng Cửa Rào chẳng khác gì những ngày làng có đám tang Phụ nữ đau đớn gào khóc thảm thiết nh- đứt từng khúc ruột - mọi ng-ời tiễn đ-a dân phu bất hạnh đến tận cổng làng Cùng với bạn bè, Thành cùng đứng bên đ-ờng dõi theo đoàn ng-ời rách r-ới, gầy guộc lê từng b-ớc trong tiếng hát tiễn biệt u buồn Một trong những bài hát ấy

đã khắc sâu vào tâm hồn cậu bé Thành:

“Núi Hồng Sơn còn thẳm

Bể Đại Hải th-ờng đầy Vua An Nam đã theo Tây Cho dân mình thậm khổ”

[5, 19]

“ Có lần, cậu Thành giật mình tỉnh dậy vì tiếng huyên náo trong đêm, tiếng trống tùng tùng lo âu giục giã, tiếng chó sủa ran, chen lẫn tiếng than khóc của phụ nữ Từ cửa sổ nhìn ra, cậu Thành thấy những ngọn đuốc mù mịt khói chạy đi, chạy lại, lúc thì ở đầu làng, lúc thì ở cuối làng, cứ y nh- trong giấc mơ vậy

- Cha ơi, có chuyện gì thế cha? - cậu Thành nửa tỉnh nửa mê, hoảng sợ thốt lên

- Ngủ yên con! Có lẽ lại một ng-ời bất hạnh nào đó bị bắt đấy, - cha cậu khe khẽ trả lời Ông xoa xoa đầu cậu con trai, cố làm cho cậu bé khỏi sợ, nh-ng tay ông vẫn run run

Trong ánh đuốc bập bùng, Thành và các anh chị cậu nhìn thấy một đám ng-ời: phía tr-ớc ba ng-ời tay bị trói, đầu gục xuống, còn phía sau là một tốp lính Thành nhận ra trong ba ng-ời ấy có bố của bạn cậu mà nhiều lần đã cùng cậu thả diều trên đỉnh núi Chung sừng sững ở đầu làng Đêm ấy, cậu không sao chợp mắt đ-ợc nữa Lúc thì cậu nuốt những giọt n-ớc mắt th-ơng cảm, lúc thì vẽ nên cách trả thù những kẻ gây ra tội ác, mặc dù chính cậu cũng ch-a hình dung rõ mặt mũi chúng ra sao” [5, 19, 20]

Tấn bi kịch “ Con đ-ờng Cửa Rào” gây ấn t-ợng sâu sắc trong tâm hồn

dễ xúc động của Nguyễn Tất Thành làm cho cậu suy nghĩ mãi về cảnh đời, về cuộc sống cùng cực xung quanh Nỗi khổ đau của dân làng đã giúp cậu nhìn thấy rõ những điều bất hạnh và những ngang trái, bất công khác đang ngự trị trên đất n-ớc Việt Nam thuộc địa mà tr-ớc đây Thành ch-a nhận thấy vì coi

đó là chuyện tất nhiên Ham hiểu biết, -a suy nghĩ phát triển sớm so với lứa tuổi, cậu cố tìm trong sách vở câu trả lời cho những câu hỏi của mình

“Tr-ớc ngõ nhà anh Thành, chếch về bên trái có cái lò rèn ông Điền” [1,44] Ông giỏi nghề rèn, rất thật thà, vui tính, đ-ợc nhiều ng-ời quý mến.Hễ rảnh việc, cậu Thành lại ra lò rèn chơi Thấy cậu hiểu biết hay hỏi nên “ Ông

Điền ân cần bày vẽ cho anh tập thụt bễ, đập đe Ông cũng vui vẻ cho Thành m-ợn đồ nghề của cậu dũa liềm sửa dao kéo hoặc làm đồ chơi” [1, 44] Tại

đây ngoài những câu chuyện trạng tiếu lâm c-ời đến chảy n-ớc mắt, còn có những chuyện hấp dẫn và lý thú xung quanh cuộc sống hàng ngày Đặc biệt Thành thích nghe nhữngcâu chuyện còn nóng hổi về những trận chiến đấu ác liệt với thực dân Pháp của nghĩa quân Phan Đình Phùng - Cao Thắng

ở lò rèn ng-ời ta đọc cho nhau nghe bài “ Vè Cao Thắng” :

“Súng ta chế đ-ợc vừa xong

Đem ra mà bắn nức lòng lắm thay Bắn cho tiệt giống quân Tây Cậy nhiều súng ống, phen này hết khoe”

Chính lò rèn cố Điền - nơi thời niên thiếu Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt

đầu làm quen với lao động thủ công nghiệp thô sơ Cũng nơi đây những câu chuyện trong đời sống hằng ngày mà nhân dân th-ờng bàn luận, trao đổi đã giúp Ng-ời hiểu thêm về quê h-ơng xứ sở, về nỗi khổ của ng-ời nông dân, sự

áp bức, đè nén của hào lý, quan lại triều đình phong kiến và bọn thực dân

Pháp Vì thế ngày nay khi về thăm quê Bác, chúng ta sẽ thấy còn l-u lại lò rèn

cố Điền nh- một di tích lịch sử liên quan tới quãng đời niên thiếu của Bác Hồ

Sinh ra trên mảnh đất giàu truyền thống yêu n-ớc và cách mạng, lại lớn lên trong bầu không khí nóng bỏng của dân tộc cùng với trí thông minh, sự ham hiểu biết và tấm lòng đồng cảm sâu sắc Nguyễn Tất Thành đã sớm hun

đúc cho mình tinh thần yêu n-ớc nồng nàn, chí căm thù giặc sâu sắc

2.1.2 Hồ Chí Minh chịu ảnh h-ởng bởi tinh thần cần cù lao động và truyền thống hiếu học của quê h-ơng

Xã Kim Liên từ x-a vẫn nổi tiếng là mảnh đất phong cảnh hữu tình:

“Nhất vui là cảnh Kim Liên Cảnh tiên có cảnh, ng-ời tiên có ng-ời”

[14, 10]

Song đời sống của nhân dân ở đây lại hết sức vất vả, khó khăn Cảnh nghèo thiếu miếng cơm, manh áo đến nỗi ngày tr-ớc làng Kim Liên còn phải mang thêm cái tên xót xa là làng “ Đai khố” Còn các nhà Nho vốn là tầng lớp trí thức, nh-ng hằng ngày họ cũng phải lao động chân tay, vì một lẽ đơn giản

Hoàn cảnh thiên nhiên ấy không thể không ảnh h-ởng đến tính cách, tinh thần và cuộc sống của con ng-ời nơi đây

Dân làng Kim Liên sống cực kỳ đói khổ, ruộng đất đã ít lại tập trung hầu hết trong tay các nhà giàu Ngoài nghề làm ruộng, bà con nhân dân còn

làm nghề khác nh- dệt vải, đan lát hoặc nghề sơn tràng, kiếm củi, đốt than Thế nh-ng vẫn không đủ ăn, quanh năm đói nghèo Cuộc sống càng cùng cực hơn từ khi n-ớc ta rơi vào tay thực dân Pháp

Hằng ngày cậu bé Thành nhìn thấy xung quanh mình toàn cảnh đói nghèo, khổ ải Lấy gia đình bác Điền làm ví dụ thì thấy suốt cả năm gia đình

có đ-ợc mấy bữa đ-ợc ăn no? Có lẽ chỉ trong mấy ngày tết nguyên đán mà thôi Tết đến những ng-ời nông dân mới dám giết lợn, mổ gà, mới liều uống chè, nhắm r-ợu, vui chơi trong vài hôm và cũng là để quên đi trong chốc lát cảnh nghèo đói quanh năm của mình Thấy cảnh quê h-ơng lúc nào cũng đói khổ nhân dân th-ờng bỏ làng đi tha ph-ơng cầu thực trong một thời gian dài

và nhiều khi không trở về nữa Đối lập với nó là cảnh những chiếc xe ngựa lộng lẫy chỗ bọn quan Tây ở Huế, cảnh Hoàng Đế và đoàn tuỳ tùng quần áo xúng xính, châu ngọc đầy ng-ời trong những cuộc rong chơi mà Thành đã chứng kiến Cậu cứ tự hỏi tại sao lại có cảnh ng-ợc đời đến nh- vậy chứ?

Vốn tính chịu th-ơng chịu khó, lại nh- đã quá quen với hoàn cảnh khắc nghiệt mà các thế hệ cha ông sống trên mảnh đất này đã tin vào khả năng của mình, chung l-ng đấu cật, đổ nhiều mồ hôi và máu, giành giật với thiên nhiên từng củ khoai, hạt lúa Nhân dân Kim Liên đã tính toán và nhắc nhở nhau rằng:

“Muốn ăn thì phải chăm làm Một hạt thóc vàng, chín giọt mồ hôi”

[25, 11]

Thiên nhiên càng cay nghiệt, tinh thần cải tạo thiên nhiên của con ng-ời

ở đây càng dẻo dai, bền bỉ, đã góp phần tôi luyện con ng-ời thêm giàu nghị lực, có khi đạt tới mức phi th-ờng, nhiều lúc đã giúp học đủ sức v-ợt qua đ-ợc những trở lực trong cuộc sống để đi tới t-ơng lai

Đối lập với hoàn cảnh thiên nhiên không mấy thuận lợi, ng-ời dân Kim Liên không chỉ rèn dũa cho mình tinh thần cần cù chịu th-ơng chịu khó trong

lao động Mà ngay từ x-a Kim Liên đã nổi tiếng là nơi có thuần phong mỹ tục, có truyền thống hiếu học “ Trong 96 kỳ thi h-ơng từ năm 1635 đến năm

1896, riêng làng Kim Liên có 53 vị khoa bảng” [6, 16] Năm cuối thế kỷ XIX

đầu XX, đất Nam Đàn có bốn ng-ời học giỏi nổi tiếng đ-ợc mệnh danh là “ tứ hổ” nhân dân ca tụng: “ Uyên bác bất nh- San, tài hoa bất nh- Quý, c-ờng ký bất nh- L-ơng, thông minh bất nh- Sắc” (không ai hiểu biết rộng nh- Phan Văn San (Phan Bội Châu), không ai tài hoa nh- V-ơng Thúc Quý, không ai nhớ giỏi nh- Trần Văn L-ơng, không ai thông minh nh- Nguyễn Sinh Sắc) thì làng Kim Liên đã chiếm tới ba ng-ời, chỉ trừ Phan Bội Châu là ng-ời làng

Đan Nhiệm [26,21]

Đất thì sỏi đá, ng-ời thì trí tụê Sống trên mảnh đất giàu truyền thống

đó đã rèn luyện con ng-ời đức tính cần kiệm, tinh thần cần học và tự học Quả thực trong cuộc đời Bác Hồ ở đâu và bất cứ lúc nào Bác cũng nêu cao tinh thần lao động cần cù, tính tự học, tự mày mò tìm hiểu để tự nâng cao vốn hiểu biết của mình

2.1.3 Sự nuôi d-ỡng của dòng văn hoá dân gian đối với văn hoá Hồ Chí Minh

ở vùng quê Bác, sinh hoạt văn hoá tinh thần có nét đậm đà bản sắc riêng Ngay từ thời niên thiếu, Nguyễn Tất Thành đã đ-ợc tắm mình trong dòng sông dân ca sâu lắng của quê h-ơng Đất Nam Đàn từ xa x-a đã nổi tiếng là có nhiều làn điệu dân ca đặc sắc:

“Thanh Ch-ơng là đất cày bừa Nam Đàn bông vải hát hò thâu canh”

[1, 51]

Nổi bật nhất là những đêm hát ph-ờng vải mà quê h-ơng của nó là làng Kim Liên, Hoàng Trù, Ngọc Đình, Tình Lý, Nguyệt Quả Đêm đêm trai gái trong vùng th-ờng quay xa, kéo sợi và hát ph-ờng vải D-ới ánh trăng vàng, những hoạt động ấy trở thành nhu cầu không thể thiếu đ-ợc trong đời sống tinh thần của mọi ng-ời

Hát ph-ờng vải là môi tr-ờng thi trí thử tàicủa nam thanh nữ tú Nhờ có những buổi sinh hoạt này mà tr-ớc đây có nhiều ng-ời đặc biệt là phụ nữ tuy không biết đọc, song nói về nghĩa lý của chữ thì họ lại thông hiểu có khi đạt tới mức sâu sắc Mẹ và dì của Bác Hồ là những phụ nữ nh- thế

Ông Giải San (Phan Bội Châu) là một “ cây” hát ph-ờng vải nổi tiếng có tài đối đáp Ban đầu, Thành cũng nh- các bạn đều mê ông Giải San vì cái tài

đối đáp nhanh nhạy và hóm hỉnh của ông Nh-ng dần dần cậu cảm nhận đ-ợc

ông không chỉ hát ph-ờng vải để tiêu khiển mà còn u ẩn một mối tình non n-ớc qua những câu hát đầy chất khích lệ ý thức trách nhiệm đối với non sông, nòi giống:

“Đôi ta cùng giọt máu đào Cùng vòng nô lệ biết thuở nào tự do?

Thù này chất hãy còn lâu Trồng tre nên gậy, gặp đâu đánh què”

[1,52]

Những đêm gió mát trăng thanh, điệu hát đò đ-a từ mặt n-ớc sông Lam vọng lên, hoà với tiếng hát dặm, hát ph-ờng vải từ thôn xóm ven sông đã làm xao xuyến lòng ng-ời, đánh thức tình yêu lứa đôi và gợi lên mối tình quyến luyến quê h-ơng xứ sở, bồi đắp cho con ng-ời vốn văn hoá dân gian phong phú, lạc quan yêu đời

Ngoài những buổi hát ph-ờng vải, hát dặm hát ví đò đ-a, tâm hồn ng-ời dân quê h-ơng Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đ-ợc nuôi d-ỡng bằng chuyện cổ tích, truyện truyền kỳ Những nhân vật nh- Cố Bộ, ông Đúng, ông Bát Ngạo, những chuyện cổ tích “ Bắn chín mặt trời” , truyện “ Phá cây n-ớc trời” đã góp phần bồi trúc, làm cho con ng-ời ở đây có tâm hồn lãng mạn, tích cực bất chấp gian lao nguy hiểm và coi khinh những cám dỗ tầm th-ờng

Ta thấy, Kim Liên - quê h-ơng sinh thành Chủ tịch Hồ Chí Minh là mảnh đất giàu truyền thống lịch sử - văn hoá Từ x-a nhân dân ở đây không chỉ cần cù hiếu học, anh dũng đánh giặc giữ n-ớc và xây dựng quê h-ơng, mà còn nổi tiếng với truyền thống văn hoá đặc sắc riêng mang hơi thở dân gian Những điều đó đã tác động lớn đến tâm hồn, đến tâm t-, tình cảm của Nguyễn Tất Thành Bồi đắp cho cậu tình yêu quê h-ơng tha thiết và những đức tính quý báu của ng-ời dân Lam Hồng

Song sẽ là hạn hẹp nếu nh- chúng ta chỉ nói tới ảnh h-ởng trực tiếp của Kim Liên đối với sự hình thành văn hoá Hồ Chí Minh Mở rộng tầm nhìn chúng ta thấy văn hoá Hồ Chí Minh mang dấu ấn của cả một vùng văn hoá

độc đáo - vùng văn hoá Hồng Lam - văn hoá xứ Nghệ

2.2 ảnh h-ởng của vùng văn hoá "xứ Nghệ" đối với văn hoá Hồ Chí Minh

Câu nói đầy tự hào “ chúng tôi ng-ời xứ Nghệ", của ng-ời dân địa ph-ơng đã khiến cho tác giả ng-ời n-ớc ngoài phải ngạc nhiên Không hiểu vùng này có gì đặc biệt mà nhân dân địa ph-ơng lại tự hào nh- thế? Nơi đây không hề thấy vẻ đẹp thần kỳ của Vịnh Hạ Long - kỳ quan thứ 8 của thế giới, cũng không có cảnh trí tuyệt vời của núi rừng Việt Bắc, hoặc của vùng Tây Nguyên với hàng trăm thác n-ớc đổ cùng những hang động sâu thẳm Cũng không tìm đâu ra những vịnh, những bãi tắm do thiên nhiên tạo lập đẹp tuyệt trần nh- ở Cam Ranh, Nha Trang Ng-ợc lại từ xa x-a, Nghệ An đã đ-ợc mệnh danh là vùng “ rừng chết” nghĩa là vùng rừng rú sình lầy không sao qua

đ-ợc ở chân dãy Tr-ờng Sơn, nơi đầy thú dữ, rắn rết và côn trùng độc hại với những tai hoạ của gió Lào - một thứ gió khô, nóng thổi vào mùa hạ làm cho

đất nứt nẻ, cỏ cây khô cháy, ng-ời và súc vật ngạt thở Những trận bão có sức tàn phá ghê ng-ời cũng th-ờng đổ vào vùng này Chuyện thần thoại của ng-ời Mèo, sống ở miền núi Nghệ An, còn ghi lại những ký ức về những trận bão, những cơn lốc cuốn bay cả ng-ời, súc vật và dời đ-ợc cả núi non Thêm nữa, thiên nhiên đã xén mất của mảnh đất miền Trung này những cánh đồng màu

mỡ, thuận tiện cho việc cày cấy.Vì vậy, ng-ời dân ở đây lúc nào cũng phải

sống trong cảnh đói, nghèo

Mảnh đất này không nổi tiếng về vẻ đẹp và sự giàu có của thiên nhiên

mà vì ng-ời dân ở đó Chỉ những con ng-ời có tinh thần mạnh mẽ mới thắng

đ-ợc thiên tai, mới tồn tại đ-ợc trong cuộc đấu tranh chống lại đói nghèo

Chính vì thế c- dân ở đây từ thế hệ này qua thế hệ khác đã tôi luyện đ-ợc một

tính cách đặc biệt khác th-ờng, đã sản sinh ra những nhân vật lịch sử kiệt xuất

để lại những chiến công hiển hách trong lịch sử bốn ngàn năm của dân tộc

Việt Nam [5, 9]

2.2.1 Truyền thống ý thức dân tộc, lòng yêu n-ớc của nhân dân

"Xứ Nghệ"

“Nhà văn hoá x-a gọi Nghệ Tĩnh là Yên Triệu của Việt Nam ý muốn

nói rằng Xuân Thu chiến quốc bên Tàu có n-ớc Yên, n-ớc Triệu là những

vùng lắm anh hùng hào kiệt danh bất h- truyền thì Nghệ Tĩnh ở các thời đại

Việt Nam cũng lắm anh hùng hào kiệt danh bất h- truyền nh- vậy” [6, 25]

Đất anh hùng, dân anh hùng, sinh ng-ời anh hùng - chân lý đó gần với sự thật

khách quan hơn là thuyết “ Địa linh nhân kiệt”

ý thức dân tộc, lòng yêu n-ớc, ý chí quật c-ờng bất khuất của nhân dân

ta trong đó có Nghệ An hình thành rất sớm Từ thế kỷ I TCN đến TK X dân

tộc ta chìm đắm d-ới ách thống trị của các thế lực phong kiến ph-ơng Bắc

xâm l-ợc Nghệ An cùng khắp nơi trong cả n-ớc liên tiếp vùng dậy đấu tranh

để giải phóng dân tộc Nhân dân ở đây đã tham gia các cuộc khởi nghĩa của

Hai Bà Tr-ng (40 - 43), khởi nghĩa Bà Triệu (248), nhất là khởi nghĩa của Lý

Bí đã giải phóng nhân dân khỏi ách thống trị phong kiến ph-ơng Bắc lập nên

V-ơng quốc Vạn Xuân (542 - 602)

Năm 722, trên đất Sa Nam (Nam Đàn) lại nổi lên cuộc khởi nghĩa do

Mai Thúc Loan lãnh đạo nhân dân ta đứng lên chống lại ách đô hộ của quân

xâm l-ợc nhà Đ-ờng Tr-ớc cảnh đất n-ớc bị hoạ xâm lăng, Mai Thúc Loan

đã nuôi chí lớn quyết đánh đuổi quân thù giành lại giang sơn Đ-ợc sự ủng hộ của nhân dân, “ Mai Thúc Loan đã tổ chức hình mã, chuẩn bị l-ơng thảo, xây thành Vạn An (ở Nghệ An) làm nơi dự bị Đồng thời ông còn th-ơng thuyết với các n-ớc Chăm Pa (ở Phía Nam) và Chân Lạp (ở phía Tây) để tăng thêm

đồng minh Mai Thúc Loan đã dấy binh chớp nhoáng, đánh địch giải phóng một vùng rộng lớn Khi lực đã mạnh, thanh thế đã lớn, nghĩa quân nhanh chóng tiến thẳng ra Bắc, chiếm phủ thành Tống Bình (Hà Nội bây giờ) là nơi

đóng đại bản doanh của quân xâm l-ợc Quân nhà Đ-ờng do Quan Sở Khách cầm đầu hốt hoảng kéo nhau tháo chạy Đất n-ớc đ-ợc giải phóng Mai Thúc Loan lên ngôi x-ng đế, đóng đô tại thành Vạn An ít lâu sau, quân nhà Đ-ờng quay lại phản công, chiếm lại toàn bộ n-ớc Đại Việt” [21, 18] Mặc dù cuối cùng bị thất bại, song cuộc khởi nghĩa này để lại tấm g-ơng bất khuất của một dân tộc nuôi d-ỡng ý chí quyết không chịu nô lệ Với tinh thần và ý chí đó, con em các dân tộc Nghệ An đã tham gia những cuộc nổi dậy, khởi nghĩa ở nhiều nơi ở trong n-ớc cho đến chiến thắng Bạch Đằng (938) do Ngô Quyền lãnh đạo đánh đuổi quân xâm l-ợc sau một ngàn năm Bắc thuộc

Trong cuộc chống quân xâm l-ợc Nguyên Mông ở thế kỷ XIII, d-ới thời nhà Trần, Nghệ An đã phát huy thế mạnh hậu ph-ơng chiến l-ợc Một mặt góp phần giữ vững phía Nam, “ Khiến cho Toa Đô mặc dù đã đem quân thuỷ vu hồi chiếm n-ớc Chăm Pa, vẫn phải bỏ ý đồ tiến công qua Thanh - Nghệ - Tĩnh để hợp quân với Thoát Hoan ở phía Bắc: [21, 18] mặt khác nhân dân Nghệ An dồn sức ng-ời, sức của phục vụ kháng chiến

Sử đã ghi “ khi đại binh ta d-ới sự chỉ huy tài tình của Trần H-ng Đạo tạm bỏ kinh đô để tạo thế phản công, trong lúc cam go đó vua Trần Nhân Tông vẫn tin t-ởng vào thắng lợi cuối cùng vì còn có một hậu ph-ơng chiến l-ợc ở đó “ Hoan diễn do tồn thập vạn binh” [21, 19]

Trong ba lần chống quân Nguyên Mông, nhiều ng-ời dân Nghệ An đã trực tiếp chiến đấu trên các chiến tr-ờng để bảo vệ nền độc lập của dân tộc Tiêu biểu cho lớp ng-ời đó là Hoàng Tá Thốn, Lê Thạch, Hà Anh

Đầu thế kỷ thứ XV, m-ợn cớ "phù Trần diệt Hồ" quân Minh đã sang xâm l-ợc n-ớc ta Vua tôi nhà Hồ không chống cự nổi, đất n-ớc bị chiếm

đóng, nhân dân phải chịu ách thống trị của nhà Minh Không chịu quỳ gối, cuộc chiến đấu của nhân dân ta giành lại nền độc lập vẫn âm ỷ và tiếp tục bùng nổ qua nhiều cuộc khởi nghĩa nh- phong trào kháng chiến do các thân v-ơng Trần Ngỗi, Trần Quý Khoáng lãnh đạo

Trên đất Nghệ An, các cuộc khởi nghĩa lại nổi lên sau cuộc khởi nghĩa của Trần Ngỗi và Trần Quý Khoáng bị dập tắt Tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Vĩnh Lộc ở Trang Niên (Diễn Châu) Nghĩa quân đã lợi dụng địa thế hiểm yếu ở địa ph-ơng để vừa cày cấy vừa chống giặc Trang Niên tồn tại nh- một làng chiến đấu điển hình hồi bấy giờ Làng xóm là pháo đài, ng-ời dân là những nghĩa binh trực tiếp cầm vũ khí bảo vệ cuộc sống của mình Khởi nghĩa Trang Niên cùng với các cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Biện, Phan Liễu (Hà Tĩnh) trong thời gian này đã khiến kẻ thù bị quấy phá, tiêu hao th-ờng xuyên, thức tỉnh tinh thần dân tộc và tô luyện cho nhân dân ý chí bất khuất quyết đập tan ách thống trị của ngoại bang Và thời cơ đó đã đến khi Lê Lợi - Nguyễn Trãi dấy binh từ đất Lam Sơn (Thanh Hoá) khởi đầu cuộc kháng chiến thần thánh của toàn dân ta kéo dài suốt 10 năm để giành lại độc lập cho

đất n-ớc (1418-1428)

Khi đã có thực lực và thanh thế nhất định ở Thanh Hoá, Lê Lợi - Nguyễn Trãi đã chấp nhận lời đề nghị của t-ớng Nguyễn Chích về một quyết sách chiến l-ợc rất sáng suốt lúc bấy giờ: "Nghệ An là nơi hiểm yếu, đất rộng ng-ời đông - nay ta tr-ớc hãy đánh lấy Trà Long, chiếm giữ cho đ-ợc Nghệ

An, để làm chỗ đứng chân rồi dựa vào nhân lực, tài lực nơi ấy mà quay ra

đánh lấy Đông Đô thì có thể tính xong việc dẹp yên thiên hạ" [21, 20] Và

trên đ-ờng tiến quân, nghĩa quân Lê Lợi đã đ-ợc sự h-ởng của nhân dân Nghệ

An, nhanh chóng giải phóng vùng này, không những thế còn mở rộng vùng giải phóng ra cả Thanh Hoá và vô tận đất Thuận Hoá hình thành một hậu ph-ơng vừa là bàn đạp rộng lớn từ Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh vào Thuận Hoá để rồi từ đó tiến ra Bắc quét sạch quân thù ra khỏi bờ cõi, khôi phục giang sơn gấm vóc

Ngay từ buổi đầu Lê Lợi dựng cơ khởi nghĩa, nhiều trai tráng và hào kiệt Nghệ An đã tìm đến Lam Sơn Đầu tiên là hai anh em Nguyễn Biện, Nguyễn Xí (Nghi Lộc), Hồ Hân (Quỳnh L-u) Nguyễn Xí sau trở thành danh t-ớng có công lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc của phong trào Lam Sơn

Cuối thế kỷ XVIII, khi dân tộc ta phải gánh chịu cảnh tranh chấp quyền lực giữa vua Lê - chúa Trịnh, Nam - Bắc phân chia, nội chiến lên miên, khó phân biệt đ-ợc chính tà nh-ng nhân dân các dân tộc Nghệ An vẫn tỉnh táo, sớm nhận ra minh chúa

Trong sự nghiệp cứu n-ớc vĩ đại của ng-ời anh hùng "Aó vải" Nguyễn Huệ, Nghệ An không phải là nơiphát sinh hay một chiến tr-ờng quan trọng nh-ng là nơi đóng góp sức ng-ời sức của để nghĩa quân làm nên chiến thắng Trên đ-ờng từ Phú Xuân (Huế) thần tốc "Bắc tiến' đại phá quân xâm l-ợc Mãn Thanh, Quang Trung đã dừng chân lại trấn doanh Nghệ An để tuyển mộ thêm quân Chỉ trong vòng mấy ngày đã có hàng vạn trai tráng bổ sung cho đại quân Trong đó, nhiều ng-ời trở thành danh t-ớng nh- bốn anh em họ Lê ở T-ờng Sơn (Anh Sơn), Lê Quốc Cầu, Lê Quốc Lý, Lê Quốc Đoan, Lê Quốc Trân

Trong những lần qua lại, vua Quang Trung nhận thấy Nghệ An là nơi có nhiều thuận lợi với "độ đ-ờng vừa cân, vừa có thể khống chế đ-ợc trong Nam ngoài Bắc, lòng dân lại trọng chính nghĩa đầy khí phách kiên trung" [21 , 20]

Ông đã có ý định chọn nơi đây làm đất đóng đô Mặc dù công việc dời đô còn

dở dang song những dấu tích còn lại của Ph-ơng Hoàng Trung Đô đã thể hiện

vị trí chiến l-ợc của mảnh đất và con ng-ời Nghệ An

Khi thực dân Pháp nổ súng xâm l-ợc n-ớc ta (1958), phong trào yêu n-ớc của nhân dân diễn ra khắp nơi Tr-ớc nguy cơ mất còn của dân tộc, các

sĩ phu văn thân yêu n-ớc nơi đây đã kiên quyết cùng với nhân dân tiến hành kháng chiến chống cả "Triều lẫn Tây"

ở bên kia sông Lam (Hà Tĩnh) đại quan chí sĩ Nguyễn Công Trứ đã 80 tuổi vẫn khảng khái xin cầm quân đánh giặc ở Quỳnh L-u, tiến sĩ Văn Đức Giai đã mộ nghĩa dũng sẵn sàng lên đ-ờng Các văn thân trong tỉnh: Hồ Sĩ Tuần, D-ơng Doãn Hải dâng sớ xin đánh ng-ời Hoàng Văn Thái (Nghi Lộc)

đã viết cáo trạng lên án triều đình Huế hèn nhát

Năm 1874, khi triều đình Huế can tâm thừa nhận cho thực dân Pháp chiếm 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ, lập tức Trần Tấn nổi lên ở Thanh Ch-ơng,

Đặng Nh- Mai nổi lên ở Nam Đàn và Đinh Văn Chất ở Nghi Lộc

Sau khi kinh thành Huế thất thủ (1885), vua Hàm Nghi xuất bôn, xuống chiếu Cần V-ơng kêu gọi nhân dân kháng chiến chống quân xâm l-ợc ở Nghệ An có cuộc khởi nghĩa lớn do tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn và Phó bảng Lê Doãn Nhã lanh đạo, lập căn cứ ở Diễn Châu và Yên Thành Hai ông cùng với Nguyễn Nguyên Thành, Phan Bá Niên tổ chức chiến đấu kiên c-ờng và linh hoạt Những trận tấn công chớp nhoáng của nghĩa quân nổ ra ở Cầu Bùng, Cầu Giát, Kênh Sắt đã gây thiệt hại cho quân địch Sau thất bại ở Tràng Thành (5/1887) địch tập trung lực l-ợng đánh lên khu căn cứ quân sự vững chắc của nghĩa quân là Đồng Thông (Yên Thành) trong trận chiến ác liệt này, Nguyễn Xuân Ôn bị trọng th-ơng và sa vào tay giặc Những thủ lĩnh còn lại và nghĩa quân vẫn tiếp tục duy trì hoạt động một thời gian, sau đó quy tụ về ngọn cờ kháng chiến của Phan Đình Phùng ở Hà Tĩnh

Sau khi phong trào Cần V-ơng bị dập tắt, nhân dân Nghệ An lại sôi nổi tham gia phong trào yêu n-ớc do Phan Bội Châu khởi x-ớng

Phong trào Đông Du của Phan Bội Châu đang cuốn hút những trái tim yêu n-ớc từ Bắc chí Nam Đây đang là thời kỳ "đắc ý" của nhà chí sĩ họ Phan Thơ văn yêu n-ớc của ông đ-ợc hàng triệu ng-ời truyền miệng cho nhau Sau

tác phẩm L-u cầu huyết lệ tân th- (1903), Việt Nam vong quốc sử (1905),

Khuyến quốc dân tu trợ du học văn (1905), ông lại viết Hải ngoại huyết th- (1906), Kính cáo toàn quốc phụ lão (1906), Đề tỉnh quốc dân hồn (1907) Thơ

văn của ông nh- xoáy vào gan ruột mọi ng-ời dân, hừng hực lửa căm thù, có sức cổ vũ mãnh liệt tinh thần đoàn kết, quyết tâm cứu n-ớc, cứu nhà Ông kêu gọi:

" Hòn máu uất chất quanh đầy ruột Anh em ơi xin tuốt g-ơm ra!

Có trời, có đất có ta,

Đồng tâm nh- thế mới là đồng tâm!"

[1, 94]

Năm 1904, Phan Bội Châu lập Duy Tân Hội nhằm đ-a thanh niên ra n-ớc ngoài học tập, đào tạo cán bộ cho công cuộc đánh Pháp sau này, nhất là cán bộ quân sự học trong các tr-ờng võ bị của Nhật theo c-ơng lĩnh hành

động mà Duy Tân Hội nêu ra "Đánh giặc phục thù mà thủ đoạn là bạo động"

Trong Hội Duy Tân, đại diện cho phái "ám xã" có xu h-ớng bạo động

vũ trang là Lê Quyên (H-ng Nguyên) và Ngô Quảng (Nghi Lộc) Họ đã xây dựng căn cứ chiến đấu ở Hồng Lĩnh (Nghi Xuân), Bố L- (Anh Sơn) mở đ-ờng dạy võ ở Nam Đàn và có quan hệ chặt chẽ với nghĩa quân Hoàng Hoa Thám Sau khi đánh úp thành Hà Tĩnh không thành, quân Pháp tấn công mạnh Nghĩa quân phải mở đ-ờng máu rút khỏi các căn cứ Từ đó hoạt động vũ trang của phong trào Duy Tân lắng dần

Năm 1908, phong trào chống thuế nổ ra ở Quảng Nam, Đà Nẵng và nhanh chóng lan ra các tỉnh khác ở Trung Kỳ ở Nghệ An, phong trào chống thuế có xu h-ớng bạo động vũ trang Ng-ời đại diện là Chu Trạc (Yên Thành),