Sử dụng phương pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình lịch sử thế giới hiện đại 1917 1945 lịch sử lớp 11

Hầu hết các giáo viên ch-a sử dụng khoa học các cách dạy học trình bày miệng khác nhau, ch-a có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa trình bày miệng và các ph-ơng pháp khác, ngôn ngữ giáo viên n

Tr-ờng đại học Vinh

Khoa Lịch sử

đậu thị kiều loan

Khoá luận tốt nghiệp đại học

sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình lịch sử

thế giới hiện đại 1917 - 1945 ( lịch sử lớp 11)

2

***

Mục lục

Trang

Mở đầu 1

Nội dung 9

Ch-ơng 1: Cở sở lý luận và thực tiễn của sử dụng ph-ơng pháp trình bày

miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT 9

1.1 Đặc điểm nhận thức và tâm lý của học sinh THPT10 1.2 Yêu cầu của việc đổi mới ph-ơng pháp dạy học lịch sử 13

1.3 Vị trí, ý nghĩa của việc sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT 16

1.4 Các ph-ơng pháp trình bày miệng đ-ợc sử dụng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT 20

1.5.Thực tiễn của việc sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông 34

1.6 Yêu cầu khi sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở phổ thông hiện nay 36

Ch-ơng 2: Sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình lịch sử thế giới hiện đại 1917 - 1945 42

2.1 Vị trí, nhiệm vụ, mục tiêu, nội dung cơ bản của khoá trình lịch sử thế giới hiên đại 1917-1945 42

2.2 Sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình lịch sử thế giới hiên đại 1917-1945 50

Ch-ơng 3: Thực nghiệm s- phạm 104

Kết luận 116

tài liệu tham khảo 118

3

quy định chữ viết tắt

THPT: Trung học phổ thông THCS: Trung học cơ sở CNXH: Chủ nghĩa xã hội CNTB: Chủ nghĩa t- bản

NXB: Nhà xuất bản

đ-ợc vị trí của mình trong cuộc sống - là chìa khoá vạn năng cho mọi hoạt

động, thì vấn đề giáo dục càng trở lên quan trọng Hầu hết các n-ớc trên thế giới đều nhận thức rằng “ Giáo dục ngày càng đóng vai trò chủ chốt trong việc hoàn thành các mục tiêu xã hội và thúc đẩy quá trình phát triển kinh tế xã hội góp phần giải quyết các vấn đề xã hội nh-: Nạn nghèo khổ, bất công xã hội,

sự phân hoá xã hội và giáo dục có mục tiêu quan trọng là góp phần thực hiện công bằng xã hội - tạo nên “ nội lực” gây nên sự biến đổi của xã hội, là cái tiêu biểu của sự lựa chọn cần phải tiến hành” [10;111]

Hiểu rõ tầm quan trọng của giáo dục đối với sự phát triển của đất n-ớc cũng nh- đối với con ng-ời, n-ớc ta đang ngày càng hoàn chỉnh, nâng cao hệ thống giáo dục ở n-ớc ta, giáo dục đ-ợc xem là “ quốc sách hàng đầu” , với mục tiêu đào tạo con ng-ời phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất

5

cũng nh- khả năng thẩm mỹ , lao động - kỹ thuật Trong đó phát triển trí tuệ

và đạo đức đặc biệt đ-ợc quan tâm Do đó, vấn đề giáo dục ngày nay đòi hỏi

“có nền tảng rộng”, “Chuyển từ mặt đơn thuần tri thức sang mặt phát triển toàn diện của con ng-ời về trí tuệ, thể lực, tính chất xã hội và đạo đức” [10;127] Cùng với các khoa học giáo dục khác, Lịch sử với đặc điểm của mình có vai trò quan trọng to lớn trong quá trình đào tạo thế hệ trẻ phát triển toàn diện trong đó có lĩnh vực trí tuệ, đạo đức

Để phát triển trí tuệ và bồi d-ỡng phẩm chất đạo đức cho thế hệ trẻ thông qua giáo dục nói chung và giáo dục lịch sử nói riêng, bên cạnh nội dung ch-ơng trình, vấn đề đổi mới ph-ơng pháp dạy học đang đ-ợc n-ớc ta hết sức chú trọng, vì ph-ơng pháp dạy học chính là con đ-ờng, cách thức hoạt động của thầy và trò trong việc truyền thụ và tiếp thu kiến thức Một bài học muốn

đạt đ-ợc kết quả cao nhất thiết phải có ph-ơng pháp dạy học phù hợp

Hội nghị lần 3 Ban chấp hành Trung -ơng Đảng Cộng sản Việt Nam (khoá 8) chỉ rõ: “ Phải đổi mới giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều rèn luyện thành nết t- duy sáng tạo của ng-ời học”

Thực hiện chủ tr-ơng chung đó, đổi mới, nâng cao và hoàn thiện các ph-ơng pháp dạy học lịch sử đang đ-ợc đặt ra

1.2 Ng-ợc dòng thời gian, nhìn lại quá trình giáo dục của n-ớc ta có thể thấy chúng ta đã thu đ-ợc khá nhiều thành quả Song bên cạnh đó còn có nhiều vấn đề nổi cộm cần đ-ợc quan tâm, xem xét đặc biệt vấn đề về ph-ơng pháp giáo dục, dạy học Trong quá trình giảng dạy thực trạng dạy học theo một chiều, giáo viên độc thoại, thầy đọc trò ghi, hay trong giờ học chỉ sử dụng một vài ph-ơng pháp dạy học đơn thuần thông báo, giảng giải còn khá phổ biến ở mỗi bài học, giáo viên ch-a có sự kết hợp đúng đắn, nhuần nhuyễn các ph-ơng pháp, các cách dạy học khác nhau biến giờ học lịch sử thành một giờ học khô khan, cứng nhắc chồng chất sự kiện, quá tải Do đó, không khơi gợi lòng ham muốn tìm hiểu, hứng thú học tập cũng nh- t- duy của các em Nhìn thẳng vào sự thật chúng ta thấy rằng hiện nay có khá nhiều học sinh rơi

6

tình trạng chán học môn lịch sử ở phổ thông Nhiều em xem học chỉ vì sự bắt buộc, đối phó Kết quả kỳ thi tuyển sinh năm (2004- 2005) vừa qua với hiệu quả và chất l-ợng rất thấp , thậm chí có nhiều bài viết “ phi lịch sử” đang đặt ra cho những nhà giáo dục lịch sử một câu hỏi lớn: vì sao?

Một trong nh-ng lý do quan trọng dẫn đến tình trạng đó là nhiều giáo viên vẫn ch-a có ph-ơng pháp day học phù hợp, đúng đắn Vì vậy đổi mới,

điều chỉnh và vận dụng nh- thế nào để phát huy đ-ợc -u thế của các ph-ơng pháp dạy học cho phù hợp với yêu cầu của môn học với điều kiện thực tại là một vấn đề cần phải tiến hành để nâng cao chất l-ợng dạy học

1.3 Có nhiều ph-ơng pháp để tiến hành dạy tốt bài học lịch sử, trong đó trình bày miệng là một ph-ơng pháp quan trọng, có -u thế đặc biệt trong giảng dạy Với ngôn ngữ đa dạng phong phú, giàu hình ảnh và gợi cảm giúp học sinh khôi phục lại quá khứ, hiểu quá khứ, từ đó rút ra những quy luật, bài học cho cuộc sống hiện tại và dự đoán sự phát triển trong t-ơng lai Hiện nay nhằm nâng cao hiệu quả, chất l-ợng bài học có nhiều ph-ơng pháp mới đang

đ-ợc nghiên cứu, bổ sung nh- sử dung đồ dùng trực quan, tăng c-ờng sử dụng tài liệu tham khảo, dạy học nêu vấn đề, tích cực hoá hoạt động học tập cửa học sinh nh-ng không một ph-ơng pháp nào không sử dụng kèm theo trình bày miệng để phát huy vai trò, chức năng của mình

Nhờ -u thế đó, ph-ơng pháp trình bày miệng sớm đ-ợc vận dụng vào dạy học, cho đến nay nó đã trở thành một ph-ơng pháp chủ đạo, không thể thiếu trong dạy học Tuy nhiên, trong quá trình sử dụng ph-ơng pháp này vẫn

có nhiều hạn chế Hầu hết các giáo viên ch-a sử dụng khoa học các cách dạy học trình bày miệng khác nhau, ch-a có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa trình bày miệng và các ph-ơng pháp khác, ngôn ngữ giáo viên nhiều lúc còn quá

“nghèo nàn” khô cứng và thiếu biểu cảm, nên không thể phát huy tối đa tác dụng của ph-ơng pháp này cũng nh- ch-a thu hút đ-ợc học sinh, tác động lớn

đến hiệu quả học tập của các em

7

Để khắc phục tình trạng đó đòi hỏi chúng ta một mặt phải điều chỉnh,

bổ sung, hoàn thiện ph-ơng pháp dạy học nói chung, ph-ơng pháp dạy học lịch sử nói riêng, mặt khác phải biết vận dụng, kết hợp các ph-ơng pháp dạy học khác nhau và khai thác, phát huy tác dụng của mỗi ph-ơng pháp

1.4 Trong ch-ơng trình lịch sử ở tr-ờng THPT, khoá trình “ Lịch sử thế giới hiện đại (1917-1945)” (lịch sử lớp 11), là một khoá trình gồm nhiều nội dung khác nhau và có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giáo d-ỡng, giáo dục và phát triển học sinh Do đó, để giảng dạy có hiệu quả khoá trình lịch sử này giáo viên cần có ph-ơng pháp dạy học phù hợp

Với những lý do chủ yếu nêu trên chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: “ Sử

dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình lịch sử thế

giới hiện đại (1917 -1945) ” (Lịch sử lớp 11), có ý nghĩa thiết thực, với hy vọng góp phần nhỏ vào việc giải quyết những nhiệm vụ đang đặt ra cho lý luận dạy học bộ môn cũng nh- thực tế dạy học ở tr-ờng phổ thông đòi hỏi

2 Lịch Sử vấn đề

Ph-ơng pháp trình bày miệng có vị trí, ý nghĩa hết sức quan trọng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng Xung quanh vấn đề ph-ơng pháp trình bày miệng đã có một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài n-ớc Để thực hiện khoá luận này chúng tôi đã tiếp cận

đ-ợc một số tác phẩm về Tâm lý học, Giáo dục học và Lý luận dạy học bộ môn cũng nh- các tài liệu, bài viết về nội dung, ph-ơng pháp dạy học khoá

trình “ Lịch sử thế giới hiện đại 1917- 1945 ” (L ịch sử lớp 11) Trong số các

tài liệu đó chúng tôi chia làm hai loại sau:

2.1 Các công trình nghiên cứu về lý luận dạy học nói chung và lý luận dạy học bộ môn

Tr-ớc hết phải kể đến các tài liệu “ Ph-ơng pháp dạy học lịch sử ” do Phan Ngọc Liên chủ biên xuất bản 1976 ;1980; 1999; 2002 Những tài liệu này đã trình bày một cách tổng quát về khái niệm, vị trí, ý nghĩa, các ph-ơng

Tài liệu “ Hệ thống các ph-ơng pháp dạy học lịch sử ở tr-ờng trung học cơ sở ” của Trịnh Đình Tùng - Trần Viết Thụ cũng đề cập khá rõ các ph-ơng pháp dạy học cụ thể trong ph-ơng pháp trình bày miệng về định nghĩa, đặc

điểm, các tr-ờng hợp sử dụng chúng

Các tài liệu: Giáo dục học, Ngôn ngữ học, Tâm lý học cũng đã khẳng

định vai trò của ngôn ngữ (lời nói ) trong đời sống nói chung và trong dạy học nói riêng

Ngoài ra một số công trình nghiên cứu của các tác giả n-ớc ngoài nh-:

“Ph-ơng pháp và kỹ thuật lên lớp” của N.M.Iacốplép cũng khẳng định “ tiến trình bài học phụ thuộc nhiều vào ngôn ngữ của giáo viên” [13;121], đồng thời tác giả cũng đã nêu lên một số cách sử dụng ngôn ngữ, chẳng hạn cách phát

Mặc dù đ-ợc nghiên cứu khá nhiều nh-ng hầu hết các tài liệu này chỉ mới đề cập ph-ơng pháp trình bày miệng một cách khái quát, ngắn gọn, mang tính lí luận ch-a đ-a ra đ-ợc cách vận dụng cụ thể, thiết thực các hình thức cơ bản của dạy học trình bày miệng nhằm nâng cao hiệu quả bài học lịch sử trung học phổ thông và khoá trình “ Lịch sử thế giới hiện đại ( 1917 - 1945)” nói riêng

9

2.2 Các tài liệu h-ớng dẫn giảng dạy và tài liệu viết về khoá trình

“ Lịch sử thế giới hiện đại (1917 - 1945)”

Sách giáo viên Lịch sử lớp 11 (Lê Ngọc Thái (chủ biên), NXB Giáo dục, Hà Nội, 2001); sách “ Thiết kế bài giảng lịch sử ở tr-ờng trung học phổ thông” , (Phan Ngọc Liên, NXB Đại học Quốc gia, Hà nội, 1999) Các tài liệu này giúp nắm đ-ợc mục đích, yêu cầu, nội dung, ph-ơng pháp giảng dạy của từng bài học d-ới dạng khái quát nhất

Tài liệu “ Lịch sử thế giới hiện đại 1917-1945 (Nguyễn Anh Thái, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003); “ Lịch sử chiến tranh thế giới hai” (Phan Huy Quý, NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp Hà Nội,1985); “ Cách mạng tháng M-ời Nga vĩ đại” (Phan Huy Quý, NXB giáo dục, Hà Nội, 1982); “ Chiến tranh Thái Bình D-ơng (1941 - 1945)” , (Huỳnh Văn Tòng - Lê Vĩnh Quốc, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1991); Các tài liệu: Hồ Chí Minh toàn tập; “ Văn minh nhân loại những b-ớc ngoặt lịch sử” ; “ Những mẫu chuyện lịch sử thế giới” cung cấp các kiến thức về lịch sử thế giới hiện đại 1917-1945

Những tài liệu của các nhà nghiên cứu giáo dục - lịch sử nêu trên mà chúng tôi tiếp cận đ-ợc là cơ sở lý luận và gợi ý có giá trị khi giải quyết các nhiệm cụ thể của đề tài

3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu.

Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài là cách sử dụng ph-ơng pháp dạy học trình bày miệng trong giảng dạy khoá trình “ Lịch sử thế giới hiện đại 1917 - 1945” (Lịch sử lớp 11) nhằm nâng cao chất l-ợng, hiệu quả bài học, kích thích nhu cầu, hứng thú học tập lịch sử, phát huy khả năng độc lập t- duy và khả năng sáng tạo của học sinh

4 Mục đích - nhiệm vụ nghiên cứu

10

4.1 Mục đích

- Tìm hiểu về vị trí, ý nghĩa, nội dung, đặc điểm, ph-ơng pháp sử dụng của các cách dạy học trong ph-ơng pháp trình bày miệng, để hiểu rõ các cách dạy học này và vận dụng vào dạy học lịch sử nhằm nâng cao hiệu quả bài học

- Đề ra ph-ơng pháp vận dụng các ph-ơng pháp trình bày miệng cụ thể vào dạy học khoá trình “ Lịch sử thế giới hiện đại 1917 - 1945” (Lịch sử lớp 11), để gây hứng thú học tập cho học sinh và nâng cao hiệu quả của bài học

- Xác định cách thức, ph-ơng pháp vận dụng các ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông

- Nghiên cứu sách giáo khoa để xác định nội dung cơ bản làm căn cứ cho việc đề xuất, xây dựng hệ thống các ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình “ Lịch sử thế giới hiện đại (1917 - 1945)”

- Tiến hành thực nghiệm s- phạm để khẳng định tính khả thi của việc vận dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử nói chung và dạy học khoá trình “ Lịch sử thế giới hiện đại (1917-1945)” nói riêng

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng tốt ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá trình lịch sử thế giới hiện đại (1917 - 1945) thì chắc chắn sẽ nâng cao đ-ợc hiệu quả, chất l-ợng của bài học và gây đ-ợc hứng thú học tập môn lịch sử cho học sinh

6 Ph-ơng pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu về lý thuyết :

11

+ Tìm hiểu các tác phẩm lí luận về Giáo dục học, Tâm lý học, Lí luận dạy học bộ môn, các tác phẩm của Hồ Chí Minh và Đảng ta về giáo dục, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học giáo dục trong và ngoài n-ớc về

đặc điểm, ý nghĩa của việc sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng Trên cơ sở

đó rút ra những luận điểm cơ bản về vấn đề nghiên cứu của đề tài

+ Nghiên cứu sách giáo khoa, sách h-ớng dẫn giảng dạy, thiết kế bài giảng để vận dụng ph-ơng pháp trình bày miệng phù hợp

- Nghiên cứu thực tiễn:

+ Điều tra, khảo sát thực tiễn để có đ-ợc kết luận chính xác, khoa học

về thực trạng dạy học ở tr-ờng phổ thông nói chung cũng nh- việc vận dụng ph-ơng pháp trình bày miệng nói riêng

+ Soạn và thực nghiệm tiết 2 bài: “ Chiến tranh thế giới thứ hai” để chứng minh tính khả thi, đúng đắn của các đề xuất đã nêu ra

7 Cấu trúc của đề tài.

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung của đề tài

đ-ợc trình bày trong 3 ch-ơng

Ch-ơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng ph-ơng pháp

trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng trung học phổ thông

Ch-ơng 2 Sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học khoá

trình “ Lịch sử thế giới hiện đại (1917 - 1945)” (Lịch sử lớp 11)

12

ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử

ở tr-ờng THPT

1.1 Đặc điểm nhận thức và tâm lí của học sinh THPT

Cách đây hàng triệu năm lịch sử con ng-ời đã xuất hiện trên trái đất, cùng với quá trình sinh sống, tồn tại và không ngừng phát triển dần dần con ng-ời đã tích luỹ cho mình những nguồn tri thức vô cùng phong phú, đa dạng

Cứ nh- vậy tiếp tiếp các thế hệ đã sáng tạo và bồi đắp cho kho tàng trí thức ấy không ngừng lớn lên Đồng thời với quá trình sáng tạo, xây dựng ấy là nhu cầu tìm hiểu về quá khứ, về cuộc sống của chính mình Càng phát triển, nhu cầu đó ngày càng mạnh mẽ và trở thành niềm khát khao của con ng-ời Không nằm ngoài quy luật chung đó, trong những ngày ngồi trên ghế nhà tr-ờng, tuỳ vào đặc điểm nhận thức và tâm lý của lứa tuổi mà các em học sinh

có nhu cầu tìm hiểu, khám phá những điều trong cuộc sống

Có nhiều con đ-ờng khác nhau để tìm hiểu về quá khứ nh- thông qua hoạt động xã hội, nghiên cứu, tìm tòi Nh-ng con đ-ờng thuận tiện nhất, ngắn gọn nhất đó là con đ-ờng dạy học, bởi thông qua quá trình dạy học, ng-ời học đ-ợc lĩnh hội tri thức d-ới sự h-ớng dẫn giảng dạy của giáo viên chứ không phải tự mày mò tìm kiếm

Để quá trình dạy học đó đ-ợc tổ chức tốt nhất bên cạnh nội dung hợp

lý đòi hỏi giáo viên phải có ph-ơng pháp giảng dạy thích hợp Để làm đ-ợc

điều đó nhất thiết các nhà giáo dục phải dựa vào đặc điểm nhận thức tâm lý của học sinh Chúng ta biết rằng mỗi thời đại, mỗi khoảng thời gian và không gian khác nhau, có những nhận thức khác nhau Chẳng hạn khả năng nhận thức của học sinh hơn 30 năm tr-ớc khác với học sinh ngày nay, giữa học sinh THPT, THCS, Tiểu học cũng đều có những nét riêng.Vì vậy, nắm bắt đ-ợc

đặc điểm tâm lí, nhận thức của học sinh là nhân tố cực kỳ quan trọng để ngành

là tinh hoa mà loài ng-ời đã sáng tạo ra Tuy nhiên, cũng cần biết rằng những cái cũ của nhân loại cũng chính là cái mới trong nhận thức của các em, để nhận thức đ-ợc nó học sinh gặp không ít khó khăn D-ới sự h-ớng dẫn của giáo viên, tuỳ theo đặc điểm tài liệu, khả năng và căn cứ vào điều kiện thực tế của giáo viên và học sinh mà họ tổ chức cho các em nhận thức từ trừu t-ợng

đến cụ thể hay từ cụ thể đến trừu t-ợng để học sinh có thể dễ dàng tiếp thu

Mặt khác, khác với học sinh THCS, ở lứa tuổi THPT các em đã bắt đầu tích luỹ đ-ợc cho mình một số kiến thức và kinh nghiệm sống, hoạt động học tập của học sinh trong giai đoạn này có tính năng động và độc lập cao hơn Đa

số các em mong muốn đ-ợc khẳng định và làm giàu thêm vốn hiểu biết của mình Sự tò mò thích thú khám phá những điều ch-a biết phổ biến ở các em

Điều này đã tạo điều kiện để cho các em tiếp thu kiến thức mới phong phú hơn Song do đặc điểm lứa tuổi nên hầu nh- các em ch-a chú ý đến phát triển năng lực độc lập suy nghĩ của bản thân Các em th-ờng nhận thức vấn đề nông cạn, hời hợt, sơ sài, do đó th-ờng có kết luận vội vàng mang tính chất cảm tính Vì vậy, nhận thức của các em sẽ không hoàn toàn chắc chắn và chính xác nếu không có sự h-ớng dẫn của giáo viên

Với những đặc điểm nhận thức và tâm lý đó, học sinh THPT không thể

tự mình hoàn toàn độc lập tìm tòi và nghiên cứu bài học mà nhất thiết phải có

Khác với các khoa học khác quá trình nhận thức lịch sử của học sinh không thể trực quan sinh động, trong quá trình nhận thức lịch sử học sinh không thể quan sát trực tiếp đối t-ợng, chẳng hạn nh-: Thí nghiệm Vật lý, Hoá học Nếu thí nghiệm này ch-a thành công có thể dựng lại thí nghiệm khác nh- thế Còn trong lịch sử chỉ có thể nhận thức một cách gián tiếp thông qua các tài liệu Nhận thức vấn đề trên cơ sở tài liệu và sàng lọc kiến thức nh- thế nào cho chính xác là một vấn đề không dễ đối với các em học sinh

Nhận thức lịch sử bao giờ cũng mang tính phức tạp vì con ng-ời là một

bộ phận không thể tách rời của đối t-ợng nghiên cứu Hay nói cách khác đối t-ợng nhận thức của học sinh trong lịch sử chính là hoat động thực tiễn có ý thức của con ng-ời, khác với sự vận động trong giới tự nhiên đó là sự vận

động tự thân, không ẩn chứa các ý t-ởng [5;102]

Vì vậy, nhận thức lịch sử không chỉ là ghi nhớ những sự kiện giản đơn

mà còn phải hiểu bản chất của chúng và đằng sau đó là những qui luật, bài học kinh nghiệm trong cuộc sống “ Bởi lịch sử chỉ quí giá và thực tế đ-ợc ẩn

15

náu trong các sự kiện, các sự kiện không có thực tế là rác r-ởi đối với óc t- duy” [30;43]

Một đặc điểm khác trong quá trình nhận thức lịch sử của học sinh nữa

đó là việc nhận thức lịch sử không thuận theo h-ớng nhận thức chung của con ng-ời từ gần đến xa mà trong lịch sử các em phải đi từ quá khứ đến hiện tại tức từ xa đến gần điều này rất dễ dẫn đến hiện đại hoá lịch sử

Phải dựng lại lịch sử nh- thế nào cho chính xác và sống động nh- vốn

nó đã tồn tại để học sinh không những thấy đ-ợc, nghe đ-ợc mà còn hiểu

đ-ợc lịch sử là một vấn đề hết sức khó khăn, ngoài nội dung chính xác đòi hỏi giáo viên phải có ph-ơng pháp thích hợp để khôi phục lại quá khứ không chỉ bằng “ x-ơng” mà cả bằng “ thịt” nữa “ Lịch sử là kết quả sáng tạo của quần chúng nhân dân trong lao động sản xuất và chiến đấu Vì vậy nhận thức lịch

sử nói chung và dạy học lịch sử nói riêng đâu phải là kể “ chuyện quá khứ” mà

đối với chúng ta nghiên cứu, học tập lịch sử không phải chỉ biết quá khứ mà trên cơ sở biết quá khứ để tiên đoán sự phát triển của t-ơng lai và đấu tranh cho sự thắng lợi tất yếu của t-ơng lai” (17;43)

Trình bày miệng với ngôn ngữ chọn lọc, trong sáng, gợi cảm có tác dụng rất lớn giúp học sinh khôi phục lại quá khứ chính xác và hiểu nó Nếu nh- dạy học bằng cách sử dụng đồ dùng trực quan chỉ phản ánh đ-ợc phần nào nội dung lịch sử vì không phải bất cứ một vấn đề lịch sử nào cũng có thể dạy học trực quan Hay sử dụng tài liệu tham khảo có thể giúp học sinh tìm hiểu sâu quá khứ, song do đặc điểm nhận thức học sinh tính độc lập, khả năng

tự nghiên cứu ch-a cao nên việc nhận thức không mấy thuận lợi Trình bày miệng trong dạy học lịch sử với nhiều ph-ơng pháp đa dạngphù hợp với đậc

điểm học sinh cũng nh- đối với từng bài học cụ thể sẽ tạo điều kiện thuận lợi

để học sinh dễ dàng tiếp thu, đặc biệt d-ới sự h-ớng dẫn của giáo viên Mặt khác, dung l-ợng kiến thức lịch sử rất lớn mà thời gian học tập chúng ta có hạn cho nên sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng là ph-ơng pháp dạy học phù hợp nhất

16

1.2 yêu cầu của việc đổi mới ph-ơng pháp dạy học lịch sử

Chúng ta đang b-ớc vào thế kỷ 21 - thế kỷ của sự bùng nổ thông tin Các nhà khoa học đã thống kê đ-ợc rằng cứ 5 - 7 năm l-ợng thông tin lại tăng thêm gấp đôi Các thông tin phong phú, đa dạng đã và đang can thiệp vào mọi mặt của đời sống của con ng-ời Thế nh-ng thời gian hoạt động nói chung và thời gian học tập của con ng-ời là hữu hạn, chúng ta không thể tăng thời hoạt

động trong ngày, không thể kéo dài thời gian học tập của học sinh để truyền

đạt kiến thức cho họ Trong thời gian nh- vậy chúng ta có thể san bằng sự chênh lệch, dù có cái gọi là “ học một biết m-ời” đi chăng nữa Vấn đề đặt ra

là tinh giảm nội dung và cải tiến ph-ơng pháp sao cho trong một thời gian ngắn học sinh có thể lĩnh hội thông tin cơ bản, thiết yếu nhất, đáp ứng yêu cầu của thời đại Đồng thời giúp học sinh biết sử dụng cái năng lực có sẵn để đáp ứng nhu cầu mới của xã hội

Nắm bắt rõ điều đó và để hoà chung với nhịp độ phát triển của thế giới, ngoài việc đẩy mạnh tốc độ phát triển kinh tế - xã hội, giáo dục đ-ợc n-ớc ta hết sức quan tâm Tháng 12 - 1998 n-ớc ta đã ban hành luật giáo dục trong đó ghi rõ “ Giáo dục là quốc sách hàng đầu” [10;135] đồng thời nhấn mạnh “ Giáo dục phải không ngừng thích nghi với những đặc điểm của xã hội mà không bỏ qua việc chuyển giao những thành tựu, nền tảng và thành quả mà sự trải nghiệm của nhân loại đạt đ-ợc” [10;6] và “ Trách nhiệm của ng-ời thầy giáo là chuyển giao cho trò những gì mà nhân loại đạt đ-ợc về bản thân mình và về thiên nhiên, tất cả những gì thiết yếu mà nhân loại sáng tạo ra” [10;161]

Nhằm đạt đ-ợc những mục tiêu trên, bên cạnh việc không ngừng hoàn thiện nội dung thì vấn đề đổi mới ph-ơng pháp dạy học đang đ-ợc đặt ra cấp thiết Bởi trong thời đại thông tin hiện nay - thời đại kỹ thuật tiên tiến, việc cung cấp thông tin mới (nội dung giáo dục) là cần thiết không thể coi th-ờng Nh-ng quan trọng hơn là việc tổ chức sau đó (tức ph-ơng pháp ) để con ng-ời

tự thấy phải cập nhập thông tin từ đó họ có nhu cầu tìm kiếm thông tin mới, có khả năng khai thác thông tin

17

Ngạn ngữ đã có câu: “ Đừng bắt ng-ời ta uống, phải làm cho ng-ời ta khát” Quả thực nh- vậy thông tin nói chung và thông tin lịch sử nói riêng là vô cùng phong phú, đa dạng Để có thể truyền tải hết khối l-ợng thông tin ấy cho học sinh là điều rất khó khăn Việc học sinh nắm bắt thông tin nh- thế nào không hoàn toàn phụ thuộc vào những kiến thức ng-ời giáo viên cung cấp

mà nó còn phụ thuộc vào ph-ơng pháp truyền đạt những thông tin đó Dù giáo viên có nhiệt tình truyền đạt kiến thức đến bao nhiêu nh-ng nếu không có một ph-ơng pháp đúng đắn để khơi dậy ở các em sự hứng thú, niềm say mê khát khao thì sẽ khó đạt đ-ợc kết quả cao Nhấn mạnh đến tầm quan trọng của ph-ơng pháp dạy học, điều 4 Luật Giáo dục của n-ớc ta ghi rõ “ Ph-ơng pháp giáo dục phải nhằm phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, t- duy sáng tạo của ng-ời học, bồi d-ỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập ý chí tiến thủ v-ơn lên” Điều đó đặc biệt trở nên quan trọng khi hiện nay chúng ta đang tận mắt đ-ợc chứng kiến những thành tựu vĩ đại trong khoa học - kỹ thuật cũng nh- giáo dục Sự phát triển đó đang đ-a thế giới chúng ta b-ớc sang một nền văn minh mới - Văn Minh Tri Thức mà ở đó trí tuệ con ng-ời đ-ợc tôn vinh hơn tất cả và có một chỗ đứng xứng đáng nhất Thực tế đó đặt ra yêu cầu đối với các n-ớc phải nâng cao hiệu quả giáo dục Thời gian qua nhiều n-ớc tiên tiến trên thế giới đã và đang có những điều chỉnh về nội dung, ph-ơng pháp để tạo nên một nền giáo dục hiện đại tiên tiến đáp ứng yêu cầu thời đại

Trong bối cảnh đó, cùng với các chiến l-ợc phát triển kinh tế xã hội, n-ớc ta đã vạch ra chiến l-ợc phát triển giáo dục.Trong chiến l-ợc phát triển giáo dục 2001 - 2010 ghi rõ: “ Đổi mới mục tiêu nội dung, ph-ơng pháp, ch-ơng trình giáo dục các cấp bậc và trình độ đại học Phát triển đội ngũ nhà giáo đáp ứng yêu cầu vừa tăng quy mô, vừa nâng cao chất l-ợng, hiệu quả và

đổi mới ph-ơng pháp dạy học ” [6;1]

H-ớng phát triển ph-ơng pháp dạy học hiện nay: “ Đổi mới và hiện đại hoá ph-ơng pháp giáo dục chuyển từ truyền đạt thông tin thụ động, t- duy trong quá trình tiếp cận tri thức, dạy cho ng-ời học ph-ơng pháp tự học, tự thu

18

nhận thông tin một cách có hệ thống và t- duy, phân tích, tích hợp phát triển nội lực cá nhân, tăng c-ờng tính chủ động của học sinh, sinh viên trong quá trình học tập” [6;1]

Thực hiện chỉ tiêu trên giáo dục n-ớc ta đang tăng c-ờng nghiên cứu

đổi mới ph-ơng pháp dạy học trên cơ sở kế thừa những giá trị tinh hoa của cái

cũ Các ph-ơng pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm đang đ-ợc phát triển nh- dạy học nêu vấn đề, đàm thoại, sử dụng đồ dùng trực quan, tài liệu tham khảo Cùng với các ph-ơng pháp đó, ph-ơng pháp trình bày miệng vẫn đ-ợc chú ý và đề cao

Do một số quan niệm sai lầm nên trong thời gian qua việc sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử vận còn một số thiếu sót Nh-ng trong xu h-ớng đổi mới của ph-ơng pháp dạy học nó đang không ngừng hoàn thiện và sử dụng hợp lý, cho nên trình bày miệng trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng không những không đánh mất giá trị của mình mà vẫn luôn đ-ợc khẳng định đ-ợc vị thế và chắc chắn sẽ có nhiều

đóng góp trong quá trình dạy học cả hôm nay và mai sau

1.3 Vị trí và ý nghĩa của việc sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT

1.3.1 Vị trí

Chúng ta biết rằng ngôn ngữ nói chung và lời nói nói riêng là một yếu

tố có vị trí và ý nghĩa hết sức quan trọng trong cuộc sống cũng nh- mọi hoạt

động của con ng-ời Đ-ợc hình thành và phát triển của nhiều thế kỷ, ngôn ngữ chính là dấu hiệu để con ng-ời thoát khỏi động vật, trở thành con ng-ời xã hội văn minh Nó chính là yếu tố, là cơ sở để con ng-ời phát triển cao hơn các loài

động vật khác

Không những thế trong quá trình tồn tại và phát triển của con ng-ời, giao tiếp là một nhu cầu thiết yếu giúp con ng-ời xích lại gần nhau cùng tìm hiểu và khám phá thế giới Thực hiện yêu cầu bức thiết đó không phải cái gì khác chính là lời nói, là ngôn ngữ F.I.Lênin đã từng nói “ Ngôn ngữ là ph-ơng

Trình bày miệng là ph-ơng pháp sử dụng bằng lời nói (ngôn ngữ) để tiến hành quá trình dạy học Chính vì vậy, đây là một -u thế đặc biệt của ph-ơng pháp này

1.3.2 ý nghĩa

Với vị trí đó ngôn ngữ (lời nói) có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong quá trình dạy học Để tiến hành dạy học, giáo viên tác động đến học sinh bằng hệ thống những ph-ơng tiện đặc biệt: Ngôn ngữ, tài liệu, đồ dùng trực quan Song để tổ chức bài học và truyền đạt kiến thức giáo viên nhất thiết phải sử dụng ngôn ngữ của mình Để truyền đạt kỹ năng kỹ xảo giáo viên phải dùng lời nói và hoạt động Còn sách giáo khoa, tài liệu học tập, thiết bị học tập d-ới dạng đồ dùng trực quan chỉ đ-ợc sử dụng với t- cách là ph-ơng tiện

hỗ trợ mà thôi Bàn về ý nghĩa của ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học Lunan Chaxki đã phát biểu: “ Ngôn ngữ của con ng-ời có sức mạnh to lớn Ngôn ngữ sinh động - lời nói còn phong phú do tính đa dạng của ngữ điệu Nó

đ-ợc nung bằng tình cảm và trở thành một ngôn ngữ có sức thuyết phục hơn” Hay nh- Usinxki đã khẳng định “ Lời nói có thể thay thế đồ dùng trực quan, nh-ng không có đồ dùng trực quan nào thay thế cho lời nói ” Quả thực trong quá trình giảng dạy và học tập, lời nói là nguồn cung cấp kiến thức chủ yếu và

là ph-ơng tiện để truyền thụ, tiếp thu kiến thức Trình bày miệng trong dạy học không chỉ để thông tin tái hiện nhằm khôi phục lại hình ảnh quá khứ mà

nó còn giúp học sinh nhận thức sâu sắc sự kiện, qua đó có thể trình bày suy nghĩ, hiểu biết, tìm tòi nghiên cứu của mình

20

Ngày nay để nâng cao hiệu quả công tác giảng dạy và học tập lịch sử, các nhà nghiên cứu không ngừng đ-a ra các ph-ơng pháp dạy học mới nh- tăng c-ờng sử dụng đồ dùng trực quan, tài liệu tham khảo, hay dạy học nêu vấn đề, đàm thoại với mục tiêu lấy học sinh làm trọng tâm Tuy nhiên chúng

ta cũng biết rằng do đặc điểm và trình độ nhận thức của học sinh phổ thông còn nhiều hạn chế nên nếu sử dụng tài liệu tham khảo hay đồ dùng trực quan

mà không có sự h-ớng dẫn của giáo viên thông qua ngôn ngữ thì tất cả chỉ là những đồ vật im lặng, ít có giá trị Chẳng hạn, khi chúng ta tổ chức cho học sinh tham quan một bảo tàng nào đó mà không có sự h-ớng dẫn của giáo viên thì khung cảnh tr-ớc mắt học sinh chỉ toàn là những bức tranh, những mô hình lặng im mà học sinh khó có thể hình dung đ-ợc nội dung của nó Với sự h-ớng dẫn, sự thuyết trình, miêu tả và giảng giải của giáo viên có thể làm hiện lên tr-ớc mắt các em hình ảnh của những ng-ời v-ợn cổ đang ghì đẽo công cụ lao động, học sinh có thể nghe đ-ợc tiếng hò reo của quần chúng nhân dân trong chiến thắng Tất cả sẽ hiện lên nh- những gì nó đã diễn ra, qua đó giúp học sinh ghi nhớ và hiểu đ-ợc quá khứ

Mặt khác, ngôn ngữ (lời nói) còn có vai trò quan trọng trong ghi nhớ cũng nh- quá trình t- duy, t-ởng t-ợng của học sinh C.Mác trong tác phẩm

“Vai trò lao động” đã khẳng định: “Tr-ớc hết là lao động, sau lao động rồi

đồng thời với lao động là ngôn ngữ, đó là hai động lực chính đã ảnh h-ởng

đến bộ óc con ng-ời, làm cho bộ óc đó dần dần biến thành bộ óc ng-ời” [4;5 ]

Trong quá trình học tập của học sinh, ngôn ngữ (lời nói) chính là ph-ơng tiện, là công cụ của ghi nhớ, t- duy và t-ởng t-ợng Nói một cách cụ thể, ngôn ngữ là ph-ơng tiện - công cụ giao tiếp giữa con ng-ời và con ng-ời, giữa thầy và trò để biểu thị nội dung kiến thức, tình cảm, cách ứng xử giữa giáo viên với học sinh, học sinh với giáo viên và học sinh với nhau Sử dụng lời nói giúp cho giáo viên, học sinh thực hiện đ-ợc các nhiệm vụ giáo d-ỡng, giáo dục và phát triển t- duy học sinh

21

Đối với nhiệm vụ giáo d-ỡng: Lời nói của giáo viên trong quá trình dạy

học bộ môn là một trong những nguồn kiến thức quan trọng Mặc dù có thể vận dụng cách dạy học tiên tiến khác nhau nhằm giảm bớt thuyết giảng, tăng c-ờng trực quan, tài liệu tham khảo, nh-ng do đặc thù của bộ môn là cần phải tích luỹ kiến thức cho nên ngôn ngữ giáo viên đóng vai trò là nguồn kiến thức cơ bản Với ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh, gợi cảm giáo viên sẽ dẫn dắt học sinh về quá khứ Thông qua đó học sinh nắm đ-ợc các sự kiện lịch sử cụ thể bằng cách thể hiện sự phát sinh, phát triển và kết thúc của sự kiện Qua lời nói của giáo viên góp phần tạo biểu t-ợng lịch sử rõ ràng cụ thể về một nhân vật hay một biến cố Ngoài ra, lời nói của giáo viên còn giúp các em học sinh biết suy nghĩ tìm tòi, rút ra kết luận, hình thành khái niệm nhằm tìm hiểu bản chất của sự vật, quy luật của quá trình phát triển lịch sử “ Sử dụng lời nói trong dạy học là một trong những cách tiết kiệm nhất thời gian để truyền thụ kiến thức, những bài học kinh nghiệm của quá khứ” [20;39 - 40]

Đối với nhiệm vụ giáo dục: Lịch sử là môn học có tác dụng giáo dục

cao Tác dụng đó ngày càng đ-ợc phát huy thông qua lời nói của giáo viên, trên cơ sở hiểu đ-ợc lịch sử và thông qua âm sắc ngữ điệu của ngôn ngữ giáo viên có tác động sâu sắc đến tình cảm, hình thành t- t-ởng của học sinh Ví dụ: Thông qua việc giới thiệu, phân tích của giáo viên về sự phát triển của Nhật Bản trong thời kỳ sau chiến tranh thế giới thứ hai sẽ tạo cho học sinh thái

độ khâm phục, ng-ỡng mộ Hay khi phân tích về sự tàn bạo của chủ nghĩa phát xít sẽ giáo dục cho học sinh lòng căm ghét chủ nghĩa phát xít và mong -ớc đấu tranh cho hoà bình của nhân loại Đặc biệt, tác dụng giáo dục học sinh của lịch sử đ-ợc nâng lên rõ rệt và đạt hiệu quả cao qua thái độ của giáo viên Không thể nhiệt tình ca ngợi những hành động anh hùng của nhân dân trong chiến đấu, nếu ng-ời giáo viên không có rung cảm tr-ớc hành động ấy, không thể giáo dục lòng căm thù giai cấp thống trị, quân xâm l-ợc nếu giáo viên không thực sự căm thù chúng, lời nói nhiệt tâm chân thành sẽ tăng thêm

Đối với nhiệm vụ phát triển: Một trong những mục tiêu quan trọng của

quá trình dạy học và phát triển t- duy học sinh Bộ môn lịch sử cũng vậy, bên cạnh nhiệm vụ giáo d-ỡng, giáo dục nó còn tạo điều kiện cho các em phát triển t- duy lịch sử tức hoạt động trí tuệ để học sinh nhận thức đúng quá khứ, hiểu rõ hiện tại và dự đoán t-ơng lai Ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử đáp ứng một cách tốt nhất yêu cầu đó Trong bản thân ngôn ngữ bao giờ cũng có quá trình phân tích, so sánh, tổng hợp tìm ra nguyên nhân, quá trình phát triển lịch sử để giúp các em hiểu sự kiện lịch sử đó nh- thế nào? Bản thân lời nói của giáo viên là quá trình khái quát t- duy của cá nhân, quá trình t- duy đó có tác dụng trực tiếp đến học sinh

Thông qua ngôn ngữ ngoài nhiệm vụ cung cấp kiến thức, giáo dục t- t-ởng, tình cảm cho học sinh giáo viên còn tổ chức cho học sinh nhận thức, tìm tòi, phân tích, so sánh và tổng hợp Đồng thời, qua đó còn rèn luyện cho học sinh kỹ năng trình bày, diễn đạt

Ph-ơng pháp trình bày miệng th-ờng đ-ợc sử dụng kết hợp với đồ dùng trực quan, do đó còn giúp học sinh làm quen với các thao tác chỉ, đọc và phân tích nội dung sự kiện lịch sử trên bản đồ

Những chức năng của lời nói trong quá trình dạy học lịch sử có quan hệ chặt chẽ với nhau, vì có hình ảnh chính xác về quá khứ mới hiểu đúng và sâu sắc về lịch sử, từ đó có tác dụng đến t- t-ởng, tình cảm, t- duy và hành động của các em Cho nên rèn luyện ngôn ngữ, ph-ơng pháp trình bày miệng là một

1.4 các ph-ơng pháp Trình bày miệng đ-ợc sử dụng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT

1.4.1 Trình bày miệng là gì?

Trong lịch sử hình thành và phát triển của ngành giáo dục, ph-ơng pháp trình bày miệng là ph-ơng pháp có lịch sử lâu dài nhất Với nhiều -u thế, trình bày miệng đã đ-ợc sử dụng ngay từ thời cổ đại và trở thành một ph-ơng pháp chủ đạo trong dạy học hiện nay

Trình bày miệng là ph-ơng pháp dạy học “ dùng lời nói sinh động, có hình ảnh, cung cấp cho học sinh một vốn kiến thức và ph-ơng pháp, để trên cơ

sở ấy học sinh khôi phục đ-ợc bức tranh lịch sử quá khứ với những nét chân xác, tiêu biểu khái quát nhất, rồi đi sâu vào bản chất sự vật, hình thành khái niệm, rút ra quy luật và bài học lịch sử, rồi vận dụng những kiến thức đã học vào hoạt động thực tiễn” [14;99]

Nh- vậy, trình bày miệng là ph-ơng pháp dạy học sử dụng ngôn ngữ - lời nói để tiến hành quá trình dạy học, mà ngôn ngữ chính là một hệ thống ký hiệu đặc biệt đ-ợc sử dụng làm ph-ơng tiện giao tiếp và công cụ t- duy, đó là tặng phẩm vô giá mà tạo hoá đã ban tặng cho con ng-ời Trình bày miệng đã vận dụng tinh hoa đó để làm ph-ơng tiện cho quá trình dạy học

1.4.2 Các phuơng pháp trình bày miệng

Trình bày miệng có nhiều cách tiến hành, nhiều biện pháp cụ thể để học sinh hiểu biết đầy đủ, có hệ thống các sự kiện lịch sử, phù hợp với trình độ, tính đa dạng phức tạp của hiện thực Về cơ bản có các cách trình bày sau

24

1.4.2.1 T-ờng thuật

T-ờng thuật là ph-ơng pháp sử dụng lời nói nhằm kể lại diễn biến về một sự kiện, hiện t-ợng lịch sử hay những hoạt động cụ thể của quần chúng nhân dân, hoặc của một nhân vật cụ thể nào đó

T-ờng thuật cung cấp cho học sinh kiến thức cụ thể về nội dung sự kiện, hiện t-ợng lịch sử giúp học sinh có thể khôi phục một cách chính xác hoàn cảnh lịch sử, tiến trình các sự kiện lịch sử, qua đó thấy đ-ợc bản chất, mối liên hệ giữa các sự kiện đó

* Đặc điểm: T-ờng thuật có các đặc điểm sau:

- T-ờng thuật có tính chủ đề, tình tiết Nó tập trung kể rõ về một sự kiện một biến cố lịch sử nhất định đó chính là các sự kiện hiện t-ợng trong quá khứ

- Thể hiện tính sinh động của các hành động nhân vật, quá trình diễn biến sự kiện, tính cụ thể, tính chính xác của tài liệu sử dụng cho nên nó rất hấp dẫn Trên cơ sở đó tạo đ-ợc biểu t-ợng lịch sử

- Với tài liệu cụ thể tình tiết sinh động hấp dẫn nó có tác động lớn đến t- t-ởng tình cảm của học sinh vì vậy có tính giáo dục rất cao

- Để có một đoạn t-ờng thuật nhất định đòi hỏi có nhiều nguồn tài liệu khác nhau do đó t-ờng thuật mất nhiều thời gian và công sức s-u tầm tài liệu

* ý nghĩa:

- Thông qua t-ờng thuật các nội dung cụ thể chi tiết sự kiện, hiện t-ợng lịch sử đ-ợc khôi phục Đây là cơ sơ để tái hiện một cách sinh động hiện t-ợng, sự kiện lịch sử, là cơ sở cho nhận thức nói chung

T-ờng thuật đặc biệt có ý nghĩa trong giáo dục học sinh Với ngôn ngữ trong sáng, giàu hình ảnh và những tình tiết cụ thể, phong phú t-ờng thuật có tác động mạnh mẽ đến t- t-ởng tình cảm của học sinh

T-ờng thuật giúp học sinh phát triển khả năng t-ởng t-ợng, hình dung quá khứ Nó huy động khả năng ghi nhớ trên cơ sở các thao tác t- duy

25

* Kết cấu bài t-ờng thuật:

Bài t-ờng thuật là sự sắp xếp của nhiều tình tiết khác nhau chỉ hoạt

động, hành động của cá nhân, nhóm ng-ời hoặc tiến trình của sự kiện Cho nên mỗi đoạn t-ờng thuật có một kết cấu nhất định, đặc biệt với những sự kiện chứa đựng mâu thuẫn cao, kịch tính

Về cơ bản kết cấu bài t-ờng thuật nh- sau:

Theo N.G.Cácxốp trong cuốn “ Khái luận về ph-ơng pháp dạy học lịch sử

ở tr-ờng phổ thông” ,cấu trúc một bài t-ờng thuật gồm 3 phần:

+ Phần mở đầu: Giới thiệu khái quát chủ đề cần t-ờng thuật

+ Tiến trình của sự kiện bằng các cấp độ:

-Sự xuất hiện các tình tiết

-Tình tiết phát triển dần

-Tình tiết phát triển lên đỉnh cao

- Sự căng thẳng trong kết cấu, tình tiết giảm dần, giải quyết mâu thuẫn, căng thẳng trong tình tiết

+ Kết thúc:

- Nêu kết luận, nhận xét

- Bày tỏ thái độ, tình cảm của ng-ời t-ờng thuật

* Yêu cầu bài t-ờng thuật:

Để có bài t-ờng thuật hay, chính xác và có ý nghĩa cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Nội dung phải đảm bảo tính khoa học trên cơ sở sự kiện, t- liệu chính xác từ đó dựng lại diễn biến sự kiện, nhân vật đảm bảo tính khách quan

- Phải lựa chọn các sự kiện cơ bản, chủ yếu và những sự kiện có tác

động, giá trị nhất đối với học sinh để xây dựng bài t-ờng thuật

- Việc chuẩn bị bài t-ờng thuật phải trên cơ sở nhiều nguồn tài liệu khác nhau để đảm bảo tính hấp dẫn và chính xác của sự kiện, hiện t-ợng

- Khi đ-a ra giảng dạy phải lựa chọn ngôn ngữ, thao tác, điệu bộ, cử chỉ thích hợp kết hợp với các ph-ơng pháp dạy học khác

- Khi t-ờng thuật giáo viên phải có thái độ và lập tr-ờng rõ ràng vì nó

có tác động giáo dục lớn đối với học sinh

* Tr-ờng hợp sử dụng:

T-ờng thuật có giá trị tạo biểu t-ợng rất cao, cho nên nó đ-ợc sử dụng kết hợp với các ph-ơng pháp nh- miêu tả, sử dụng đồ dùng trực quan Tuy nhiên không phải ở bất cứ một hiện t-ợng nào, sự kiện nào chúng ta cũng sử dụng ph-ơng pháp t-ờng thuật Thông th-ờng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng phổ thông, t-ờng thuật đ-ợc sử dụng trong một số tr-ờng hợp sau:

- Khi trình bày sự kiện có tính chất biến cố, có ý nghĩa lớn trong tiến trình lịch sử cũng nh- đối với học sinh nh-: Chiến thắng Ngọc Hồi, Đống Đa,

Điện Biên Phủ, Hồ Chí Minh, Công xã Pari, 14 /7/ 1789 ở Pháp

- Khi cần tạo cho học sinh biểu t-ợng chính xác, có nội dung phong phú, về sự kiện tiêu biểu của một hiện t-ợng lớn trong một thời kỳ nào đó Ví dụ: Khởi nghĩa Baxti trong bài “ Cách mạng t- sản Pháp 1789” , phong trào Nghĩa Hoà Đoàn trong “ Phong trào giải phóng dân tộc châu á” - qua đó thấy

sự phát triển mạnh mẽ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc của Châu á trong thế kỷ XIX Hoặc, trong phong trào vô sản Tây Âu trong thời kỳ cận đại nh- phong trào Hiến ch-ơng ở Anh, khởi nghĩa của thợ dệt Liông ở Pháp

- Sử dụng khi cần rút ra kết luận khái quát về một sự kiện lịch sử trên cơ

sở nắm vững biểu t-ợng của nó Ví dụ: T-ờng thuật sự kiện Xô viết Nghệ Tĩnh - giáo viên h-ớng dẫn học sinh rút ra kết luận về sự lãnh đạo của Đảng ,về liên minh công nông

27

Sự hấp dẫn của bài t-ờng thuật trong dạy học lịch sử là cung cấp những

sự kiện, dẫn dắt học sinh đến hiểu biết mới, sâu sắc có ấn t-ợng mạnh mẽ Hứng thú học tập sẽ giảm đi nếu bài t-ờng thuật chỉ là sự thông báo vắn tắt, khô khan một sự kiện, nhất là chỉ nêu những điều học sinh đã biết Cho nên, việc xây dựng bài t-ờng thuật đòi hỏi giáo viên phải biết lựa chọn đúng sự kiện cần trình bày, thông tin kiến thức mới, phù hợp với trình độ học sinh, trình bày mạch lạc kết hợp đa dạng với các ph-ơng pháp khác

1.4.2.2 Thông báo:

Thông báo là ph-ơng pháp sử dụng lời nói nhằm trình bày một cách chính xác, ngắn gọn về một sự kiện, hiện t-ợng lịch sử (thời gian, không gian, nhân vật, kết quả, ý nghĩa) giúp cho học sinh ghi nhớ sự kiện, trên cơ sở đó hình thành khái niệm, nêu quy luật, bài học lịch sử

* Đặc điểm:

+ Thông báo là trình bày một cách ngắn gọn, chính xác về sự kiện lịch

sử, do đó tiết kiệm thời gian Trong một thời gian nhất định, giáo viên có thể cung cấp đ-ợc nhiều sự kiện làm cơ sở cho học sinh tiếp tục nhận thức lịch sử

+ Hoạt động chủ yếu của giáo viên

+ Thông báo th-ờng khô khan, không sinh động, không có tác dụng tạo hình ảnh nên có nhiều tr-ờng hợp không gây hứng thú học tập cho học sinh và không khai thác triệt để giá trị giáo dục của sự kiện lịch sử

* Yêu cầu khi sử dụng thông báo:

Thông báo cần sử dụng kết hợp với các ph-ơng pháp khác nh- miêu tả, t-ờng thuật, sử dụng đồ dùng trực quan

* Tr-ờng hợp sử dụng:

+ Ph-ơng pháp thông báo đ-ợc sử dụng hầu hết trong các tr-ờng hợp, các khâu khác nhau của quá trình dạy học: cung cấp kiến thức mới, củng cố,

ôn tập, kiểm tra

Do đó phải biết lựa chọn sự kiện để thông báo

1.4.2.3 Miêu tả:

Miêu tả theo nghĩa tổng quát nhất đó là dùng ngôn ngữ hoặc một ph-ơng tiện nghệ thuật nào đó làm cho ng-ời khác có thể hiểu đ-ợc cụ thể sự vật, sự việc hoặc thế giới quan nội tâm của con ng-ời

Miêu tả trong dạy học lịch sử là trình bày cụ thể những đặc tr-ng của

sự vật, một sự kiện lịch sử để nêu lên những nét đặc tr-ng, bản chất chủ yếu, cấu tạo bên trong cũng nh- hình dáng bên ngoài của chúng

* Đặc điểm:

Khác với t-ờng thuật, miêu tả không có chủ đề mà có đối t-ợng cụ thể Chẳng hạn: Miêu tả sự vật: Trống đồng, trang phục, vũ khí, một công trình kiến trúc; Miêu tả không gian, địa điểm: Điện Biên Phủ, Ngã Ba Đồng Lộc ; Miêu tả nhân vật: Robexpie, Hitle, Napôlêon

* Các dạng miêu tả:

+ Miêu tả có 2 dạng:

 Miêu tả toàn cảnh: Là trình bày, phác hoạ có hình ảnh toàn bộ bức tranh về một hiện t-ợng lịch sử với đầy đủ chi tiết và những nét chủ yếu Qua

đó giúp ng-ời ta hình dung đ-ợc chân dung đối t-ợng trọn vẹn

Khi nói đến miêu tả toàn cảnh tức ng-ời ta đã nêu hầu hết đặc điểm cơ bản của đối t-ợng miêu tả có đ-ợc, trên cơ sở lựa chọn những nết tiêu biểu nhất, tạo biểu t-ợng đúng đắn, chính xác về một đối t-ợng cụ thể

29

Ví dụ: Miêu tả về ngục Baxti: Ngục Baxti là một pháo đài nằm ở phía Tây Nam thành phố Pari, xây dựng từ 1370 - 1382, có t-ờng bằng đá hình răng c-a, cao 24m, dày 3m, với 8 tháp canh cao 30m và hào sâu rộng bao bọc xung quanh Cổng pháo đài đ-ợc đóng mở bằng những chiếc câu treo kéo trên những xích sắt Từ thế kỷ XV pháo đài Baxti trở thành nhà tù quốc gia, bất cứ

ai cũng có thể bị quẳng vào đây Nó trở thành biểu t-ợng của chế độ quân chủ chuyên chế Pháp

 Miêu tả có phân tích: đây là dạng miêu tả không trình bày toàn bộ bức

tranh quá khứ mà tập trung vào những đặc điểm chủ yếu để qua đó đi sâu vào phân tích cơ cấu bên trong của sự kiện

Ví dụ: Khi miêu tả tình cảch ng-ời nô lệ Châu phi bắt sang Châu Mỹ,

có thể miêu tả nh- sau: “ Những ng-ời da đen bị bắt đều bị buộc cổ, rồi ng-ời

ta lại dùng một cái xích dài buộc thành từng chuổi 20 hoặc 30 ng-ời một trói nh- thế rồi ng-ời ta dong họ ra tận bến tàu, ng-ời ta nhét họ chồng chất vào trong hầm tàu chật chội, tối om và nghẹt thở, để “ đảm bảo vệ sinh” , ng-ời ta dùng roi quật họ tới tấp nh- m-a để bắt họ nhảy nháo lên mỗi ngày vài lần

Để hòng đ-ợc chỗ rộng th-ờng th-ờng là đàn ông bóp cổ lẫn nhau và đàn bà thì dùng đinh đâm thủng trán những chị bên cạnh Những ng-ời ốm bị coi là hàng hoá đã h- hỏng không bán đ-ợc, bị quảng xuống biển Khi biển động, ng-ời ta ném ng-ời da đen xuống biển để cho nhẹ tàu Nói chung khi tàu cập bến thì 1/4 chuyến hàng da đen đã chết gục vì bệnh truyền nhiễm hoặc chết ngạt Những ng-ời nô lệ còn sống xót bị đem đóng dấu và đánh số bằng nung

đỏ nh- súc vật vậy Ng-ời ta đếm họ bằng “ tấn” , bằng “ kiện” chứ không phải bằng đầu ng-ời

Hơn 15 triệu ng-ời da đen đã bị chở sang Mĩ trong những điều kiện nh- vậy, độ 3 triệu ng-ời đã chết dọc đ-ờng hoặc bị ném xuống biển Còn những

kẻ vì chống cự hoặc nổi loạn mà bị giết thì không kể” [20;49]

30

Việc phân biệt miêu tả toàn cảnh và miêu tả có phân tích chỉ mang tính chất t-ơng đối Trong nhiều tr-ờng hợp có thể sử dụng kết hợp hai cách miêu tả này nhằm làm cho đối t-ợng miêu tả sinh động và cụ thể hơn

* Yêu cầu miêu tả:

Cả hai loại miêu tả - miêu tả toàn cảnh và miêu tả phân tích đều đòi hỏi giáo viên và học sinh phải dựa vào những sự kiện khoa học, chính xác nhằm tạo cho học sinh hình ảnh lịch sử cụ thể, chân thực và có tác dụng giáo dục t- t-ởng, tích cực đối với các em Vì vậy, khi sử dụng miêu tả trong dạy học lịch

sử giáo viên phải tuân theo yêu cầu:

+ Đảm bảo tính khách quan, khoa học, không hiện đại hoá lịch sử Do

đó, cũng nh- t-ờng thuật, miêu tả phải dựa trên t- liệu chính xác (ngoài sách giáo khoa, phải s-u tầm bài miêu tả trong các tài liệu tham khảo)

+ Trình bày rõ ràng, có thái độ đúng với đối t-ợng đang miêu tả

+ Đảm bảo tính vừa sức tiếp thu, tiếp nhận của học sinh

+ Đoạn miêu tả cần đảm bảo tính sinh động, vì vậy cần kết hợp đồ dùng trực quan, tài liệu tham khảo

Nh- vậy, có thể thấy, so với miêu tả trong văn học (dùng ngôn ngữ để tái hiện cảnh vật, sự vật, thế giới nội tâm nhân vật mà mình quan sát đ-ợc, cảm nhận đ-ợc để giúp ng-ời đọc có thể hình dung ra đối t-ợng mà ng-ời viết miêu tả), miêu tả trong sử học có nhiều đặc điểm khác Trong văn học, miêu tả chủ yếu là dùng ngôn ngữ khắc hoạ lên những nét bề ngoài của đối t-ợng, miêu tả hình dáng, nội tâm nhân vật thì miêu tả trong sử học ngoài khắc hoạ những nét bề ngoài còn nhằm mục tiêu nêu lên bản chất bên trong của sự vật hiện t-ợng, trên cơ những dữ liệu khoa học, qua đó ng-ời đọc không chỉ hình dung mà còn hiểu đ-ợc đối t-ợng

* Tr-ờng hợp sử dụng:

+ Miêu tả toàn bộ: gắn với t-ờng thuật, có thể thay thế t-ờng thuật trong một số tr-ờng hợp song th-ờng đ-ợc sử dụng đan xen vào t-ờng thuật làm cho câu chuyện sinh động cụ thể hơn

1.4.2.4 Nêu đặc điểm về nhân vật, sự kiện lịch sử

Nêu đặc điểm về nhân vật, sự kiện lịch sử thực chất là một dạng miêu tả

- miêu tả giản đơn - là cách dùng ngôn từ thích hợp làm sáng tỏ nét bản chất, những nét đặc tr-ng bên trong của sự kiện, hiện t-ợng lịch sử hoặc lột tả những nét tính cách, các hoạt động tiêu biểu của nhân vật lịch sử

Ví dụ: Khi nêu đặc điểm chủ nghĩa thực dân có thể nêu đặc điểm là

“Con đỉa 2 vòi” hay nói về đế quốc Đức trong giai đoạn đầu những năm 20 sau hội nghị Vecxai có thể nêu đặc điểm: Con hổ đói đến bàn tiệc chậm, nhảy

Nêu đặc điểm về nhân vật lịch sử là dùng ngôn từ để lột tả những nét tính cách, hoạt động tiêu biểu của nhân vật

* ý nghĩa:

32

Nêu đặc điểm về nhân vật, sự kiện không những làm cho học sinh ghi nhớ sự kiện, nhân vật một cách cụ thể, có hình t-ợng trên cơ sở t- liệu chính xác mà còn khái quát hoá những nét đặc tr-ng nhất của sự kiện, nhân vật giúp học sinh hiểu đ-ợc bản chất vấn đề

Ngoài ra việc nêu đặc điểm hình ảnh tác động đến nhận thức học sinh Thông qua nêu đặc điểm, giáo viên giúp các em đánh giá sự kiện và có thái độ với nhân vật hoặc sự kiện lịch sử Đây là cơ sở xuất hiện đánh giá của bản thân về nhân vật, sự kiện lịch sử

Ví dụ: Khi nói về tính cách ng-ời nông dân Việt Nam trong thời kỳ Pháp thuộc: “ Nông dân Việt Nam giống nh- một ng-ời bị trói vào một chiếc cột, đầu ng-ợc xuống đất” [3;68] Ví dụ: Khi nói về cuộc chiến tranh giữa

Đức với Pháp và Anh trong cuộc chiến tranh thế giới thứ hai, trong tháng 9/1939 - 4/1940 có thể nêu đặc điểm đây là “ Cuộc chiến tranh kỳ quặc” hoặc

“Cuộc chiến tranh ngồi”

* Ph-ơng pháp nêu đặc điểm nhân vật, sự kiện lịch sử

Để nêu đặc điểm nhân vật, sự kiện lịch sử tốt và đạt hiệu quả cao có thể

sử dụng các ph-ơng pháp sau:

33

- Nêu chi tiết đầy đủ về tiểu sử, quá trình hoạt động của nhân vật lịch

sử Với cách này nó cung cấp một cách t-ơng đối toàn diện về nhân vật lịch sử nh-ng mất thời gian nên th-ờng sử dụng trong hoạt động ngoại khoá

- Giáo viên nên chỉ cung cấp một số nét cơ bản có tính b-ớc ngoặt và thông qua đó giải thích, đánh giá về nhân vật cũng nh- hành động của nhân vật đó

- Sử dụng một nhận định, đánh giá khái quát về nhân vật đó hoặc lấy ngay ý kiến đó để nêu đặc điểm nhân vật

1.4.2.5 Giải thích sự kiện, hiện t-ợng lịch sử

Giải thích về sự kiện, hiện t-ợng lịch sử là ph-ơng pháp dùng lời để lý giải, phân tích nêu lên những mối liên hệ nội tại tính qui luật và ý nghĩa, bản chất của các sự kiện, hiện t-ợng lịch sử

Cũng nh- miêu tả, t-ờng thuật, giải thích trong lịch sử và văn học có những nét t-ơng đồng và những nét khác nhau Giống nhau là đều dùng ngôn ngữ để lý giải vấn đề đặt ra và đòi hỏi phải có tính khoa học Tuy nhiên trong văn học lý lẽ giải thích bên cạnh tính khoa học của nó còn mang tính chủ quan nhất định Chẳng hạn khi chúng ta cho học sinh giải thích câu : “ Lòng hiếu thảo là cái gốc của đạo lý con ng-ời” học sinh ngoài nêu những nét cơ bản nhất về lòng hiếu thảo Mỗi em có thể có một cách hiểu khác nhau và đ-a ra lí

lẽ riêng, điều đó vẫn không sai Song trong sử học giải thích yêu cầu phải dựa trên tài liệu khoa học và chính xác, bởi lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ mà tất cả những sự kiện hiện t-ợng lịch sử diễn ra đều là sự thật Giải thích trong sử học ít mang cảm tính và chủ quan

* Đặc điểm:

Giải thích sự kiện, hiện t-ợng lịch sử có đặc điểm: Đây là cách sử dụng lời nói của giáo viên là chủ yếu Ph-ơng pháp này nằm trong giai đoạn nhận thức lí tính, nên nó huy động các thao tác khác nhau của quá trình t- duy nh- phân tích, so sánh, khái quát, tổng hợp, ít có giá trị tạo biểu t-ợng và hình ảnh

34

* ý nghĩa:

Dạy học bằng cách giải thích sự kiện, hiện t-ợng lịch sử có ý nghĩa rất quan trọng phù hợp với đặc điểm nhận thức của học sinh, giúp học sinh hiểu sâu vấn đề: phân biệt đ-ợc những biểu hiện bên ngoài, bản chất bên trong của

sự kiện, phân biệt đ-ợc nguyên nhân, nguyên cớ, phân biệt cái ngẫu nhiên, tất nhiên của sự kiện quá trình lịch sử

Ví dụ: Khi dạy nguyên nhân bùng nổ của cách mạng t- sản Pháp 1789 giáo viên giải thích cho học sinh hiểu tại sao diễn ra cuộc cách mạng đó Sự lạc hậu do chế độ phong kiến kìm hãm dẫn đến sự mâu thuẫn giữa nhân dân Pháp và chế độ phong kiến Và ngày 5/5/1789 tại hội nghị 3 đẳng cấp, vua Lui XVI định sẽ giải quyết nợ và quyết định tăng thuế, tr-ớc tình hình đó đẳng cấp thứ 3 tuyên bố thành lập quốc hội Ngày 9/7 quốc hội lập ra chế độ mới và soạn thảo hiến pháp Vua mâu thuẫn với đẳng cấp thứ 3 nên đã điều lực l-ợng quân đội đến đàn áp quốc hội, lập tức quần chúng nhân dân nổi dậy khởi nghĩa Đó là nguyên nhân trực tiếp của cách mạng

Bên cạnh đó sử dụng ph-ơng pháp giải thích có ý nghĩa quan trọng trong việc huy động các thao tác t- duy: so sánh, phân tích, liên hệ tạo điều kiện để phát triển t- duy cho các em

*Yêu cầu khi sử dụng:

+ Giải thích phải phù hợp với trình độ và yêu cầu học tập của học sinh phổ thông góp phần phát triển t- duy lí luận Do đó, trong mỗi bài giảng giáo viên cần xác định rõ những vấn đề nào cần giải thích làm cho bài học sâu sắc

+ Việc giải thích cần dựa vào những tài liệu, văn kiện chính thức đảm bảo tính chân thực đúng đắn của sự kiện, tránh ý kiến chủ quan tuỳ tiện

+ Cần kết hợp giải thích với các cách dạy học khác để nâng cao hiệu quả và hứng thú học tập cho học sinh

35

* Tr-ờng hợp sử dụng:

Giải thích sự kiện, hiện t-ợng lịch sử đ-ợc dùng trong tr-ờng hợp trình bày một sự kiện lịch sử quan trọng Giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức cần thiết rồi dừng lại phân tích sự kiện ấy, hoặc h-ớng dẫn học sinh

tự phân tích

Ví dụ: Khi nói về ý nghĩa của cách mạng tháng 8/1945 trên cơ sở cung cấp kiến thức giáo viên h-ớng dẫn cho học sinh giải thích tại sao cách mạng tháng tám lại đánh dấu b-ớc ngoặt trong lịch sử cách mạng Việt Nam

Giải thích còn đ-ợc tiến hành ở cuối bài, cuối ch-ơng để rút ra những

điểm quan trọng nhất mà học sinh cần ghi nhớ

Sử dụng giải thích một số từ, thuật ngữ, khái niệm mới, khó đối với học sinh hoặc nâng cao sự hiểu biết của các em về những sự kiện cụ thể lên mức lí luận, khái quát

Giải thích sự kiện, hiện t-ợng lịch sử là một ph-ơng pháp phù hợp với

đặc điểm nhận thức của học sinh phổ thông, vì vậy, hiện nay ph-ơng pháp này

đang đ-ợc sử dụng phổ biến và ngày càng nhiều trong học tập nói chung và học sinh lịch sử nói riêng

Một hình thức phổ biến của giải thích đ-ợc sử dụng ở phổ thông là giảng giải

Giảng giải là trình bày của giáo viên về một số vấn đề lịch sử không chỉ nêu sự kiện cụ thể cơ bản mà ghi nhớ làm cơ sở giúp cho học sinh hiểu sâu bản chất của các sự kiện, nhân vật lịch sử

Giảng giải nhằm nâng cao trình độ nhận thức, lí luận của học sinh PTTH, tạo điều kiện cho các em tự học, nhớ sâu, hiểu sâu hơn một số vấn đề lịch sử quan tâm

Tuy nhiên, cũng không vì thế mà quá lạm dụng ph-ơng pháp giảng giải làm cho giờ học khô khan nặng nề Giảng giải chỉ nên tiến hành ở một số khâu: Nêu quy luật của sự kiện hiện t-ợng lịch sử, giải thích nội dung các khái niệm, sự kiện dẫn dắt học sinh đến những kết luận có tính chất khái quát nh-

có bổ sung hỗ trợ lẫn nhau, cho nên sử dụng kết hợp nhuần nhuyễn các cách dạy học là yêu cầu quan trọng để nâng cao hiệu quả, chất l-ợng bài học lịch

Cùng với sự phát triển của lịch sử, ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học tiếp tục đ-ợc sử dụng và ngày càng phổ biến sâu rộng hơn Nó đã thực sự trở thành một ph-ơng pháp dạy học chủ đạo trong quá trình dạy học Thông qua ph-ơng pháp dạy học này, giáo viên, học sinh thực hiện tốt và đầy

đủ các chức năng giáo d-ỡng, giáo dục và phát triển, vì vậy đã mang lại nhiều thành tựu, kết quả tốt, trong mỗi khoảng thời gian chúng ta đều đã đào tạo

đ-ợc nhiều thế hệ giỏi, nhiều nhân tài cho đất n-ớc, cho nhân loại

Tuy nhiên, cho đến nay, bên cạnh những thành quả thu đ-ợc, ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử vẫn ch-a đ-ợc sử dụng, khai thác

và phát huy một cách có hiệu quả Đây đó vẫn còn nhiều giáo viên ch-a sử dụng đa dạng, hợp lí các cách dạy học trình bày miệng khác nhau Đặc biệt, trong thời đại ngày nay khi điều kiện lịch sử, xã hội phát triển hơn, nhiều ph-ơng pháp dạy học mới đ-ợc bổ sung nhằm nâng cao chất l-ợng, hiệu quả

2, Nhiều giáo viên còn cho rằng để sử dụng các ph-ơng pháp t-ờng thuật, miêu tả, giải thích mất thời gian, tài liệu khó, nên ch-a có sự đầu t-, chuẩn bị còn sơ sài làm chất l-ợng, hiệu quả bài học giảm sút

3, Sự kết hợp giữa ph-ơng pháp trình bày miệng với các ph-ơng pháp dạy học khác ch-a đồng đều, ch-a nhuần nhuyễn Bài giảng th-ờng chỉ sử dụng một vài ph-ơng pháp đơn giản, lệ thuộc sách giáo khoa làm cho bài học thiếu sinh động, hấp dẫn, ch-a thu hút, lôi cuốn học sinh

Chúng ta cần biết rằng quá trình dạy học nói chung và dạy hoc lịch sử nói riêng là một quá trình vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật

Nó khoa học ở chỗ nó phải tuân theo một kế hoạch, một ch-ơng ttrình với các

đơn vị kiến thức xác định theo một lôgic nhất định trong khoảng thời gian và không gian xác định Tính nghệ thuật của quá trình dạy học là ở việc nhà s- phạm trên cơ sở căn cứ vào điều kiện cụ thể để lựa chọn ph-ơng pháp , thủ thuật và đ-a ra một giải pháp tốt nhất nhằm hoàn thành nhiệm vụ trên cơ sở khả năng và nhu cầu, hứng thú của bản thân một cách tự do mà không cần theo khuôn mẫu nào Vì thế có thể một bài học những giáo viên này có thể có ph-ơng pháp này còn giáo viên khác có thể có ph-ơng pháp khác và cũng vì thế có bài học phát huy đ-ợc hiệu quả, tác dụng có bài học còn nhàm chán tẻ nhạt Do đó trong quá trình dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng không phải ng-ời học giỏi có thể dạy giỏi mà bên cạnh kiến thức tốt nhà giáo dục cần phải có khả năng s- phạm tốt Cần phải kiến thức chỗ này sâu, chỗ kia

1.6 Yêu cầu khi sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng trong dạy học lịch sử ở tr-ờng THPT

Trình bày miệng là ph-ơng pháp dạy học quan trọng và có nhiều -u thế trong quá trình dạy học Tầm quan trọng và -u thế của nó chỉ đ-ợc khẳng định khi chúng ta sử dụng tốt ph-ơng pháp này Sử dụng nó nh- thế nào để đạt

đ-ợc hiệu quả cao là cả một vấn đề Điều đó phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố trong đó quan trọng nhất là năng lực và sự linh hoạt của giáo viên Về cơ bản

để vận dụng ph-ơng pháp trình bày miệng đạt kết quả cao trong dạy học cần tuân thủ những yêu cầu sau:

 Đối với giáo viên:

- Ngôn ngữ phải đảm bảo tính khoa học: Việc sử dụng ngôn ngữ trong quá trình dạy học đòi hỏi tính khoa học cao, điều đó đ-ợc thể hiện ở sự chính xác khi phản ánh những đặc tr-ng của sự kiện lịch sử Nếu nh- sử dụng ngôn ngữ trong văn học mang tính khái quát cao và trừu t-ợng để xây dựng nên những hình t-ợng văn học điển hình, qua tính cách qua cái chung t-ợng tr-ng

và điển hình của nó thì ngôn ngữ trong dạy học lịch sử tr-ớc hết đòi hỏi tính chính xác qua từng chi tiết cụ thể của sự kiện quá khứ Đó phải là những sự

tự học, phát triển năng lực t- duy, sáng tạo của các em Khi trình bày phải chú

ý mức độ tiếp nhận của học sinh để điều chỉnh nội dung và ph-ơng pháp trình bày

- Ngôn ngữ giáo viên phải đảm bảo tính sinh động giàu tính biểu cảm, hình ảnh đủ sức khôi phục quá khứ không chỉ bằng “ x-ơng” mà bằng cả

“thịt”

Ngôn ngữ trong dạy học lịch sử đòi hỏi chính xác cao, nh-ng không phải là thứ ngôn ngữ khô cứng mà phải là ngôn ngữ giàu hình ảnh và biểu cảm Sức sống và linh hồn của dạy học lịch sử chính là sự tái tạo bức tranh quá khứ lịch sử bằng chất liệu ngôn ngữ của hiện thực mà hiện thực lịch sử thì vô cùng sống động “ Ngôn ngữ trong dạy học lịch sử phải chính xác để trình bày

sự kiện đúng nh- nó tồn tại, nh-ng điều quan trọng là nó phải hàm chứa đ-ợc hơi thở của thời đại và sức sống của hiện thực” [11;57]

- Sử dụng ph-ơng pháp trình bày miệng cần kết hợp với các thao tác s- phạm nh-: âm l-ợng, nhịp độ, cấu trúc ngôn ngữ, cử chỉ, hành động, thái độ

Ngôn ngữ trong dạy học lịch sử bao giờ cũng phải là ngôn ngữ của những thao tác s- phạm t-ơng ứng Nó gắn chặt với các thao tác nh- một chính thể thống nhất và làm tiền đề cho nhau trong hoạt động dạy học

Ngôn ngữ nào thì t-ơng ứng với thao tác ấy Thầy giáo đang dùng ngôn ngữ để phản ánh một tin buồn, một nỗi đau mất mát hi sinh thì ngôn ngữ cùng

40

với toàn bộ thao tác của thầy (điệu bộ, ánh mắt, cử chỉ ) đều phải nói đ-ợc

điều ấy, có nh- vậy mới lột tả đ-ợc bản chất của sự kiện

Khi trình bày miệng phải chú ý đến âm l-ợng, nhịp độ, cấu trúc của ngôn ngữ Trong mọi hoạt động liên quan đến việc sử dụng ngôn ngữ, âm l-ợng của ngôn ngữ bao giờ cũng là vấn đề nền tảng, tiên quyết Ng-ời giáo viên không có đ-ợc một âm thanh khoẻ khoắn, có độ vang, độ ấm và khả năng truyền cảm thì khó có thể truyền cảm trong dạy học, sức thu hút hấp dẫn của học sinh đối với bài học không cao Âm l-ợng tuy có phụ thuộc phần lớn vào yếu tố bẩm sinh nh-ng chủ yếu vẫn do quá trình rèn luyện của ng-ời sử dụng

nó

Trong dạy học lịch sử âm l-ợng là vấn đề chủ yếu của sử dụng ngôn ngữ Đặc tr-ng của quá trình dạy học lịch sử đòi hỏi ng-ời giáo viên phải th-ờng xuyên thay đổi âm l-ợng ngôn ngữ, tránh giọng nói đều đều, buồn tẻ

để có thể phản ánh hết tính phong phú đa dạng của sự kiện lịch sử: niềm vui của thắng lợi, nỗi buồn của mất mát hy sinh

Tính phong phú và đa dạng của âm sắc, điều đặc biệt quan trọng cần chú ý là nghệ thuật của trọng âm, của dấu nhấn, của sự uốn giọng và nhịp độ ngôn ngữ Sẽ không có gì chán hơn, tẻ nhạt hơn trong một bài giảng mà ở đó giáo viên chỉ sử dụng một giọng nói đều đều để nhằm mục đích duy nhất là thông tin tri thức Trong hoàn cảnh nh- thế cho dù thầy có nhiệt tình đến mấy,

có tinh thần trách nhiệm đến mấy thì chắc chắn hiệu quả bài học cũng sẽ không cao

Trong cấu trúc ngôn ngữ của giáo viên cần tránh những câu quá dài hoặc cấu trúc câu phức tạp, những thuật ngữ và cách trình bày khó hiểu, ng-ợc lại cũng cần cân nhắc những câu quá ngắn ngủi, vắn tắt

- Sử dụng trình bày miệng kết hợp các ph-ơng pháp dạy học khác: Sử dụng đồ dùng trực quan, tài liệu tham khảo, dạy học nêu vấn đề, đàm thoại

Việc kết hợp ph-ơng pháp trình bày miệng với đồ dùng trực quan có ý nghĩa lớn, thông qua sự kết hợp này giúp học sinh thu nhận đ-ợc hình ảnh quá