Hình tượng tác giả trong thơ nguyễn bính trước cách mạng

Xuất phát từ tình hình nghiên cứu thơ Nguyễn Bính Có thể nói với vị trí đặc biệt trên thi đàn, thơ Nguyễn Bính không chỉ là đối t-ợng để th-ởng thức đơn thuần, để ng-ời ta tìm đến chia

Tr-ờng Đại học Vinh Khoa Ngữ văn -*** -

Khoá luận tốt nghiệp

Hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn

Bính tr-ớc cách mạng

Chuyên ngành : văn học hiện đại

Giáo viên h-ớng dẫn : TS Hoàng Mạnh Hùng Sinh viên thực hiện : Trần Thị An

Lớp : 43B 1 - Văn

Vinh, 2006

Lời cảm ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn thấy giáo h-ớng dẫn - tiến sĩ Hoàng Mạnh Hùng, các thầy cô trong tổ văn học hiện đại, cùng các bạn đã giúp tôi tận tâm, nhiệt tình

để tôi có thể hoàn thành khoá luận này

Đây chỉ là khoá luận tốt nghiệp của một sinh viên mới bắt đầu trên con

đ-ờng nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề khoa học Do hạn chế về năng lực, về kinh nghiệm cũng nh- về thời gian và t- liệu tham khảo nên dù đã cố gắng hết mình chắc chắn cũng sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong đ-ợc sự góp ý, chỉ bảo của các thầy cô giáo và các bạn

Sinh viên

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ vị trí tác giả trong phong trào thơ mới và trong nền văn học hiện đại

Hoài Thanh đã từng quả quyết rằng: “ Trong thơ ca việt nam ch-a từng có một

thời đại nào phong phú nh- thế” (Thi nhân Việt Nam)

Thơ mới đã làm nên một thơi đaị trong thi ca với hàng loạt các nhà thơ mới xuất hiện nh- trăm hoa rực rỡ, khoe sắc khoe tài Giữa rừng hoa thơm ấy, Nguyễn Bính - một tài năng thơ thiên bẩm, một tâm hồn luôn h-ớng về quê h-ong, cội nguồn dân tộc đã tạo cho mình một chỗ đứng khá vững chãi trong lòng ng-ời đọc, chỗ dứng mà trong cuộc đời làm thơ không ít ng-ời mơ -ớc và thầm ghen tị “ Thơ

ông có một lối sống riêng, một góc nhỏ sâu kín nhất của đời sống tâm linh văn hoá ng-ời việt nam.Cái góc nhỏ mà “ chúa cũng không lấy đi đ-ợc ấy, một góc nhỏ của hồn quê bình dị, tha thiết ,sâu nặng ,ngọt ngào và cay đắng”

( Đoàn H-ơng - Nguyễn Bính thi sĩ nhà quê)

Trình làng bằng bài thơ M-a xuân (1936), Nguyễn Bính đã làm nhiều ng-ời

ngạc nhiên thú vị, thích thú, vì nó nh- một cơn gió trong lành, mát dịu của đồng quê thổi vào xã hội đang xô bồ lộn xộn bởi “ gió Âu m-a Mỹ”

Có thể nói từ 1936 -1945, Nguyễn Bính là một trong những cây bút sung sức

nhất Chỉ trong một thời gian ngắn ông đã cho ra đời bảy tập thơ Trong dó tập Tâm

hồn tôi đ-ơc giải th-ởng Tự lực văn doàn, và những tập thơ khác cũng rất nổi tiếng,

đ-ợc đông đảo bạn đọc yêu thích : Lỡ b-ớc sang ngang (1940); H-ơng cố nhân (1941); M-ời hai bến n-ớc (1942) …

Thơ Ngyễn Bính là sự nối tiếp mạch thơ thôn quê bắt nguồn từ ca dao và ghi dấu vào sáng tác của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Khuyến…Đó là lời khẳng

định mạnh mẽ về sức sống dân tộc Thơ Nguyễn Bính đã góp phần quan trọng trong việc gìn gĩ- dòng chảy ấy, góp thêm vào những dòng n-ớc nhỏ trong mát ngọt ngào để dòng chảy đến mai sau, đến mãi mãi…

Tuy nhiên, nếu chúng ta viết về Nguyễn Bính mà chỉ dừng lại ở đó thì tiếc cho thi nhân rất nhiêù, bỏ sót của thi nhân rất nhiều điều khác nữa Nguyễn Bính

tr-ớc hết vẫn là một nhà thơ mới, mang đầy đủ phong cách, dáng dấp ng-ời trí thức tiểu t- sản những năm tr-ớc cách mạng.Ông đã tìm đ-ơc chỗ đứng của mình trong làng thơ đ-ơng thời Những sáng tác của ông không những đ-ợc bạn đọc yêu chuộng

mà chính họ còn là những ng-ời gìn giữ,bảo vệ, giúp nó v-ợt qua những biến cố thăng trầm của lịch sử,gió bụi của thời gian

1.2 Xuất phát từ tình hình nghiên cứu thơ Nguyễn Bính

Có thể nói với vị trí đặc biệt trên thi đàn, thơ Nguyễn Bính không chỉ là đối t-ợng để th-ởng thức đơn thuần, để ng-ời ta tìm đến chia sẻ vui buồn mà đã trở thành đối t-ợng để các nhà nghiên cứu tìm tòi, khám phá những cái hay cái đẹp, những gì thầm kín, sâu sắc ẩn sâu d-ới những tứ thơ, d-ới lớp vỏ của ngôn từ

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về Nguyễn Bính ngay từ khi nguyễn bính mới xuất hiện cho đến khi ông qua đời, khép lại một quá trình sáng tác và cho đến

hôm nay Đã có nhiều cuốn sách nghiên cứu, giới thiệu Nguyễn Bính nh- : Nguyễn

Bính- thi sĩ của đồng quê; Nguyễn Bính- thi sĩ của th-ơng yêu…Nhiều bài viết công phu về s- nghiệp sáng tác của thi sĩ của tài hoa này

Các nhà văn nh- Tô Hoài, Chu Văn, Bùi Hạnh Cẩn…các nhà nghiên cứu nh-

Vũ Quần Ph-ơng, Mã Giang Lân,Đỗ Lai Thuý, Trần Mạnh Hảo,V-ơng Trí Nhàn,

Đoàn H-ơng đều có những đóng góp trên nhiều góc độ khác nhau về nội dung t- t-ởng cũng nh- nghệ thuật thơ Nguyễn Bính

Tuy nhiên nhìn lại tình hình nghiên cứu thơ Nguyễn Bính, ta thấy các công trình hầu hết khai thác thơ Nguyễn Bính từ góc độ chân quê, quê mùa Có rất nhiều

bài viết xuất sắc trên ph-ơng diện này : Nguyễn Bính- Thi sĩ của đồng quê ( Hà Minh Đức);Nguyễn Bính thi sĩ nhà quê (Đoàn H-ơng); Nguyễn Bính – Nhà thơ

chân quê…

Quả thật đặc điểm nổi bật trong thơ Nguyễn Bính là gắn với truyền thống, với thôn quê Nh-ng bên cạnh nội dung chủ đạo ấy,thơ Nguyễn Bính còn mang nhiều gửi gắm của thi sĩ, những tâm sự của thi sĩ về cuộc sống Vấn đề này cũng đ-ơc

nhiều nhà nghiên cứu b-ớc đầu tìm hiểu: Đ-ờng về chân quê (Đỗ Lai Thuý); Đóng

góp của thơ Nguyễn Bính tr-ớc cách mạng (Vũ Quần Ph-ơng); Nguyễn Bính nhà thơ hiện đại (Trần Mạnh Hảo); Nguyễn Bính- Thi sĩ của th-ơng yêu (Hoài Việt)…

Các công trình trên đã khai thác thơ Nguyễn Bính ở nhiều góc độ khá đa dạng Đã nhìn thấy trong thơ ông những yếu tố mới mẻ hiện đại Và ngoài tâm trạng nhân vật trữ tình h-ớng về đồng quê, ta còn bắt gặp những tâm trạng khác của một nhà thơ mới - một ng-ời thời hiện đại khao khát, đắm say tình yêu,cô đơn, tuyệt vọng, bế tắc tr-ớc cuộc đời.Sự giải phóng cái tôi cá nhân đã làm nên sự đa dạng, phong phú cho thơ mới.Mỗi một thi sĩ đều cố gắng thể hiện cái tôi trong sáng tác của mình.Nguyễn Bính cũng thế

Vũ Quần Ph-ơng đã có bài viết khá hay vầ thành công "Cái tôi trữ tình trong

thơ Nguyễn Bính tr-ớc cách mạng" Tác giả đã có ý t-ởng đi sâu tìm hiểu về cái tôi

trong sáng tác của Nguyễn Bính Bài viết khẳng định cái tôi thôn dân và cái tôi ấy

mang nỗi "sầu đô thị"

Vũ Bằng có bài Nguyễn Bính- một thi sĩ suốt đời mắc bệnh t-ơng t- Vũ Quần Ph-ơng Bản sắc độc đáo thơ tình Nguyễn Bính đã đ-a đến cho chúng ta một

góc độ khá nổi bật của thơ Nguyễn Bính, đó là Nguyễn Bính và tình yêu

Qua cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu thơ Nguyễn Bính,ta thấy rằng thơ Nguyễn Bính đã đ-ợc đào sâu,khám phá ở nhiều góc độ,cả nội dung và hình thức.Tuy nhiên vấn đề hình t-ợng tác giả là một vấn đềs quan trọng và nổi bật thì ch-a đ-ợc một công trình nào đi sâu nghiên cứu.Chính vì thế,việc khám phá,làm rõ vấn đề này là việc cần thiết và ý nghĩa

1.3 Xuất phát từ sự say mê của bản thân tác giả khoá luận

Chúng tôi chọn đề tài này một phần vì bản thân cá nhân rất yêu mến thơ Nguyễn Bính.Là một nhà thơ mới - nhà thơ hiện đại,thế nh-ng Nguyễn Bính đã đ-a

đ-ợc vào thơ mình rất nhiều vẻ đẹp truyền thống của dân tộc

Sinh ra và lớn lên ở thôn quê,tôi cũng rất yêu mến và gắn bó với mảnh đất mộc mạc đã nuôi d-ỡng mình nên ng-ời Nh-ng không thể phủ nhận một điều là chính những vần thơ của Nguyễn Bính đã làm tôi thấy quê mình đẹp hơn, tôi thấy trân trọng hơn những gì giản dị nhỏ bé của quê h-ơng mà đôi lúc vô tình tôi đã lãng quên đi.Và tôi cũng rất biết ơn Nguyễn Bính vì chính ông đã giúp tôi thêm gắn bó

với quê h-ơng, giúp tôi thấy tự hào vì mình là "ng-ời nhà quê" Những điều làm

Nguyễn Bính trăn trở cách đây hơn nửa thế kỉ thì bây giờ vẫn đang là niềm day dứt

của bao ng-ời còn muốn giữ gìn nâng niu giá trị truyền thống,vẫn nói hộ đ-ợc ng-òi

ta cái lo lắng tr-ớc sự đổi thay của thời cuộc

Bên cạnh đó thơ Nguyễn Bính còn đi sâu vào nhiều trạng thái tâm lí cảm xúc của con ng-ời Tôi có thể tìm thấy trong thơ Nguyễn Bính những đồng cảm trong niềm vui nỗi buồn, đặc biệt là tâm trạng cô đơn khi ch-a tìm thấy đ-ợc trong cuộc sống những ng-ời để sẻ chia, để gửi gắm những nỗi niềm những khao khát, những -ớc mơ thầm kín Những lúc đó tôi tìm đến với thơ Nguyễn Bính nh- đến với ng-ời bạn tri âm tri kỉ, tôi cảm thấy mình đ-ợc an ủi rất nhiều, cảm thấy tìm lại đ-ợc chính mình

Chọn và làm đề tài này tôi hi vọng mình sẽ có thêm một cơ hội để hiểu sâu sắc hơn một nhà thơ mà mình rất yêu mến

2 Đối t-ợng , mục đích, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối t-ợng nghiên cứu

Đối t-ợng nghiên cứu của khoá luận là Hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn

Bính tr-ớc cách mạng.Vấn đề này ch-a phải là đối t-ợng của một công trình khoa

học chuyên biệt nào

2.2 Mục đích nghiên cứu

Từ tr-ớc đến nay, thơ Nguyễn Bính đã trở thành đối t-ợng th-ởng thức, nghiên cứu của rất nhiều nhà phê bình văn hoc Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về

ông, nh-ng vì mục đích ng-ời viết, tính chất công trình cho nên vấn đề hình t-ợng tác giả ch-a đ-ợc tìm hiểu một cách có hệ thống và hoàn chỉnh Mục đích khoá luận

là đi sâu nghiên cứu vấn đề này một cách toàn diện và có hệ thống hơn

Nguyễn Bính là tác giả có ảnh h-ởng lớn đối với nền văn học hiện đại.Đề cập vấn đề này, chúng tôi muốn góp phần hiểu rõ thêm phong cách một hồn thơ có sức sáng tạo và lay động mãnh liệt Luận văn cũng góp phần phục vụ về t- liệu học tập, ph-ơng pháp nghiên cứu đặc biệt là đối với sinh viên khi tìm hiểu về thơ Nguyễn Bính cũng nh- phong trào thơ mới

2 3 Phạm vi t- liệu nghiên cứu

Thơ Nguyễn Bính có số l-ợng đồ sộ, đề cập đến khá nhiêu vấn đề đa dạng phong phú trong đời sống xã hội Do điều kiện thời gian, điều kiện về t- liệu và mục

đích nghiên cứu, trong khoá luận này, chúng tôi chỉ tìm hiểu và nghiên cứu hình

t-ợng tác giả dựa trên thơ Nguyễn Bính trứơc cách mạng, đ-ợc trích in trong cuốn

Nguyễn Bính thơ và đời (Nxb văn học 2003)

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tr-ớc hết tìm hiểu cơ sở lí luận,từ đó xác định các khái niệm: hình t-ợng; tác giả; hình t-ợng tác giả Xác định các loaị hình t-ợng tác giả trong tác phẩm văn học

- đăc biệt là trong tác phẩm trữ tình

Thấy đ-ợc những nét độc đáo, đặc tr-ng của hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn Bính,khẳng dịnh những đóng góp, nhứng cống hiến của Nguyễn Bính thông qua hình t-ợng tác giả văn học

4 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Hình t-ợng tác giả là vấn đề thể hiện cái nhìn độc đáo, cá nhân, là cái tôi trong ý thức nghệ thuật và ý thức xã hội của tác giả Chúng tôi cố gắng phân tích lí giải vấn đề này từ góc độ thi pháp học Ph-ơng pháp chủ yếu mà chúng tôi sử dụng

là phân tích tác giả và tác phẩm văn học

Ngoài ra để giải quyết tốt mục đích, yêu cầu của khoá luận, chúng tôi cũng vận dụng ph-ơng pháp so sánh, đôi chiếu - đặc biệt là so với các nhà thơ mới trên cùng đề tài để thấy sự t-ơng đồng và cái riêng, cái độc đáo của Nguyễn Bính

5 Lịch sử vấn đề

Phần khái quát chung về tình hình nghiên cứu thơ Nguyễn Bính, chúng ta đã

điểm qua một số nội dung cơ bản của một số công trình nghiên cứu về ông ở phần lịch sử vấn đề này chúng ta sẽ tìm hiểu thêm nhiều công trình khác nữa và làm rõ thêm nh-ng công trình đã đề cập trên đây để có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về Nguyễn Bính, để thấy bạn đọc đã đến đ-ợc với Nguyễn Bính ở mức độ nào

Nguyễn Bính đ-ợc đông đảo bạn đọc cũng nh- giới phê bình nghiên cứu quan tâm chú ý từ rất sớm Đã có hàng trăm công trình lớn nhỏ viết về ông Chúng tôi không có ý định lập một th- mục nghiên cứu về ông mà chỉ điểm qua những vấn

đề có ý nghĩa tiêu biểu gắn với vấn đề đặt ra của khoá luận Đầu tiên là bài viết

Nguyễn Bính trích trong Thi nhân Việt Nam của tác giả Hoài Thanh - Hoài Chân

Hai ông đã nhận xét :" Thơ Nguyễn Bính đã đánh thức ng-ời nhà quê vẫn ẩn náu

trong lòng ta " Theo hai ông, nét nổi bật trong thơ Nguyễn Bính là hồn x-a của đất n-ớc " Vẻ đẹp trong thơ ông gắn liền vói truyền thống, với ca dao

Trong lời giới thiệu Tuyển tập Nguyễn Bính, Tô Hoài viết :" Nguyễn Bính vốn

là nhà thơ của tình quê, hồn quê "," chỉ có quê h-ơng mới tạo nên những câu thơ nh- thế"

Giáo s- Lê Đình Kỵ nhấn mạnh :" cái chính là ở cái hồn dân tộc mà Nguyễn

Bính đã cảm nhận sâu sắc và gửi gắm vào thơ mình "(Văn nghệ số4 /1980)

Vũ Quần Ph-ơng trong bài Đóng góp của thơ Nguyễn Bính cũng khẳng định:

"đọc thơ Nguyễn Bính chúng ta nh- nhập vào làng mạc quê h-ơng, v-ờn cau mái rạ"

Nhìn chung những nghiên cứu trên đây thiên về tính chất chân quê, ca dao Còn hình t-ợng tác giả hầu nh- ch-a đ-ợc quan tâm chú ý nếu có cũng chỉ thoáng qua

Gần đây thi pháp học ngày càng đ-ợc vận dụng trong nghiên cứu văn học Một

số nhà nghiên cứu cũng vận dụng ph-ơng pháp này để nghiên cứu, tìm hiểu thơ Nguyễn Bính

Bài viết Đ-ờng về chân quê của tác giả Đỗ Lai Thuý in trong tập "Con mắt

thơ"(Nxb Lao Động, H,94) Tác giả đã nghiên cứu một cách có hệ thống khám phá

đ-ợc nhiều nét mới mẻ về thơ Nguyễn Bính thông qua hệ thống hình thức tác phẩm

Đó là mô típ nhân vật trữ tình chán nản hiện tại ở nơi này bằng giấc mơ tìm về với

quá khứ ở nơi kia là cảm hứng chủ đạo của nhiều bài thơ : Hoa với r-ợu; Xuân tha

h-ơng…Mô típ đó cũng là cấu trúc cảm hứng của toàn bộ sáng tác của Nguyễn Bính

Đỗ Lai Thuý đã nhìn chính các nhan đề thi phẩm của Nguyễn Bính, từ h-ớng đó mà

phát hiện ra nhiều điều thú vị: Tâm hồn tôi (nguyên vẹn ,đẹp đẽ) -> Lỡ b-ớc sang

ngang (dang dở, lỡ làng) -> bị chia cắt thành Một nghìn cửa sổ ; M-ời hai bến n-ớc,

luôn nhớ về quê cũ Mây tần ; Ng-ời con gái ở lầu hoa ; H-ơng cố nhân Tác giả còn

phát hiện ra những biến chuyển trong sáng tác của Nguyễn Bính từ truyền thống sang hiện đại, từ cách dùng từ, cách sử dụng hình t-ợng nhân vật, cách xây dựng không gian và thời gian nghệ thuật Đặc biệt tác giả còn chỉ ra đ-ợc ba trạng thái tâm trạng làm nên độc đáo, đặc sắc của Nguyễn Bính : t-ơng t- ; mơ mộng ; chiêm bao Đây là mọt bài viết có vị trí quan trọng trong lịch sử nghiên cứu về Nguyễn

Bính,đánh dấu những b-ớc chuyển biến mới trong cách nhìn,cách cảm và sự đánh giá về Nguyễn Bính cũng nh- thơ của ông

Đặc biệt, Đoàn Đức ph-ơng qua bài viết Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn

Bính tr-ớc cách mạng tháng 8 (Tạp chí văn học số 10/1996) đã khẳng định cái tôi

thôn dân trong thơ Nguyễn Bính Dù ở dâu, dù đi đến ph-ơng trời nào, hoàn cảnh nào, cái tôi ấy vẫn tự nó phát tán nên những tâm t-, tình cảm thiết tha gắn bó với quê

h-ơng.Cái tôi xuất hiện với nỗi "sầu đô thị" Thế nh-ng đó cũng chỉ mới là một bài

viêt ngắn, ch-a có tính chất tổng hợp, toàn diện và đi sâu vào vấn đề hình t-ợng tác giả

Tiến sĩ Đoàn H-ơng với bài viết Nguyễn Bính- thi sĩ nhà quê (Văn luận, Nxb

văn học,H,2000) đã đánh giá rất cao Nguyễn Bính, xem con đ-ờng thơ của Nguyễn Bính là "một con đ-ờng riêng, đặc biệt do thi nhân tự mở ra và cũng là kẻ độc hành" tác giả đã có sự liên hệ khá thú vị giữa Nguyễn Bính và Ê xê nhin- nhà thơ lớn của nông thôn Nga Bên cạnh đó, Đoàn Huơng cũng nhận ra "tấn bi kịch của tâm hồn thơ Nguyễn Bính khi từ bỏ"tấm áo nâu" để khoác vào "chiếc áo lãng tử" Nhận ra bên cạnh một Nguyễn Bính quê mùa còn có một Nguyễn Bính- "nhà cách tân".Sự cách tân của Nguyên Bính khác với sự cách tân của xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, L-u Trọng L-…bởi đó là "sự khẳng định của t- duy nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh lịch sử đ-ơng thời" Cũng là sự cách tân bởi vì "có thể nói sáng tạo trong một cấu trúc có sẵn, một mô hình truyên thống cố định là điều khó khăn không kém sự sáng tạo ra những cấu trúc mới" Nguyễn Bính là "nhà thơ đầu tiên trên thi đàn thơ hiện đại của thế kỷ đã dùng hình thức thơ ca dân gian để chuyển tải nội dung thẩm

mĩ thơ mới : nội dung trữ tình cá nhân của một nhà thơ lãng mạn" Nhà nghiên cứu cũng phát hiện ra cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Bính đã hoá thân vào chính đối t-ợng để trở thành một phần cảm xúc trữ tình mà ông hoá thân.Đây là một thi pháp của văn học dân gian mà Nguyễn Bính dã học đựoc

Vũ Bằng từ năm 1969 đã phát hiện ra Nguyễn Bính, một thi sĩ suốt đời mắc

bệnh t-ơng t-, Thanh Việt Tình yêu trong thơ Nguyễn Bính(1999) đã quan tâm đến

một góc độ khá nổi bật trong thơ Nguyễn Bính - đó là Nguyễn Bính và tình yêu ở

ph-ơng diện này đáng l-u ý nhất là bài viết Bản sắc độc đáo trong thơ tình Nguyễn

Bính Đoàn Đức Ph-ơng đã trình bày trong bài viết này những phát hiện ra nhiều

cung bậc tình yêu trong thơ Nguyễn Bính Có tình yêu rụt rè e ấp của th-ở ban đầu,

có tình yêu khát khao về mái ấm, có tình yêu dang dở lỡ làng, có nỗi đau do bị ng-ời tình phụ bạc…Tác giả khẳng định đóng góp lớn lao của Nguyễn Bính ở ph-ơng diện này đối với đời sống văn học và đối với tình yêu của con ng-ời: "Nguyễn Bính không chỉ có công phát hiện cho thời đại nhiều ngôn ngữ thầm kín của tình yêu mà còn thể hiện đ-ợc cái khát vọng tình yêu thật đẹp của những ng-ời chân quê ở mọi thời"

Nhìn lại lịch sử vấn đề về Nguyễn Bính, chúng ta thực sự vui mừng tr-ớc những

đóng góp của các nhà nghiên cứu về Nguyễn Bính Còn rất nhiều công trình, rất nhiều khía cạnh đáng l-u ý nữa mà chúng tôi không thể tập hợp vào đây, và chắc chắn mỗi bạn đọc yêu mến thơ Nguyễn Bín, khi đến với thơ ông cũng khám phá ra những cái hay, cái đẹp, cái riêng cho mình…

Khoá luận chọn đề tài nghiên cứu về hình t-ợng tác giả không có tham vọng gì quá cao siêu, chỉ hi vọng góp một tiếng nói nhỏ bé vào tiếng nói chung của ng-ời yêu thơ, lấp đi một phần nào đó cái khoảng còn khiếm khuyết mà các nhà nghiên cứu còn để lại

Nội dung

Ch-ơng 1

lý thuyết chung về hình t-ợng tác giả Trong tác phẩm

văn học

1.1 Khái niệm tác giả văn học

Trong văn học, học văn và giảng văn, chúng ta đã bắt gặp khái niệm tác giả văn

học.Vậy tác giả văn học đ-ợc hiểu nh- thế nào?

Tác giả cũng nh- tác phẩm là những khái niệm cơ bản đ-ợc dùng nhiều trong

đời sống văn học Theo Bakhtin, tác giả là ng-ời làm ra tác phẩm, là trung tâm tổ chức nội dung, hình thức, cái nhìn nghệ thuật trong tác phẩm

Theo Từ điển thuật ngữ văn học : "Tác giả nhìn bề ngoài đó là ng-ời làm ra bài

thơ, bài văn Về thực chất, tác giả là ng-ời sáng tạo ra cái mới, các giá trị văn học mới Tác giả văn học là ng-ời xây dựng nên hình t-ợng nghệ thuật độc đáo sống

động, có khẳ năng tồn tại trong đời sống văn học"

Mặt khác tác giả văn học còn phải là ng-ời đại diện, ng-ời đứng đầu phát biểu một t- t-ởng mới, quan niệm mới về các hiện t-ợng đời sống, bày tỏ một lập tr-ờng giai cấp xã hội và công dân nhất định Mỗi nhà văn, mỗi tác giả văn học đều phải tự tạo lập cho mình một phong cách riêng, một giọng điệu riêng

Tác giả văn học còn đ-ợc đánh dấu bằng ngày tháng năm sinh, quê quán, những chặng đ-ờng đời, những mối quan hệ…

Tóm lại, tác giả chính là ng-ời có thực trong cuộc đời Là ng-ời có những mặt tốt, mặt xấu, có tài năng văn học, có tiểu sử, có mơ -ớc, có phong cách cá tính riêng Viết nên một tác phẩm họ phải lao tâm khổ tứ trăn trở tr-ớc cuộc đời Tác phẩm không chỉ là tiếng nói của riêng họ mà còn là tiếng nói của thời đại Nh- vậy điều quan trọng nhất của tác giả văn học là t- cách ng-ời sáng tạo ra tác phẩm và họ bộc

lộ phẩm chất, thái độ thẩm mĩ của mình thông qua tác phẩm

1.2 Khái niệm hình t-ợng văn học

Chúng ta biết khám phá thế giới của các nhà khoa học đ-ợc thể hiện qua các công thức, các định luật định lí, phát hiện ra những sơ đồ cấu trúc vi mô, vĩ mô… thì các nhà nghệ sĩ khám phá thế giới bằng các hình t-ợng nghệ thuật

Có ng-ời đã ví von rằng: hình t-ợng là chiếc nôi mắc giữa hai bờ - một bên là tác phẩm, một bên là cuộc sống Quá trình lao động của nhà văn là quá trình tìm tòi , khám phá các hiện t-ợng trong cuộc sống mà họ đã khái quát chúng thành các hình t-ợng nghệ thuật Ta có thể nói rằng hình t-ợng nghệ thuật là khách thể đời sống

đ-ợc nhà văn khái quát lên từ thế giới quan sinh động, hiện t-ợng cuộc sống mà nhà văn nhìn thấy Nh-ng đó cũng có thể là những tâm sự, những rung động nội tâm của chính nhà văn đựơc nhà văn gửi gắm vào thế giới nghệ thuật

Hình t-ợng nghệ thuật là sự thống nhất cao độ giữa cái chủ quan và cái khách quan, giữa lý trí và tình cảm, giữa tạo hình và biểu hiện, giữa hữu hình và vô hình Vì thế bản thân hình t-ợng mang trong nó những quan hệ xã hội, thẩm mĩ phức tạp

Đó là quan hệ giữa hình t-ợng và thế giới mà nó thể hiện, quan hệ giữa hình t-ợng

và ng-ời đọc, giữa hình t-ợng và ng-ời sáng tác… Chính vì thế hình t-ợng có cuộc sống riêng, có sức sống nội tại của bản thân nó, sự tồn tại, phát triển của nó không hoàn toàn phụ thuộc vào con ng-ời

Nh- vậy hình t-ơng văn học là linh hồn tác phẩm, là sự tổng hợp khái quát t- các hiện t-ợng có thực trong đời sống đ-ợc thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn Nó có sức sống, có tính độc lập t-ơng đối và có quan hệ mật thiết đối với thế giới khách quan cũng nh- cái nhìn chủ quan của nhà văn Bên cạnh đó, nó còn có quan hệ không thể tách rời đối với ng-ời đọc và thời đại.Vì nhà văn phản ánh đời sống thông qua hình t-ợng văn học - mà đời sống thì vô cùng rộng lớn và phong phú với muôn ngàn tính cách, muôn ngàn mối quan hệ, muôn ngàn hiện t-ợng…Điều đó

đòi hỏi hình t-ợng văn học cung phải đa dạng và phong phú Bởi có nh- thế mới có thể bao quát hết đ-ợc các ph-ợng diện đời sống

Hình t-ợng văn học có thể là một nhân vật cụ thể, có tên tuổi, và tác giả xây dựng nên nhân vật ấy để gửi gắm những ý đồ nghệ thuật Nh-ng không phải bất cứ một nhân vật nào cũng có thể trở thành hình t-ợng.Để có thể trở thành hình t-ợng, nhân vật ấy th-ờng là nhân vật chính, có vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tình huống truyện, là nhân vật mang nội dung t- t-ởng tác phẩm.Ta có thể bắt gặp các

hình t-ợng nhân vật nh- hình t-ợng nhân vật chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn của

Ngô Tất Tố Chị Dậu mang vẻ đẹp điển hình cho ng-ời phụ nữ Việt Nam: đảm đang, tháo vát, thuỷ chung, th-ơng con yêu chồng…Và chị Dậu cũng là biểu t-ợng cho ng-ời nông dân nghèo bị chà đạp, áp bức tr-ớc cách mạng

Hoặc hình t-ợng nhân vật Hộ trong tác phẩm Đời Thừa của Nam Cao Hộ

mang trong mình tấn bi kịch tinh thần đau đớn, dai dẳng Đó là bi kịch của những con ngừơi có -ớc mơ, có khát vọng, biết trân trọng những giá trị đích thực của cuộc sống lại phải sống một cuộc đời tẻ nhạt, vô vị, chà đạp lên chính những gì mình tâm niệm và gìn giữ Cuôc đời ấy là "đời thừa".Tấn bi kịch tinh thần kia cũng là bi kịch chung của những con ng-ời thời đại Nam Cao…

Cũng có khi hình t-ợng văn học là những con ng-ời không mang tên tuổi cụ thể Họ là cả một số đông, cả tập thể, cả một thế hệ Giữa họ có những điểm thống nhất trong tình cảm, lí trí, trong mục đích cũng nh- lí t-ởng sống…

Ví dụ hình ảnh anh bộ đội Cụ Hồ trong thơ Tố Hữu, có thể mở rộng ra trong văn học chống Pháp

Hình t-ợng văn học luôn đòi hỏi sự độc đáo, mới mẻ Ng-ời đọc không bao giờ

có thể quên đ-ợc hình ảnh anh bộ đội trong bài thơ Tây tiến của Quang Dũng:

"Tây tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm"

Từ cái vẻ bề ngoài đầy bi tráng ấy, khi anh ngã xuống, đối với quê h-ơng đất n-ớc anh là đứa con anh dũng, còn đối với văn ch-ơng, anh trở thành một hình t-ợng văn học mới mẻ,độc đáo và đặc sắc:

"áo bào thay chiếu anh về đất Sông Mã gầm lên khúc độc hành"

Tác giả muốn nói anh hi sinh nh-ng lại diễn đạt bằng hình ảnh "anh về đất"-

anh về đất hay chính anh trở về cội nguồn cuộc sống, nơi khởi thuỷ của tất cả, để rồi hoá thân vào từng dáng cây, ngọn cỏ trên đất n-ớc này

Trong bài thơ Dáng đứng Việt Nam, ta bắt gặp hình t-ợng anh giải phóng quân

ngã xuống trên đ-ờng băng Tân Sơn Nhất, Lê Anh Xuân đã nhận ra đó chính là biểu

t-ợng của sức mạnh, ý chí, tình cảm dân tộc.Và dáng đứng "Tỳ súng bắn giặc trên

xác trực thăng" mà "máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng" Đó là dáng đứng "tạc vào thế kỷ "mà trả qua bốn ngàn năm dân tộc ta mới có đ-ợc:

"Không một dáng hinh không một dòng địa chỉ Anh chẳng để lại gì cho riêng anh tr-ớc lúc lên đ-ờng Chỉ để lại dáng đứng Việt Nam tạc vào thế kỉ

Anh là chiến sĩ giải phóng quân"

Là những chiến sĩ vô danh nh-ng các anh đã trở thành những ng-òi con bất tử,

là niềm tự hào của quê h-ơng, đất n-ớc Cái chết của các anh hoá thân vào non sông

để mảnh đất này đ-ợc nảy lộc đơm hoa:

"Từ dáng đứng của anh trên đ-ờng băng Tân Sơn Nhất

Cả nứơc bay lên bát ngát mùa xuân"

Có những hình t-ợng văn học bắt nguồn từ một hình ảnh, hiện t-ợng của tự

nhiên hay xã hôi Bộ Tấn trò đời là một kiệt tác của Bandăc Tác phẩm thành công

không chỉ ở tầm vĩ mô đồ sộ, ở sự xuất hiện trở đi trở lại các nhân vật Mà qua tác phẩm khổng lồ ấy, Bandăc đã phát hiện ra bản chất của xã hội t- bản - xã hội vì

đồng tiền Đồng tiền đã trở thành một nhân vật trong tác phẩm Nó có sinh sôi nảy

nở, nó len lỏi vào mọi ngóc ngách đời sống tinh thần, tình cảm của con ng-ời và xã hội Có thể nói "đồng tiền" đã trở thành một "hình t-ợng văn học" rất độc đáo của văn học hiện thực phê phán Pháp cũng nh- văn học thế giới

Trăng là đề tài muôn thủa của thi ca Nh-ng Hàn Mặc Tử không chỉ viết về trăng với những cảm xúc thông th-ờng.Trong thơ ông, trăng hiên lên nh- một nhân vật đầy sống động, đầy ma quái:

N-ớc hoá thành trăng trăng hoá n-ớc Lụa là -ớt đẫm cả trăng thơ"

Nh- vậy, hình t-ợng văn học rất phong phú đa dạng Ngoài những ví dụ đã dẫn

ta còn bắt gặp rất nhiều hình t-ợng văn học khác trong đời sống văn học Tuy nhiên, trong văn ch-ơng không chỉ tồn tai mình hình t-ợng văn học, bên cạnh nó ta con bắt găp một loại hình t-ợng đặc biệt khác- khó nhận biết: Hình t-ợng tác giả

1.3 Hình t-ợng tác giả

Cho dến nay, việc học tập nghiên cứu hình t-ợng tác giả trong thơ văn ch-a

đ-ợc phổ biến rộng rãi Do đó, việc nghiên cứu đề tài này cũng gặp không ít khó khăn khi xây dựng khái niệm và biểu hiện của nó Sau đây có thể sơ bộ các khía cạnh hiểu khác nhau của các nhà nghiên cứu khi bàn về hình t-ợng tác giả

Theo Trần Đình Sử,:" Hình t-ợng tác giả là một hiện t-ợng của văn học nghệ thuật, là sản phẩm của sự sáng tạo một thời Nó tồn tại và phát triển trên cơ sở tác giả cụ thể."

(Trần Đình Sử, Một số vấn đề thi pháp văn học trung đại, NXB Giáo dục, H,

1999)

"Hình t-ợng tác giả là trung tâm tổ chức nội dung, hình thức của cái nhìn nghệ thuật Là thế giới đ-ợc tổ chức, chỉnh đốn, đ-ợc hoàn thành qua tính hiện hữu xung quanh một ng-ời cụ thể nh- một tr-ờng nhìn giá trị, chúng ta thấy xung quanh ng-ời

ấy tất cả các yếu tố vật thể và quan hệ không gian, thời gian…"

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, "hình t-ợng tác giả là phậm trù thể hiện cách

tự ý thức của tác giả về vai trò xã hôị và vai trò văn học của mình trong tác phẩm Cơ

sở tâm lí của hình t-ợng tác giả là hình t-ợng cái tôi trong nhân cách mỗi ng-ời thể hiện trong giao tiếp Cơ sở nghệ thuật của hình t-ợng cái tôi trong văn học là tính chất gián tiếp của văn bản nghệ thuật : văn bản của tác phẩm bao giờ cũng là lời ng-ời trần thuật, ng-ời kể chuyện hoặc nhân vật trữ tình Nhà văn xây dựng ra văn bản đồng thời xây dựng ra hình t-ợng ng-ời phát ngôn văn bản ấy với một giọng

Thứ hai, từ sự ý thức của bản thân cái tôi trong nghệ thuật sẽ cho ra đời một hình t-ợng phát ngôn trong văn bản một giọng địêu nhất định Tuy nhiên, hình t-ợng phát ngôn trong văn bản có thể chỉ là hình t-ợng khách quan nằm ngoài tác giả, mặc

dù trong một chừng mực nhất định nó chính là nhân vật mang t- t-ởng tác giả Nói

cách khác, hình t-ợng phát ngôn trong văn bản cho ta một nhân vật đồng dạng với tác giả

Mặc dù vậy có thể nói sự ý thức của tác trong tác phẩm nghệ thuật về vai trò xã hội và vai trò văn học là một điểm quan trọng nh-ng ch-a đặc tr-ng Cái đặc tr-ng của hình t-ợng tác giả là ở chỗ tác giả tự biến mình thành một hình t-ợng nghệ thuật, nghĩa là tác giả thể hiện mình trong tác phẩm nh- một nhân vật có đầy đủ t- t-ởng, quan điểm nghệ thuật, có giá trị thẩm mĩ riêng

Trong 150 thuật ngữ văn hoc, Lại Nguyên Ân cũng thừa nhận sự tồn tại của

khái niệm này gắn liền với sự phát triển của nhân tố sáng tạo cá nhân Các ph-ơng diện nội dung của nhân cách tác giả nhập sâu vào cơ cấu nghệ thuật tác phẩm Xem xét hình t-ợng tác giả với t- cách là chủ thể tổ chức ngôn ngữ trần thuật tồn tại trong tác phẩm để kết nối lời tự sự, lời trần thuật với hình t-ợng tác giả Trong ý thức nghệ thuật phải xác lập đ-ợc t- t-ởng về quyền h- cấu nghệ thuật sẽ hợp thức hoá hình

ảnh tác giả

Đóng góp rõ nét trong việc làm rõ khái niệm hình t-ợng tác giả phải kể đến Trần Đình Sử Theo Trần Đình Sử, hình t-ợng tác giả cũng giống nh- hình t-ợng nhân vật đều là những sáng tạo trong tác phẩm văn học Song chúng khác nhau ở nguyên tắc sáng tạo Nếu hình t-ợng nhân vật đ-ợc sáng theo nguyên tắc h- cấu,

đ-ợc miêu tả theo một quan niệm nghệ thuật nhất định thì hình t-ợng tác giả đ-ợc thể hiện theo nguyên tắc tự biểu hiện; sự cảm nhận và thái độ thẩm mĩ đối với thế giới nhân vật

(Trần Đình Sử, Giáo trình dẫn luận thi pháp học, NXB Giáo dục 98)

Trong giao tiếp, ng-ời ta có nhu cầu tự biểu hiện mình với ng-ời đối thoại nh- : uyên bác, hào phóng, hiếu khách…theo những yêu cầu tiến bộ của xã hội Trong văn học cũng vây, các nhà văn th-ờng biểu hiện mình trong tác phẩm một cách đặc biệt

Đó là ng-ời có nhãn quan cấp tiến, có cá tính nghệ sĩ…Điều đó trở thành nhu cầu, quy -ớc với ng-ời đọc

Leptôn xtôi từng nói: "Nếu tr-ớc mắt là một tác giả mới thì câu hỏi tự nhiên

đặt ra là liệu anh ta có thể nói điều gì mới với ng-ời đọc Nếu nhà văn không có gì mới, không có gì riêng thì có thể nói anh ta không phải là một tác giả đáng để chú ý

"

Từ nguyên tắc sáng tạo đặc tr-ng trên, ta nhận thấy hình t-ợng tác giả là cái

đ-ợc biểu hiện ra trong tác phẩm một cách đặc biệt

Nhà thơ Đức I W.Gớt nhận xét: "Mỗi nhà văn bất kể muốn hay hay không

đều miêu tả chính mình trong tác phẩm của mình một cách đặc biệt" Có nghĩa là nhà văn biểu hiện cảm nhận của mình về thế giới, cách suy nghĩ của mình và ngôn ngữ, cách diễn đạt của mình Cảm nhận đó trở thành trung tâm tổ chức tác phẩm, tạo thành sự thống nhất nội tại của tác phẩm về mặt phong cách học Nói cách khác, hình t-ợng tác giả gắn bó hữu cơ với cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật nhà văn

Viện sĩ Nga V Vinôgrađốp trong rất nhiều công trình đã khẳng định hình hình t-ợng tác giả là cơ sở, là trung tâm của phong cách nghệ thuật

Chichêrin cũng cho rằng hình t-ợng tác giả đ-ợc sáng tạo ra nh- một hình t-ợng nhân vật Đây là sự chân thật nghệ thuật, không phải là chân lí của sự kiện mà

là chân lí của ý nghĩa, của t- duy nh- chân lí của thơ ca

Nhiều nhà nghiên cứu còn khẳng định vấn đề hình t-ợng tác giả không chỉ là

sự phản ánh tác giả vào tác phẩm, thể hiện thế giới quan của ng-ời sáng tác ra văn học và văn học mà còn là vấn đề của cấu trúc nghệ thuât, sự thể hiện của chủ thể Nh- vậy hình t-ợng tác giả là một vấn đề quan trọng của nghiên cứu văn hoc

Nó còn đang đ-ợc nghiên cứu và các nhà nghiên cứu còn ch-a thống nhất trong việc

đánh giấ nó ở cấp độ nào Tuy nhiên, theo cách nhìn tổng quát, có thể thấy rằng các nhà nghiên cứu đều thống nhất rằng hình t-ợng tác giả là một hình t-ợng đ-ợc sáng tạo ra trong tác phẩm, có nguyên tắc cấu tạo đặc biệt Nó đ-ợc thể hiện qua cái nhìn, giọng điệu và sự miêu tả, hình dung của tác giả về chính mình

1.4 Hình t-ợng tác giả trong thơ trữ tình

Hình t-ợng tác giả luôn vận động và phát triển Nó không phải là một hiện t-ợng bất biến, tĩnh tại "Mỗi thể loại có một kiểu hình t-ợng tác giả và mỗi tác giả sáng tạo các thể loại khác nhau sẽ tuân theo các kiểu hình t-ợng khác nhau"

(Đ.V Li khatrốp, Thi pháp văn hoc Nga cổ, Mx,1979) để có thể khám phá

đ-ợc hết những khía cạnh Những đặc tr-ng của hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn Bính tr-ớc cách mạng, chúng tôi tạm chia hình t-ợng tác giả trong tác phẩm văn học ra thành hai dạng tiêu biểu:

Dạng thứ nhất: hình t-ợng tác giả trong tác phẩm tự sự

ở đây, hình t-ợng tác giả trở thành nhân vật ng-ời kể chuyện, ng-ời trần thuật.Tuỳ thuộc vào ý đồ tác giả mà nhân vật ấy là ng-ời trần thuật khách quan,

đứng ngoài câu chuyện hay đó là ng-ời trực tiếp tham gia vào cốt truyện, góp phần làm nên diễn biến của câu chuyện

Ví dụ, ở loại hình chuyện cổ dân gian, tác giả dân gian th-ờng đẩy lùi câu truyện vào quá khứ xa xăm với cụm từ "ngày xửa ngày x-a", điều đó tạo nên khoảng cách giữa ng-ời kể chuyện và nội dung cốt truyện, tạo nên thời gian huyền thoại có tác động nhất định đối với ng-ời đọc, ng-ời nghe

ở văn học hiện đại thì khác Ng-ời kể chuyện có thể đứng ngoài cốt truyện, nh-ng ng-ời ấy cũng có thể là một nhân vật trong truyện - th-ờng là d-ới tên nhân vật "tôi" Thời gian diễn ra câu chuyện th-ờng là ở thì hiện tại Nếu có viết về đề tài quá khứ thì cũng là để ngầm nói lên cuộc sống hiện tại nhà văn đang sống Đặc biệt với loại "tự truyện" thì yếu tố đời t- cá nhân tác giả có tính chất quyết định đến nội dung cốt truyện Và ở đây hình t-ợng tác giả đ-ợc thể hiện rõ nhất

Dạng thứ hai: Là hình t-ợng tác giả trong thơ trữ tình

Đối với khoá luận tìm hiểu dạng thức thứ hai này có ý nghĩa vô cùng quan trọng Đề tài của khoá luận là tìm hiểu hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn Bính tr-ớc cách mạng Làm rõ khái niệm này góp phần rất lớn trong việc tạo lập cơ sở lý luận chung cho quá trình phân tích, làm rõ nội dung cụ thể của đề tài

Bên cạnh những đặc điểm của tác giả trong tác phẩm văn học, hình t-ợng tác giả trong thơ trữ tình còn manh nhiều nét đặc tr-ng do sự quyết định của loại hình tác phẩm ở dạng thức này, nhiều ng-ời đồng nhất hình t-ợng tác giả với cái tôi trữ tình Chúng ta không phủ nhận mối quan hệ đặc biệt của hai đối t-ợng này Cái tôi trữ tình là biểu hiện trực tiếp của cái tôi trong nghệ thuật

Xét theo nghĩa rộng cái tôi trữ tình nh- một khái niệm phổ quát của trữ tình, phân biệt trữ tình với những thể loại khác Hình t-ợng tác giả trong thơ có cơ sở từ cái tôi trữ tình theo nghĩa rộng - tuy nhiên nó lại tập trung đi sâu vào cái tôi trữ tình theo nghĩa hẹp Đó là hình t-ợng cái tôi cá nhân cụ thể, cái tôi tác giả tiểu sử với những nét riêng t-, là một loại nhân vật trữ tình đặc biệt khi tác giả miêu tả, kể chuyện, biểu hiện về chính mình

ở đây ta chú ý tới tác dạng thức biểu hiện của cái tôi trữ tình trong thơ Theo Pôxpê lốp, có 3 dạng thức biểu hiện của cái tôi trữ tình Phổ biến nhất là cái tôi trữ tình tự thuật tâm trạng Cái tôi ở đây đồng dạng nhất hoặc gần gũi nhiều nhất với cái tôi tác giả Dạng thứ hai là cái tôi trữ tình nhập vai Dạng thứ ba là cái tôi trữ tình hoá thân

Cái tôi trữ tình là cơ sở hạt nhân tạo nên hình t-ợng tác giả Dù nó ở dạng thức nào thì hình t-ợng tác giả cũng là sự thống nhất của hai con ng-ời: Thứ nhất là con ng-ời có số phận nhất định, có kinh nghiệm nhất với những tâm trạng, với những kinh nghiệm sống Thứ hai là nhân vật trong chính những bài thơ của mình Tức là

đối t-ợng hoá chính bản thân mình Điều quan trọng là biến những nét nhân cách nhà thơ thành hình t-ợng tác giả Hay nói cách khác nó là sự thống nhất nh-ng không đồng nhất giữa cái tôi nhà thơ trong đời sống và cái tôi trữ tình trong tác phẩm Sự không đồng nhất là đặc tr-ng của quy luật điển hình hoá nghệ thuật và cái tôi nhà thơ khác với cái tôi nghệ thuật hoá Cụ thể là hình t-ợng tác giả thống nhất nh-ng không đồng nhất với nhà thơ trong cuộc sống

Với văn học trung đại, việc thể hiện cái tôi cá nhân luôn bị hạn chế Chính vì thế mà hình t-ợng tác giả trong thơ phải nhuốm màu sắc phi cá thể Tuy nhiên, ở những tác giả lớn có ý thức sâu sắc về cái tôi thì luôn tìm mọi cách để biểu hiện mình trong thơ.Đọc thơ họ, ta vẫn nhận ra những g-ơng mặt nổi bật : Nguyễn Du,

Hồ Xuân H-ơng, Nguyễn Công Trứ … Mặc dù vậy, ta cũng phải công nhận rằng hình t-ợng tác giả trong thơ họ không đ-ợc tự do xuất hiện

Tới văn học hiện đại - đặc biệt là Thơ mới, ch-a bao giờ cái tôi cá nhân lại đ-ợc khẳng định, lại đ-ợc giành cho nhiều sự quan tâm nh- thế Điều đó góp phần đẩy cái tôi trong nghệ thuật tiến lên một b-ớc dài, và hình ảnh tác giả trong thơ cũng đ-ợc thể hiện rõ nét hơn bao giờ hết Ch-a bao giờ thi đàn văn học Việt Nam xuất hiện

cùng một lúc nhiều g-ơng mặt tiêu biểu, có phong cách đặc biệt nh- thời kỳ 30 - 45 Nguyễn Bính cũng ghi dấu cái tôi của mình vào thơ một cách sâu sắc nên việc tìm hiểu hình ảnh tác giả trong thơ cũng có nhiều thuận lợi

Trên đây là tổng hợp ý kiến của các nhà nghiên cứu về khái niệm hình t-ợng tác giả nói chung và hình t-ợng tác giả trong thơ trữ tình nói riêng Chúng tôi khi

nghiên cứu hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn Bính xem đó là cơ sở lý luận của đề

tài Từ cách nhìn tổng quát về thơ Nguyễn Bính cũng nh- việc đi sâu những bài cụ thể, hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn Bính đ-ợc chúng tôi trình bày qua các nội dung cơ bản sau

Ch-ơng 2 Hình t-ợng tác giả trong thơ Nguyễn Bính tr-ớc cách mạng

2.1 Nguyễn Bính - một thi sĩ chân quê

Từ bao đời nay, làng quê với luỹ tre xanh, cánh đồng bát ngát, cánh cò trắng dập dờn, câu hò vọng từ bến sông xa…đã trở thành chiếc nôi nuôi d-ỡng tâm hồn dân tộc, gìn giữ sự trong trẻo thanh bình của mọi miền quê và cuộc sống của biết bao ng-òi

Văn học Việt Nam trong suốt chặng đ-ờng dài phát triển đã luôn dành cho quê h-ơng một sự -u ái đặc biệt Các nhà thơ tên tuổi nh- Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến… đều có thơ hay viết về làng quê

Phong trào thơ mới cũng vậy.Tuy là một trào l-u văn học hiện đại chịu nhiều

ảnh h-ởng của văn học ph-ơng tây nh-ng nó vẫn có một mảng thơ lớn viết về đề tài thôn quê Những cây bút tài hoa nh- Nguyễn Bính, Anh Thơ, Đoàn Văn Cừ đã để lại nhiều tác phẩm có giá trị đậm đà màu sắc dân tộc, màu sắc thôn quê

Thế nh-ng Anh Thơ, đoàn Văn Cừ họ không quê một chút nào cả “ họ nh- những ng-ời thành phố đi daọ trên cánh đông quê” , họ hái l-ợm vài cụm hoa h-ơng

sắc, vài cọng cỏ xanh m-ợt Còn Nguyễn Bính, ông dành cho thôn quê cả trái tim và tấm lòng

Con ng-ời, cảnh vật trong thơ ông thấm đ-ợm hồn quê, tình quê Dòng thơ viết

về làng quê của Nguyễn Bính giàu chất dân gian.Ông am hiểu cuộc sống và con ng-ời quê h-ơng Chất liệu của thơ ông đ-ợc khai thác trực tiếp từ phong cảnh, sinh hoạt và lời ăn tiếng nói của nhân dân

Trong thơ Nguyễn Bính có nhiều bức tranh quê đẹp Ông không miêu tả tỉ mỉ

mà chỉ phác thảo đôi nét nh- vô tình mà hữu ý, tạo nên không khí thanh bình êm ả

hoà quện với tình ng-ời:

“ Thuyền trăng ai chở sang Đoài

Đêm khuya mở rộn then cài cửa ra Trăng vào bang nữa là ba

Với em ở trái tim ta là nhiều.”

( Nhiều)

ánh trăng xuất hiện nhiều trong thơ Nguyễn Bính Nó th-ờng gắn với tình yêu,

với hẹn hò, với những sinh hoạt văn hoá của làng quê.Cách khai thác ánh trăng này

rất gần gũi với dân gian.Ta dễ dàng bắt gặp trong ca dao những câu thơ nh-:

"Hỡi cô tát n-ớc bên đàng

Sao cô múc ánh thăng vàng đổ đi"

Trăng của Nguyễn Bính cĩng khác xa ánh trăng của Hàn Mặc Tử.Trăng trong

thơ Hàn Mặc Tử hiện lên đầy ma quái, ghê rợn :

-” Tôi dìm hồn xuống một vũng trăng êm Cho trăng ngập dần lên tới ngực” -“ N-ớc hoá thành thăng trăng hoá n-ớc Lụa là -ớt đẫm cả trăng thu.”

Trăng d-ới con mắt của Nguyễn Bính luôn gợi lên những gì êm ả nhất:

Hội chèo mở giữa mùa thu Trời cao gió cả trăng nh- ban ngày"

( Đêm cuối cùng)

Những đêm hội, những đêm trăng là cơ hội để cho trai gái hẹn hò, gặp gỡ Đã

có biết bao mối duyên đẹp nảy sinh từ đó ánh trăng còn thể hiện mơ -ớc của thi

nhân về một cuộc sống giản dị, đơn sơ mà hứa hẹn hạnh phúc:

-“ Em ở mình đây nhà trống trải Trăng vàng đầy ngõ gió mênh mông.”

(Hoa với r-ợu)

- “ Sáng giăng chia nửa v-ờn chè Một gian nhà nhỏ đi về có nhau”

( Thời tr-ớc)

Bên cạnh không gian huyền ảo, thơ mộng của ánh trăng, thơ Nguyễn Bính còn

để lại nhiều ấn t-ợng về các sắc màu không gian khác Nhân vật trữ tình say mê với

các màu sắc t-ơi tắn, rực rỡ Những màu sắc rất thực của thôn quê chứ không phải là

sự điểm tô của hình thức:

“ Xanh cây xanh cỏ xanh đồi Xanh rừng xanh núi da giời cũng xanh

áo chàm cô Mán thanh thanh Mắt xanh biêng biếc một mình t-ơng t-.”

(Vài nét rừng)

Nếu Hàn Mặc Tử chuộng h-ơng vị trong đời thì Nguyễn Bính lại chuộng màu sắc.Với ông, mộng là mộng vàng, r-ợu hồng, mắt biếc,môi son…Có những câu thơ chứa đầy màu sắc:

Bài thơ Nhặt nắng thể hiện tâm trạng vui, ngỡ ngàng của thi nhân tr-ớc vẻ đẹp

dịu dàng, bình dị của con ng-ời và cuộc sống:

“ Cô gái nhà ai ở xóm Đông Sang đây một sớm nắng vàng trong Cùng hai cô bạn bên bờ giếng Nhặt nắng trong cây kể chuyện lòng”

Cảnh ấy, ng-ời ấy đã chinh phục đ-ợc trái tim yêu, đã chữa đ-ợc vết th-ơng lòng cho thi nhân

Viết về quê h-ơng, Nguyễn Bính ít miêu tả những số phận đắng cay Ông nghiêng về những giá trị văn hoá, giá trị tinh thần của cuộc sống.Và ông cũng không chỉ bó hẹp điều ấy trong riêng ngôi làng nhỏ bé của mình (Thôn Vân hay làng Thiện Vịnh) D-ờng nh- ông muốn tìm đến hình ảnh chung của mọi miền quê Việt Nam Chính vì thế mà dù ng-ời đọc là ng-ời nhà quê hay ng-ời thành thị, là ng-ời miền bắc, miền trung hay miền nam thì đều có thể tìm thấy cho mình những đồng cảm, những rung động trong thơ ông

Đằng sau cảnh quê ấy, cuộc sống hiện lên thật bình dị, nghĩa tình.Trong bài thơ giới thiệu về gia đình mình, tác giả đã đ-a vào nhiều yếu tố rất thật.Tuy nhiên đó

cũng không còn là gia đình của riêng nhà thơ nữa mà đã trở thành” kiểu” gia đình

truyền thống ở thôn quê từ ngàn x-a Hay nói đúng hơn là mơ -ớc của nhân dân về một mái ấm, một cuộc sống nh- vậy:

“ Nhà tôi có một v-ờn dâu

Có giàn đỗ ván có ao cấy cần Hoa đỗ ván nở mùa xuân Lứa dâu tháng tháng, lứa cần năm năm”

(Nhà tôi)

Sống trong khung cảnh nh- thế nên tâm hồn ng-ời dân quê cũng đằm thắm hiền hoà, trong sáng mộc mạc Nguyễn Bính đã hoá thân vào những ng-ời dân quê ấy: cô lái đò, cô hái dâu, anh trai làng Thi sĩ đã thấu hiểu và nói giùm họ những vui buồn, những mơ -ớc, những khao khát trong tình yêu, trong cuộc sống Cô gái dệt lụa tự giới thiệu về mình:

Em là con gái trong khung cửi Dệt lụa quanh năm với mẹ già Lòng trẻ còn nh- cây lụa trắng

Mẹ già ch-a bán chợ làng xa”

(M-a xuân) Tâm hồn cô gái quê con trong trắng thơ ngây nh- cây lua quý Đó là ng-ời lao

động đích thực quanh năm chăn tằm, dệt lụa.Và rồi nh- quy luật của tự nhiên, tình yêu đã đến với cô đầy mới mẻ, hấp dẫn và cuốn hút Cô đến với tình yêu bằng cả tâm

hồn, cả tuổi trẻ,cả niềm tin t-ởng ngây thơ Cô xây đắp biết bao mộng -ớc Cô đã

dũng cảm “ xé rào” để đi tìm hạnh phúc:

“ Bốn bên làng xóm đã lên đèn

Em ngửa bàn tay tr-ớc mái hiên M-a chấm bàn tay từng chấm lạnh Thế nào anh ấy chả sang xem”

(M-a xuân)

Những mối tình ở làng quê cũng không kém phần éo le, trắc trở Có chàng trai quê đã đến với tình yêu đầy dè dặt nh-ng cũng không kém phần bạo dạn, quyết tâm:

“ Cái ngay cô chửa có chồng

Đ-ờng gần tôi cứ đi vòng cho xa Lối này lắm b-ởi nhiều hoa

Đi vòng để đ-ợc qua nhà đấy thôi”

( Qua nhà)

Tình yêu trai gáigắn với từng gốc b-ởi, gắn với h-ơng b-ởi, h-ơng cam…Và rồi cái phong cảnh lắm b-ởi nhiều hoa âý trở nên tiêu điều xác xơ tr-ớc con mắt của kẻ thất tình:

“ Bờ rào cây b-ởi không hoa Qua bên nhà thấy bên nhà vắng teo Lợn không nuôi, đặc ao bèo

Giầu không dây chẳng buồn leo vào giàn Giếng thơi m-a ngập n-ớc tràn

Ba gian đầy cả ba gian nắng chiều ”

(Qua nhà)

Nguyễn Bính đã hoá thân và nói lên đ-ợc đầy đủ những -ớc mơ, khát vọng

của ng-ời dân quê Đồng thời ông cũng hiểu đ-ợc nỗi đau, sự thất vọng khi tình yêu dang dở Bởi vì trong những nỗi niềm đó có một phần là của chính thi nhân “ Ng-ời nhà quê vẫn ẩn náu, vẫn sống nh- th-ờng trong Nguyễn Bính”

(Hoài Thanh)

Thi nhân cung nh- ng-ời nhà quê sợ nhất là sự đổi thay, sự đánh mất mình Có

thể nói Chân quê là tuyên ngôn nghệ thuật của Nguyễn Bính đó là bài thơ nhỏ, giản

dị mà mang bao điều gửi gắm của thi sĩ.Tác giả chọn hình t-ợng phát ngôn cho mình

là chàng trai quê mùa lo sợ, buồn bã tr-ớc sự đổi thay của ng-ời yêu sau một lần đi tỉnh

Mở đầu bài thơ, tác giả vẽ nên một cảnh t-ợng khá gần gũi với sinh hoạt ng-ời dân quê - đ-a tiễn ng-ời đi và đón lúc trở về:

Hôm qua em đi tỉnh về

Đợi em ở mãi con đê đầu làng”

Ng-ời dân quê quanh năm sống sau luỹ tre xanh, họ chẳng đi đâu ra khỏi ngôi làng nhỏ bé của mình Đối với họ, không gian xa nhất là con đê đầu làng vì vậy, một lần đi tỉnh đã là xa lắm, nó làm nên nhiều thay đổi của ng-ời con gái:

Khăn nhung quần lĩnh rộn ràng

áo cài khuy bấm em làm khổ tôi”

Chàng trai vô cùng thât vọng tr-ớc vẻ bề ngoài xa lạ của ng-ời yêu Khăn nhung, quần lĩnh là thuộc về thành phố, thuôc về “ tỉnh" Còn chiếc áo cài khuy bấm kia thì quả là mới mẻ, hiện đại Nó là sản phẩm của công nghiệp, của thị thành Chàng trai muốn ng-ời yêu của mình giữ gìn những giá trị truyền thống: yếm lụa sồi, khăn mỏ quạ, quần nái đen, áo tứ thân…Sự lo lắng của chàng trai là thật sự, không phải là thái quá hay bảo thủ Đằng sau cái vỏ bề ngoài xa lạ kia liệu em có còn nguyên vẹn là em- cô gái thôn quê thuần khiết, chất phác trong sáng hồn nhiêncủa anh nữa hay không.Tất cả những điều day dứt ấy chỉ trực bùng ra, cũng may là chàng trai đã kịp kìm giữ lại, để chỉ nói với ng-ời yêu bằng một câu nhỏ nhẹ:

“ Van em em hãy giữ nguyên quê mùa”

Tâm sự ấy cũng là tâm sự của Nguyễn Bính - một ng-ời luôn trân trọng những giá trị, những vẻ đẹp truyền thống.Thế nh-ng thời đại thi nhân sống biến động quá

nhiều."Gió Âu m-a Mỹ” tràn vào chi phối mọi mặt đời sống xã hội, làm mọi giá trị

đạo đức lung lay Câu thơ là lời nhắn nhủ của chàng trai quê với ng-ời yêu hay là lời nhắn nhủ của Nguyễn Bính với đời, với ng-ời…và với chính mình:

“ Hoa chanh nở gữa v-ờn chanh

Thầy u mình với chúng mình chân quê”

Câu thơ là lời khẳng định của thi nhân về con đ-ờng thơ đã chọn.Và giữa phong trào thơ mới với muôn hoa r-c rỡ có cả hhoa lạ, hoa ngoại nhập…thì bông hoa chanh Nguyễn Bính vẫn tự tin toả h-ơng thơm ngát, h-ơng thơm vẫn dịu dàng quyến

rũ bao ng-ời

Trong thơ, tác giả cũng cảm nhận thời gian theo cách riêng của ng-ời dân quê Làng xóm từ x-a vẫn dựa vào các hiên t-ợng của tự nhiên để nhận biết thời gian Ban ngày thì theo bóng nắng, ban đêm thì theo bóng trăng, theo tiếng gà gáy…Tất cả

đều có thể trở thành dấu hiệu báo thời gian

Khi yêu nhau ng-ời ta không muốn phải chờ đợi.Thế nh-ng có những lúc vẫn phải chờ:

“ Láng giềng đã đỏ đèn đâu

Chờ em chừng dập miếng giầu em sang”

(Chờ nhau)

Ai biết đ-ợc “ dập miếng giầu “ là bao lâu? Cách diễn đạt rất là nhà quê, rất

“nông nghiệp”.Nh-ng chàng trai vẫn hiểu rằng ng-ời yêu sẽ cố gắng để đến nơi hò hẹn đ-ợc nhanh nhất Cách đo thời gian thì vậy, còn cách đếm thời gian thì sao?

“ Ngày qua ngày lại qua ngày Lá xanh nhuộm đã thành cây lá vàng”

(T-ơng t-)

Đếm thời gian dựa vào sự thay đổi màu sắc của lá cây Ngoài ra còn nhiều dấu

hiệu khác nữa của thiên nhiên: giữa mùa xuân thì “ m-a xuân phơi phới bay” , hoa

xoan nở rộ:

Bữa ấy m-a xuân phơi phới bay Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy”

Hoặc khi xuân tàn:

“ Bữa ấy m-a xuân đã ngại bay Hoa xoan đã nát d-ới chân giày Hội chèo làng Đặng đi qua ngõ

Mẹ bảo mùa xuân đã cạn ngày”

(M-a xuân)

Cái tôi chân quê trong thơ Nguyễn Binh thản nhiên đi lại, thản nhiên yêu

đ-ơng, thản nhiên sinh hoạt Cái tôi ấy vui buồn - niềm vui buồn cũng rất nhà quê Đây là tâm trạng của bà mẹ khi con gái yêu đi lấy chồng Bà tỏ ra mạnh mẽ khuyên nhủ con gái, cả mắng yêu nữa để cho đứa con c-ng của mình đ-ợc thanh thản lên xe hoa:

-"Gái lớn ai không phải lấy chồng

Can gì mà khóc nín đi không”

-“ Ruộng tôi cày cấy dâu tôi hái

Nuôi dạy em cô tôi đảm đ-ơng

Nhà cửa tôi coi nợ tôi trả

Tôi còn mạnh chán khiên cô th-ơng”

Thế nh-ng khi đã tiễn con đi rồi ng-ời mẹ ấy mới khóc, mới sống thật, bộc lộ thật hết nỗi niềm của mình:

Đ-a con ra đến cửa buồng thôi

Mẹ phải xa con khổ mấy m-ơi

Đặc biệt, thơ viết về mẹ của tác giả còn có bai Tết của mẹ tôi Đây là bài thơ rất

hay và đặc sắc.Đọc bài thơ, ta nh- sống lại những ngày tết cổ truyền, khung cảnh gia

đình đầm ấm…Tất cả đ-ợc tạo dựng bởi bàn tay tần tảo của mẹ hiền Những ngày giáp tết, mẹ phải lo toan sao cho chu đáo:

-” Sân gạch t-ờng vôi ng-ời quét lại

Vẽ cung trừ quỷ trồng cây nêu”

-” Trữ gạo nếp thơm, mo gói bó Dọn nhà dọn cửa rửa ban thờ”

Mẹ dặn dò các con những kiêng cữ trong sáng mồng một tết : Không đ-ợc dậy muôn, không đ-ợc cãi vã, làm vỡ, làm đổ đồ đạc Cuối cùng buổi sáng mong đợi cũng đã đến:

“ Hôm nay mồng một sáng tinh s-ơng

Mẹ tôi cấm chúng tôi ra đ-ờng

Mở hàng mỗi đứa năm xu r-ỡi Rửa mặt hoa mùi n-ớc đ-ợm h-ơng”

Chất chân quê của hình t-ợng tác giả còn đ-ợc thể hiên qua việc sử dụng hiệu quả vốn từ ngữ ở làng quê trong thơ, tạo cho thơ Nguyễn Bính chất thẩm mĩ riêng của ngôn từ:

-"Tầm tầm trời cứ đổ m-a"

- "Thôn gà eo óc ngoài xa vắng'

- "Cây rủ v-ờn xiêu cỏ áy bờ"

- "Năm tao bảy tuyết anh hò hẹn"

- "Chao ôi ba bốn tao ân ái"

-Thôn Đoài cách có một thôi đê"

- "Một ng-ời chín nhớ m-ời mong một ng-ời"…

Hình ảnh quê h-ơng luôn ám ảnh trong lòng thi sĩ trên suốt b-ớc đ-ờng l-u lạc

Là nơi tác giả h-ớng về sau mỗi lần vấp phải những ngang trái của cuộc sống, mỗi lúc cô đơn thất vọng Nhìn thấy không khí tết ở quê ng-ời, Nguyễn Bính chạnh buồn:

- “ Cột nhà hàng xóm lên câu đối

Em đọc t-ơng t- giữa giấy hồng Gạo nếp nơi đây sao trắng quá

Một mình em vẫn cứ tay không” …

-“ Chao ôi tết đến em không đ-ợc

Trông thấy quue h-ơng thật não nùng”

- "Em sẽ uống say hơn mọi bận

Để hồn về mãi xứ Hà Đông”

(Xuân tha h-ơng)

Có thể nói rằng trong thơ Nguyễn Bính, điều nổi bật nhất và cũng thành công nhất là ở mảng thơ chân quê.Và ở mảng thơ này hình t-ợng tác giả đã thể hiện rõ nét chất chân quê của mình

Ng-ời ta nhớ về Nguyễn Bính, yêu và dành sự đam mê cho ông chủ yếu ở khía

cạnh này.Hà Minh Đức gọi Nguyễn Bính là thi sĩ của đồng quê, Đoàn H-ơng gọi

ông là thi sĩ nhà quê, Tôn Ph-ơng Lan gọi ông là nhà thơ chân quê, còn Đỗ Lai Thuý thì viết Đ-ờng về chân quê của Nguyễn Bính…

Nguyễn Bính đã đ-a đ-ợc hồn quê thuần khiết vào thơ mình Từ phong cảnh, con ng-ời, đến cách suy nghĩ cũng đậm màu sắc thôn quê Thơ Nguyễn Bính trở thành bạn thơ với vốn thơ dân gian Tên tuổi nhà thơ ng-ời ta có thể quên nh-ng thơ củng ông sẽ sống mãi trong tình quê đằm thắm, sống mãi giữa lòng ng-ời Đã, đang

và sẽ còn biết bao ng-ời bà ru cháu, mẹ ru con, chị ru em bằng Lỡ b-ớc sang ngang,

T-ơng t-, Ng-ời hàng xóm…Đó là cái “đ-ợc" lớn nhất mà bất cứ một ng-ời cầm bút nào cũng phải mơ -ớc

Thế nh-ng bên cạnh một Nguyễn Bính của những v-ờn dâu lứa tằm, của giàn

đỗ ván, của h-ơng b-ởi h-ơng cam…, chúng ta còn một Nguyễn Bính - nhà thơ mới Thi sĩ không thể đứng ngoài thời đại của mình - Thời đại con ng-ời cá nhân trỗi dậy Cũng nh- bao nhà thơ mới khác, nguyễn Bính ý thức sâu sắc về cái tôi của mình - một cái tôi đang đi vào bế tắc.Và trong thơ ông, ta còn bắt gặp một Nguyễn Bính với nỗi cô đơn, chán ch-ờng, tuyệt vọng Một Nguyễn Bính ôm trong lòng nỗi sầu tủi,

và bất lực tr-ớc cuộc đời

2.2 Nguyễn Bính - một thi sĩ cô đơn

Đỗ Lai Thuý từng viết rằng :"Nguyễn Bính chỉ là kẻ quá giang, nh- ng-ời lái

đò qua lại giữa hai bờ nông thôn - thành thị, đông và tây trên khúc sông của buổi giao thời.Thơ Nguyễn Bính là những con sóng vỗ về cả hai phía Tiếng dội của nó

vọng từ bờ nọ sang bờ kia" (Đ-ờng về chân quê của Nguyễn Bính)

Nguyễn Bính đã nói về hành động ra đi của mình:

“ Bỏ lại v-ờn cam bỏ mái gianh Tôi đi gian díu với kinh thành.”

(Hoa với r-ợu)

Ông xem việc rời bỏ quê h-ơng, rời v-ờn cam đ-ợm h-ơng thơm ngát với mái tranh

nghèo giản dị để ra sống gữa thị thành là chuyện lỡ b-ớc sang ngang, là chuyện gian díu không chính đáng.Bản thân ông giữa đô thành xa lạ là con chim non, con chim

lìa đàn Vì vậy mà không khỏi cảm thấy lẻ loi, bơ vơ, cô độc Nguyễn

Bính mồ côi mẹ từ tấm bé, chẳng đ-ợc h-ởng tình yêu th-ơng ấp ủ của mẹ hiền: “ Còn tôi sống đ-ợc là may

Mẹ hiền mất sớm giời đày làm thơ”

(Nhà tôi)

Từ thực tế này, ta hiểu vì sao nỗi cô đơn ám ảnh suốt cuộc đời ông Thời thơ trẻ

đi qua Thi nhân nhận ra những tình cảm trong sáng, đẹp đẽ của con ng-ời đẽ dàng

đổi thay tr-ớc sức mạnh của đồng tiền:

Ng-ời ta giấy bạc đầy nhà Cho nên mới đ-ợc gọi là chồng em”

(Tiền và lá)

Một sự chiêm nghiệm ngậm ngùi.Một bài học cay đắng đầu tiên khi b-ớc vào cuộc sống.Giá trị cao đẹp của tình cảm con ng-ời bị đánh đổi bởi đồng tiền Và hầu hết về sau những tan vỡ tình yêu trong thơ ông đều ít nhiều bởi sự có mặt của đồng tiền

Anh lái đò mơ một giấc mơ tuyệt đẹp về hạnh phúc lứa đôi: "Võng anh đi tr-ớc võng nàng

Cả hai chiếc võng cùng sang một đò”

(Giấc mơ anh lái đò)

Thế nh-ng tỉnh mộng anh vẫn chỉ là kẻ lái đò nghèo túng, làm sao có thể làm

đ-ợc một đám c-ới nh- ng-ời ta mong muốn:

“ Đồn rằng đám c-ới cô to Nhà trai đ-a chín chiếc đò đón dâu Nhà gái ăn chín nghìn cau

Tiền cheo tiền c-ới cừng đâu chín nghìn”

(Giấc mơ anh lái đò)

Cái buồn, cái cô đơn không phải là tâm trạng của riêng Nguyễn Bính Đó là tâm

trạng chung của các nhà thơ mới Ta đã từng bắt gặp nỗi cô đơn vì không tìm đ-ợc

sự giao cảm với cuộc đời trong thơ Xuân Diệu:

ở Nguyễn Bính, cái cô đơn đ-ợc biểu hiện ở nhiều cung bậc trạng thái, do

nhiều nguyên nhân Cuộc đời, -ớc mơ, khát vọng của Nguyễn bính là nơi gặp gỡ của

thực và mộng Có mấy khi -ớc vọng hạnh phúc, tình yêu, công danh đ-ợc kết thúc

tốt đẹp nh- trong bài thơ Thời tr-ớc.Mà thực ra, Thời tr-ớc cũng chỉ là giấc mơ Cái

kết thúc tốt đẹp cũng chỉ là giấc mơ của một thời đã qua không bao giờ trở lại Thực

tế cuộc đời là tan vỡ, là mộng đẹp không thành.Có thể bởi vật chất tiền tài, có thể chỉ

đơn giản là bởi không có duyên với nhau hoặc ngại ngùng không dám bộc lộ tình

cảm với ng-òi mình thầm yêu trộm nhớ Tất cả đều có thể là nguyên nhân tạo nên cái buồn, cái cô đơn trong thơ Nguyễn Bính

Trong con mắt chàng trai thất tình, cái bờ rào vốn “ lắm b-ởi nhiều hoa’ đã trở

thành:

“ Bờ rào cây b-ởi không hoa

Qua bên nhà thấy bên nhà vắng teo

Lợn không nuôi đặc ao bèo

Giầu không dây chẳng buồn leo vào giàn”

(Qua nhà)

Tất cả chỉ còn lại sự trống trải hững hờ, vô tình vô cảm

"Giếng thơi mua ngập n-ớc tràn

Ba gian đầy cả ba gian nắng chiều"

"Nỗi trống vắng vô chủ của ba gian nhà trong câu trongcâu thơ đã đ-ợc xúc cảm của nhà thơ đẩy qua cái cụ thể thành cái vô biên, nỗi vắng và niềm vô chủ của trời đất M-ợn nỗi hoang vu bé mọn của nắng chiều trong ngôi nhà nhỏ để tả nỗi hoang vu của vũ trụ cũng là nỗi hoang vu muôn thủa của hồn ng-ời "

Cô gái dệt lụa trong bài M-a xuân không gặp đ-ợc ng-ời yêu trong đêm hội

đã ra về trong hờn tủi:

“ Mình em lầm lụi trên đ-ờng về

Có ngắn gì đâu một dải đê áo mỏng che đầu m-a nặng hạt Một mình thêm tủi với canh khuya”

Chỉ một thôi đê ngắn giờ đã trở thành một dải đê dài lê thê Những hạt m-a bụi

không làm -ớt áo thì giờ đây trở thành "m-a nặng hạt’ Tất cả những điều đó chỉ vì

khao khát yêu đ-ơng hạnh phúc không thành Họ thấy tấm chân tình của mình không đ-ợc đáp lại

Nguyễn Bính đã rất tài tình khéo léo trong việc thể hiện thể hiện những chuyển

đổi cảm xúc rất tinh vi trong lòng họ Phải chăng nững tâm sự, những nỗi niềm ấy

cũng xuất phát từ chính trái tim của thi sĩ Không ít lần trái tim ấy đã thổn thức xót

xa

Nh- vây ngay từ khi khám phá cuộc sống, Nguyễn Bính đã ôm trong lòng nỗi buồn, những trải nghiệm mang nhiều d- vị cay đắng Xã hội ông sống là giao thời,

cũ mới hỗn độn.Trong bản thân mỗi ng-ời d-ờng nh- cũng chịu hai luồng t- t-ởng

ấy níu kéo

Nguyễn Bính muốn giữ lòng thuần khiết giữa chốn thôn quê mà không đ-ợc Sự

ra đi - lỡ b-ớc sang ngang của ông nh- là một tất yếu, biết sẽ rất đau lòng mà không

sao tránh đ-ợc

Rời bỏ quê h-ơng để "đi tỉnh” , từ đây cái tôi trữ tình trong thơ Nguỷễn Bính

hiện lên nh- một cái tôi thơ mới đích thực Giữa đô thành, nhà thơ không thể nào tìm đ-ợc sự đồng cảm, giao hoà.Trong lòng chỉ là một khối cô đơn lớn Thi sĩ đã gọi

những cảm giác ấy của mình là"Sầu đô thị’ Ông gọi thôn quê là quê mình, đô thành là quê ng-ời, là “ xứ ng-ời xa lạ”…đô thị gắn liền với những gì bất an và dễ đổi

“ Kinh kì bụi quá xuân không đến”

Quan hệ con ng-ời nơi kinh kì đâu phải là quan hệ làng xóm cộng đồng Hơn bao giờ hết, cuộc sống ấy mài sắc ý thức về bản thân cái tôi cá nhân Trong thơ về thôn quê, Nguyễn Bính th-ờng hoá thân vào những mảnh tâm hồn nơi thôn dã,

những anh khoá, cô lái đò, bà mẹ,cô hái dâu…Trái lại trong dòng thơ “ sầu đô thị” ,

tác giả th-ờng trực tếp xuất hiện và x-ng tôi một cách mạnh dạn, tự khẳng định Khi

ấy, cái tôi vừa là sản phẩm của đô thị vừa là một thực thể độc lập, tách biệt với chính

cuộc sống đô thị.Con ng-ời ở đây cảm thấy mình là lẻ lỡ llàng, kẻ ngoài lề, tự gọi

Những câu thơ gợi lên tr-ớc mắt ng-ời đọc một thân cô lẻ, lữ thứ Trong bài

thơ: Cô hái mơ, cái tôi cô đơn của thi sĩ lạc trong một rừng mơ lạc giữa một giấc mơ

dài, t-ởng t-ợng ra một ng-ời để mà trò chuyện, để có thể đồng cảm sẻ chia…nh-ng tất cả chỉ là ảo ảnh

Cô hái mơ ơi co gái ơi

Chẳng trả lời nhau lấy một lời

Cứ lặng rồi đi rôi khuất bóng

Rừng thu hiu hắt lá mơ rơi"

Cái cô đơn càng thấm thía sâu sắc hơn ở bài thơ Một trời quan tái:

“ Chiều lại buồn rồi em vẫn xa Năng rừng thu đổ nắng sông tà Chênh vênh quán r-ợu mờ s-ơng khói Váng vất thôn sâu quạnh tiếng gà”

“Chiều lại buồn rồi…” một điệp khúc trầm buồn D-ờng nh- nỗi buồn cứ đeo

đẳng theo b-ớc chân nhà thơ mãi Nó là cai không thể thiếu đ-ợc trong mỗi buổi chiều Ng-ời lữ khách xa quê xa cả ng-ời thân yêu nhất, giữa một phong cảnh đẹp nh-ng lặng lẽ hoang vắng Nó càng làm nổi bật lên sự cô đơn, lẻ loi của con ng-ời bị chia cắt khỏi thế giới.Trong hoàn cảnh ấy, tâm hồn thi sĩ ao ứơc có một nơi để bấu víu, mơ -ớc có một tình yêu đằm thắm thuỷ chung của một ng-ời con gái đang chờ

đợi mình:

“ Lá úa kinh thành rơi ngập đật

Lòng vàng hỏi vẫn nhớ th-ơng nhau”

Hỏi dể mà có hỏi Đọc những vần thơ nh- muốn tan ra thành n-ớc mắt ấy, có lẽ

ao -ớc của nhà thơ khó có thể d-ợc toại nguỵên.Và câu thơ cũng là sự nghi ngờ của nhà thơ tr-ớc sự đổi thay của tình cảm con ng-ời.Những câu thơ nh- lời tâm sự, giãi bày,trò chuyện với ng-ời yêu hay đang trò chuyên với độc giả? Hay là thi nhân đang

tự vấn chính mình, đang trò chuyện với chính mình:

“ Em có buồn chăng tôi vẫn xa Chiều nay say nhắp chén quan hà”

Thi sĩ uống r-ợu mà nh- uống cả chặng đ-ờng cát bụi xa xôi, uống cả không gian rộng lớn của nghìn trùng xa cách, của cô đơn tuyệt vọng Li r-ợu của những

đắng cay sầu tủi

Có ng-ời nói thi sĩ th-ờng say trong đời nh-ng lại rất tỉnh trong thơ.Có lẽ vậy:

"Tôi lạnh đầu sông giá ngọn nguồn

Nhớ nhà thì ít nhớ em luôn

Chênh chênh bóng ngả sầu lau lách

Chiều ngái h-ơng rừng lối nhạt son”

D-ờng nh- cái lạnh của sông núi, cỏ cây thấm đẫm vào trong lòng thi nhân Hay chính trái tim cô đơn lạnh giá của thi nhân làm cả không gian trở nên hoang vu lạnh lẽo Có lẽ là cả hai điều ấy hoà quện vào nhau, lan toả vào nhau, để lại nơi ng-ời đọc một sự cảm thông sâu sắc, những vần thơ cũng tê tái xót xa

Dù việc rời quê đi tỉnh là tất yếu đối với Nguyễn Bính thì d-ờng nh- ông vẫn

ôm trong lòng mình một nỗi niềm ân hận, dày vò hối tiếc Điều này th-ờng trở đi trở lại trong thơ ông:

-“ Em đi dang dở đời m-a gió…

-“ Em đi theo đuổi mãi tơ duyên…

-“ Em đi mất tích một mùa xuân…

Ông từng viết những câu thơ làm đắng lòng ng-ời đọc:

-“ Nghìn lạy cha già l-ợng thứ cho

Trót thân con v-ớng nợ giang hồ”

-“ Không hiểu vì sao hai đứa lại

Chung l-ng làm một chuyến đi đày”

Biết là ra đi chẳng có gì sung s-ớng, cái chờ đợi mình ở phía tr-ớc chỉ là sự cô

độc, cuộc sống nghèo khổ, có khi đói khát…Đi là tự đày đoạ chính bản thân mình

.Thế nh-ng thi sĩ không thể dừng lại đ-ợc.D-ờng nh- thi sĩ đã v-ớng nợ giang hồ từ

kiếp tr-ớc, đi để trả nợ đời vậy Nguyễn Bính càng đi càng bế tắc, đi mà không biết

Đối với Nguyễn Bính, đô thị không phải là nơi dành cho cái đẹp:

"Kinh đô cát bụi bay nhiều Tìm đâu lấy một n-ời yêu hoa hồng"

(Đoá hoa hồng)

D-ới mắt ông thành thị thật vô tình, không biết trân trọng cái đẹp cũng nh- không biết trân trọng tình cảm của con ng-ời:

"Tâm hồn tôi là một bình r-ợu nhỏ Rót lần giọt mãi xuống nàng Oanh Không xua tay nàng đã vô tình Hất li r-ợu hồn tôi qua cửa sổ"

(Tâm hồn tôi)

Nguyễn Bính đã từng đau khổ khi tình yêu tan vỡ, đau khổ tuyệt vọng hơn khi ng-ời mình yêu th-ơng rời bỏ cuộc đời, đi vào cõi h- vô Lúc ấy tr-ớc mắt thi sĩ chỉ còn lại sự lạnh lùng,tang tóc:

"Chiều về chầm chậm trong hiu quạnh Tơ liễu thi nhau chay xuống hồ

Tôi thấy quanh tôi và tất cả