Tài liệu Giải pháp tổ chức, chỉ đạo nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu khoa học kỹ thuật của học sinh ở trường THPT

Thực trạng của hoạt động NCKHKT của học sinh và tổ chức thi KHKT trong các trường THPT hiện nay 9 2.1.1.. GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRONG CÔNG TÁC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHKT CỦ

2 Phương pháp nghiên cứu và giới hạn phạm vi đề tài 4

PHẦN II NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC

1 Cơ sở lý luận về nghiên cứu khoa học kỹ thuật 7 1.1 Các khái niệm về khoa học, kỹ thuật và nghiên cứu khoa học 7 1.2 Vai trò của nghiên cứu khoa học kỹ thuật ở trường THPT 8

2.1 Thực trạng của hoạt động NCKHKT của học sinh và tổ chức thi

KHKT trong các trường THPT hiện nay

9

2.1.1 Số liệu khảo sát về hoạt động NCKHKT của học sinh tại nhóm

trường khảo sát

9

2.1.2 Nhận xét, đánh giá kết quả hoạt động NCKHKT của học sinh tại

2.2 Những tồn tại, hạn chế trong công tác tổ chức, chỉ đạo hoạt động

NKCH và thi KHKT ở các trường THPT

14

2.2.2 Nguyên nhân của những tồn tại hạn chế 14

Chương 2 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ TRONG CÔNG TÁC

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHKT CỦA HỌC SINH TRONG

CÁC TRƯỜNG THPT

1 Chủ trương (hay quan điểm chỉ đạo) trong công tác tổ chức cho học 19

2.3 Xây dựng Kế hoạch tổ chức hoạt động NCKH 20 2.3.1 Vị trí của hoạt động NCKH trong Kế hoạch tổng thể của nhà

trường

21

2.3.2 Xây dựng kế hoạch riêng cho hoạt động NCKH 21

3 Tổ chức triển khai Kế hoạch hoạt động NCKHKT 22

4 Công tác Xã hội hóa trong tổ chức hoạt động NCKHKT của HS 26

5 Sơ đồ mô tả Quy trình tổ chức hoạt động NCKHKT của HS trong năm

học

28

Chương 3: THỰC NGHIỆM KHOA HỌC

1 Các văn bản đã soạn thảo để áp dụng Giải pháp nâng cao hiệu quả tổ

chức hoạt động NCKHKT

29

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG SÁNG KIẾN

có thể coi là có mối quan hệ hữu cơ với giáo dục STEM mà Bộ GD&ĐT đang thúc đẩy triển khai để hướng đến việc áp dụng chương trình giáo dục phổ thông mới Các cuộc thi ở các cấp được tổ chức ở các trường học như là một hoạt động thường niên Tuy nhiên, nhiều trường vẫn đang lúng túng trong công tác tổ chức chỉ đạo để đạt hiệu quả thực sự

Bản thân tôi khi công tác tại trường THPT Diễn Châu 4 đã có vai trò chủ đạo trong việc gây dựng phong trào hoạt động NCKH của trường đạt hiệu quả cao, được nhiều trường tham khảo Khi được điều động bổ nhiệm giữ chức vụ Phó Hiệu trưởng trường THPT Hoàng Mai 2 từ tháng 8 năm 2019, trong điều kiện nhà trường vô cùng khó khăn, hoạt động NCKH và thi KHKT cấp trường đã được thực hiện nhưng chưa thực sự hiệu quả, tôi đã vận dụng kinh nghiệm của bản thân để tổ chức rất thành công hoạt động này Đồng thời, đã khảo sát thực trạng hoạt động NCKHKT của học sinh tại các trường THPT trong khu vực Diễn Châu, Quỳnh Lưu, Hoàng Mai Đồng thời, tìm ra nguyên nhân và đề xuất giải pháp để tổ chức, chỉ đạo hoạt động NCKHKT đạt hiệu quả cao hơn Từ đó,

tôi đúc rút viết thành đề tài SKKN “Giải pháp tổ chức, chỉ đạo nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHKT của học sinh ở trường THPT”

2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện bằng việc vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên

cứu khoa học sau đây:

- Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết:

Nghiên cứu các tài liệu, lý luận khác nhau để tìm hiểu sâu sắc về hoạt động NCKHKT của học sinh trong các trường THPT theo các khía cạnh khác nhau

Từ đó liên kết các khái niệm liên quan để tạo ra một hệ thống lý thuyết mới đầy

đủ và sâu sắc về hoạt động NCKHKT

- Phương pháp điều tra, khảo sát:

Tiến hành điều tra, khảo sát một cụm trường THPT công lập trên địa bàn 3 huyện, thị Từ đó tìm ra các đặc điểm chung và các đặc điểm riêng trong tổ chức hoạt động NCKHKT của các trường THPT công lập

- Phương pháp mô hình hóa:

+ Các số liệu khảo sát được phân tích và biểu diễn, mô tả bằng các bảng biểu, biểu đồ để làm nổi bật ý nghĩa của các số liệu

5

+ Các giải pháp đưa ra nhằm nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động NCKHKT được sơ đồ hóa để thể hiện tính trực quan về vai trò của các hoạt động và tác động qua lại giữa chúng

- Phương pháp thực nghiệm khoa học:

Các giải pháp đưa ra đã được áp dụng vào việc tổ chức hoạt động NCKHKT tại một số trường THPT trong cụm khảo sát (Diễn Châu 4, Hoàng Mai 2,…), từ

đó đánh giá tính sát đúng và hiệu quả của giải pháp đã xây dựng

- Phương pháp phân tích tổng kết kinh nghiệm:

Là phương pháp nghiên cứu và xem xét lại những thành quả thực tiễn trong quá khứ để rút ra kết luận bổ ích cho thực tiễn và khoa học

3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu và tìm hiểu việc tổ chức, chỉ đạo hoạt động NC KHKT của học sinh tại các trường mà bản thân tác giả đã công tác, đang công tác và một số trường THPT công lập trên địa bàn huyện Diễn Châu, huyện Quỳnh Lưu và thị xã Hoàng Mai Đây là các trường có sự tương đồng về cơ chế hoạt động, điều kiện văn hóa và kinh tế xã hội, trong đề tài gọi là “nhóm trường khảo sát”, gồm:

10 THPT Hoàng Mai 2 (đang công tác);

- Thời gian tiến hành khảo sát: Từ tháng 11 năm 2019 đến tháng 01 năm

2020

- Thời gian được khảo sát: Trong 07 năm học mà Sở GD&ĐT Nghệ An tổ chức các cuộc thi KHKT cấp tỉnh, từ lần thứ nhất đến lần thứ 7 (Từ năm học 2013-2014 đến năm học 2019-2020)

4 Phạm vi áp dụng đề tài

Mặc dù đề tài được nghiên cứu trên cơ sở khảo sát, đánh giá kết quả hoạt động NC KHKT của học sinh ở 10 trường THPT công lập trên địa bàn huyện Diễn Châu, huyện Quỳnh Lưu và thị xã Hoàng Mai, song các giải pháp được đưa ra có thể áp dụng được cho hầu hết các trường THPT hiện nay Lí do là vì trong nhóm 10 trường THPT công lập đã khảo sát và áp dụng đề tài thì các trường có các đặc điểm khá đa dạng:

6

+ Về điều kiện địa lí: có đầy đủ các vùng miền là thành thị (Hoàng Mai và Hoàng Mai 2), đồng bằng (Diễn Châu 3, Diễn Châu 4, Quỳnh lưu 2), ven biển (Quỳnh Lưu 3, Diễn Châu 4), trung du - miền núi (Diễn Châu 5, Quỳnh Lưu 4),

+ Về năm thành lập (“tuổi đời”) của nhà trường: Có trường trên 40 năm (Diễn Châu 2, Diễn Châu 3, Quỳnh Lưu 2, Quỳnh Lưu 3), trên 20 năm (Diễn Châu 4, Diễn Châu 5, Quỳnh Lưu 4, Nguyễn Đức Mậu, Hoàng Mai) và trường mới thành lập dưới 5 năm (Hoàng Mai 2)

Do đó, khi mở rộng địa bàn để áp dụng đề tài cho các trường THPT khác chắc chắn cũng sẽ có hiệu quả

5 Tính mới của đề tài

- Đây là đề tài rất mới và rất thiết thực cho hầu hết các trường THPT hiện nay, được thể hiện:

+ Chưa có các đề tài nghiên cứu chủ đề này ở cùng cấp THPT

+ Chưa có sách giáo khoa hay các tài liệu tham khảo in ấn xuất bản

+ Đề tài thể hiện sự gắn kết giữa hoạt động sáng tạo KHKT với dạy học STEM, là xu hướng mới trong của giáo dục gắn với chương trình sách giáo khoa

2018 sẽ được áp dụng trong một vài năm tới

- Đề tài sẽ giải quyết được các vấn đề:

+ Nêu rõ được thực trạng, những ưu điểm và khó khăn vướng mắc trong việc

tổ chức hoạt động NCKHKT của học sinh trong các trường THPT

+ Chỉ rõ được nguyên nhân của những khó khăn tồn tại

+ Đề ra giải pháp có tính logic và khả thi nhằm nâng cao chất lượng tổ chức hoạt động NCKHKT cho học sinh, có thể áp dụng cho nhiều loại hình trường THPT

7

PHẦN II NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC

1 Cơ sở lý luận

1.1 Các khái niệm về khoa học, kỹ thuật và nghiên cứu khoa học

- Khái niệm khoa học:

Hiện nay, người ta đề cập đến khái niệm khoa học ở ba khía cạnh sau:

+ Khoa học là hệ thống những hiểu biết hoặc tri thức của con người về tự nhiên - xã hội - tư duy, nó tồn tại dưới dạng các lý thuyết, định lý, quy luật, nguyên tắc, phạm trù, tiền đề

+ Khoa học là một hình thái ý thức - xã hội thể hiện tồn tại xã hội trong nội dung, mục đích và các chuẩn mực giá trị, các nguyên lý thế giới quan trong triết học và bức tranh chung về thế giới

+ Khoa học là một dạng hoạt động lao động của con người, nó ra đời trong quá trình chinh phục giới tự nhiên và khoa học giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của con người Đó là một hình thức hoạt động đặc thù, là hoạt động nhận thức Nó ra đời chỉ ở một giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử

Từ ba khía cạnh trên, chúng ta có thể định nghĩa, khoa học là hệ thống các kiến thức về các quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy dựa trên những phương pháp được xác định để thu nhận kiến thức

- Khái niệm kỹ thuật:

Kỹ thuật thông thường được hiểu là toàn bộ các thiết bị, phương tiện, máy móc và công cụ vật chất nằm trong tư liệu sản xuất để quản lý, khai thác, bảo quản và chế tạo các sản phẩm dùng cho sản xuất và thỏa mãn các nhu cầu của

đời sống xã hội

- Khái niệm nghiên cứu khoa học :

Theo Luật Khoa học và Công nghệ (Quốc hội, 2013), Nghiên cứu khoa học là

hoạt động khám phá, phát hiện, tìm hiểu bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy; sáng tạo giải pháp nhằm ứng dụng vào thực tiễn

Nghiên cứu cơ bản là hoạt động nghiên cứu nhằm khám phá bản chất, quy luật của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy

Nghiên cứu ứng dụng là hoạt động nghiên cứu vận dụng kết quả nghiên cứu khoa học nhằm tạo ra công nghệ mới, đổi mới công nghệ phục vụ lợi ích của con người và xã hội

8

Nghiên cứu khoa học có mục tiêu chủ yếu là tìm kiếm câu trả lời cho các câu hỏi đặt ra, nói cách khác là tìm kiếm kiến thức và sự hiểu biết Tuy nhiên, nếu ta

có thể chia xẻ, phổ biến thông tin, kiến thức mà ta có được thông qua nghiên cứu

sẽ có hiệu quả cao hơn rất nhiều Nói cách khác, bản chất của nghiên cứu khoa học là một quá trình vận dụng các ý tưởng, nguyên lý và phương pháp khoa học

để tìm ra các kiến thức mới nhằm mô tả, giải thích hay dự báo các sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan Nghiên cứu có nghĩa là trả lời những câu hỏi mang tính học thuật hoặc thực tiễn; làm hoàn thiện và phong phú thêm các tri thức khoa học; đưa ra các câu trả lời để giải quyết các vấn đề trong thực tiễn Với cách nhìn như vậy, nghiên cứu khoa học còn có vai trò làm thay đổi cách nhìn nhận vấn đề của người đọc, thuyết phục người đọc tin vào bản chất khoa học và kết quả thực nghiệm nhằm đưa người đọc đến quyết định và hành động phù hợp để cải thiện tình hình của các vấn đề đặt ra theo chiều hướng tốt hơn

1.2 Vai trò của nghiên cứu khoa học kỹ thuật của học sinh ở trường THPT

- Đối với sự phát triển năng lực người học:

Thực tế cho thấy, cuộc thi KHKT (được Bộ GD&ĐT phát động từ năm 2012)

đã khuyến khích học sinh trung học nghiên cứu, sáng tạo khoa học, công nghệ,

kỹ thuật và vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn cuộc sống Với những dự án, đề tài nghiên cứu, sáng tạo KHKT mà HS thể hiện

ở các cuộc thi, hội thi sáng tạo KHKT ở các nhà trường phổ thông thời gian qua

đã minh chứng đây là sân chơi trí tuệ, bổ ích cho các em HS hiện nay

- Đối với việc triển khai chương trình giáo dục phổ thông mới:

Nghiên cứu khoa học là hoạt động cần thiết để hướng tới triển khai, chuẩn bị các điều kiện thuận lợi triển khai chương trình GD phổ thông mới; đã có kết quả tốt đẹp trong triển khai nghiên cứu khoa học đặc biệt là quá trình triển khai đổi mới việc dạy học tại các địa phương góp phần thúc đẩy đổi mới hình thức tổ chức và phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập; nâng cao chất lượng dạy học trong các cơ sở giáo dục trung học; tăng cường giáo dục về khoa học, công nghệ, kĩ thuật và toán học (STEM) trong giáo dục phổ thông

Như vậy, hoạt động NC KHKT gắn với các cuộc thi KHKT là tiền đề quan trọng góp phần tích cực đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh theo đúng tinh thần Nghị Quyết 29/NQ-TW

2 Cơ sở thực tiễn

Các cuộc thi KHKT các cấp chính thức có từ năm học 2012-2013 sau khi Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành Quy chế thi khoa học, KHKT cấp quốc gia học sinh trung học cơ sở (THCS) và trung học phổ thông (THPT) kèm theo Thông

tư số 38/2012/TT-BGDĐT ngày 02/11/2012 Cùng với sự chỉ đạo sát sao của Sở GD&ĐT, các cuộc thi ở các cấp được tổ chức ở các trường học như là một hoạt động thường niên Trong đó, nhiều trường đã tổ chức chỉ đạo và triển khai hoạt

9

động nghiên cứu khoa học và thi KHKT đạt hiệu quả cao Tuy nhiên, xét các trường trong khối THPT trên địa bàn toàn tỉnh Nghệ An thì còn rất nhiều trường vẫn đang lúng túng trong công tác tổ chức chỉ đạo để đạt hiệu quả thực sự, trong

đó có các trường THPT công lập trên địa bàn huyện Diễn Châu, huyện Quỳnh Lưu và thị xã Hoàng Mai

2.1 Thực trạng của hoạt động NCKHKT của học sinh và tổ chức thi KHKT trong các trường THPT hiện nay

2.1.1 Số liệu khảo sát về hoạt động NCKHKT của học sinh tại nhóm

trường khảo sát

Tiến hành tìm hiểu hoạt động NCKHKT tại các trường trong nhóm khảo sát

ta được các bảng số liệu của từng trườn (Xem phụ lục)

Từ đó ta làm các phép tổng hợp số liệu và vẽ biểu đồ mô tả tương ứng

- Để so sánh hiệu quả hoạt động của các trường trong cụm khảo sát với nhau, chúng ta thống kê Thống kê Tổng số dự án thực hiện trong 7 năm học (từ 2013-2014 đến 2019-2020) của các trường trong nhóm khảo sát và mô tả bằng các biểu đồ như sau:

- Bảng 1 Tổng số dự án thực hiện trong 7 năm học (từ 2013-2014 đến 2020) của các trường trong nhóm khảo sát

2019-TT Tên trường

THPT

Dự án cấp trường

Giải Nhất (ĐB)

Giải Nhì Giải Ba

Giải

Tư (KK)

- Biểu đồ 1.1 Mô tả Tổng số dự án thực hiện trong 7 năm học (từ 2013-2014

đến 2019-2020) của các trường trong nhóm khảo sát

10

- Biểu đồ 1.2 Mô tả Tỉ lệ số lượng dự án của các trường trong nhóm khảo sát

- Biểu đồ 1.3 Mô tả Tổng số dự án đạt giải trong 7 năm học (từ 2013-2014

đến 2019-2020) của các trường trong nhóm khảo sát

- Biểu đồ 1.4 Mô tả Tỉ lệ số dự án đạt giải cấp tỉnh của các trường trong

D.Châu 2D.Châu 3D.Châu 4D.Châu 5 Q.Lưu 2 Q.Lưu 3 Q.Lưu 4 N.Đ.Mậu H Mai H.Mai 2

Tổng số dự án thực hiện trong 7 năm học của các trường trong nhóm

khảo sát

Dự án cấp trường Thi tỉnh Cấp QG

D.Châu 3 3%

D.Châu 4 15%

D.Châu 5 19%

Q.Lưu 2 6%

Q.Lưu 3 1%

Tỉ lệ số dự án cấp trường

D.Châu 3 23%

D.Châu 4 12%

D.Châu 5 9%

Q.Lưu 2 11%

Q.Lưu 3 3%

Q.Lưu 4 14%

N.Đ.Mậu 5%

H Mai 19%

H.Mai 2 4%

D.Châu 2D.Châu 3D.Châu 4D.Châu 5 Q.Lưu 2 Q.Lưu 3 Q.Lưu 4 N.Đ.Mậu H.Mai H.Mai 2

Tổng số dự án đạt giải (cấp QG, cấp tỉnh) trong 7 năm học

của các trường trong nhóm khảo sát

Cấp QG Giải Nhất (ĐB) Giải Nhì Giải Ba Giải Tư (KK)

11

- Để đánh giá sự phát triển của phong trào hoạt động NCKHKT chúng ta thống kê Tổng số dự án của các trường trong nhóm khảo sát theo các năm học và mô tả trực quan bằng các biểu đồ sau đây:

- Bảng 2 Tổng số dự án của nhóm trường khảo sát trong 7 năm học (từ

Dự án thi cấp tỉnh

Ghi chú

Dự thi

Giải Nhất (ĐB)

Giải Nhì

Giải

Ba

Giải

Tư (KK)

H Mai

50%

Giải Nhất (Đặc biệt)

D.Châu 4 33%

Q.Lưu 3 17%

H Mai 50%

Giải Nhì

D.Châu 3 25%

D.Châu 4 6%

Q.Lưu 2 6%

Q.Lưu 4 19%

Giải Ba

D.Châu 3 25%

D.Châu 4 12%

Q.Lưu 4 63%

Giải Tư (Khuyến khích)

12

- Biểu đồ 2.2 Mô tả Tỉ lệ số dự án hàng năm của nhóm trường khảo sát

- Biểu đồ 2.3 Mô tả Tổng số dự án đạt giải cấp tỉnh của nhóm trường khảo sát

6%

2016-2017 9%

2017-2018 19%

2018-2019 27%

2019-2020

32%

Tỉ lệ số dự án cấp trường

2013-2014 5%

2014-2015 5%

2015-2016 7%

2016-2017 7%

2017-2018 31%

2018-2019 24%

2019-2020 21%

13

- Biểu đồ 2.3 Mô tả Tỉ lệ dự án đạt giải cấp tỉnh của nhóm trường khảo sát

2.1.2 Nhận xét, đánh giá kết quả hoạt động NCKHKT của các trường trong nhóm khảo sát

- Nhận xét chung:

+ Về hoạt động NCKHKT ở cấp trường:

Ở những năm đầu Sở GD&ĐT phát động thì chỉ có vài trường THPT trong cụm như Diễn Châu 3, Quỳnh Lưu 4 đã kịp thời triển khai và có dự án tham gia thi cấp tỉnh Các năm sau, đặc biệt là 3 năm học gần đây thì hoạt động nghiên cứu và thi cấp trường đã diễn ra khá quy mô với số dự án tăng lên rất nhiều so với trước đó

Qua đó cho thấy rằng hoạt động NCKHKT của học sinh tại các trường trong cụm đã phát triển khá nhanh về quy mô, chiều rộng Đây cũng là điều tất yếu khi

mà các cơ quan quản lý giáo dục như Bộ, Sở đã tăng cường chỉ đạo quyết liệt để các trường thực hiện có hệ thống, nhằm tiếp cận với những yêu cầu mới trong giáo dục, chuẩn bị cho việc thực hiện chương trình sách giáo khoa mới

+ Về hoạt động thi KHKT cấp tỉnh:

Số dự án của các trường trong cụm tham gia dự thi cũng tăng lên tương ứng như ở cấp trường Nhưng đến năm học 2019-2020 thì số dự án tham gia thi cấp tỉnh do Sở GD&ĐT tổ chức giảm xuống so với 2 năm học trước liền kề là do chủ trương của Ban tổ chức cuộc thi

Những năm gần đây thì ngoài cuộc thi do Sở GD&ĐT tổ chức vào tháng 12 thì còn có cuộc thi cấp tỉnh do Liên hiệp các hội KHKT tỉnh tổ chức, thường diễn ra vào tháng 4 hàng năm Một số trường đã gửi các dự án tham gia và cuộc thi này Trong đề tài, thành tích đạt cấp tỉnh được xem là thành tích ở cả hai cuộc thi đó

Giải Ba Giải Tư (Khuyến khích) Không đạt giải

14

+ Một số trường đã khá thành công trong hoạt động NCKHKT Đây là những trường sớm coi trọng, nhìn nhận đúng ý nghĩa của hoạt động NCKHKT của HS thể hiện qua một số biểu hiện:

 Sớm quan tâm tổ chức hoạt động nghiên cứu KHKT cho học sinh ngay những năm đầu Sở GD&ĐT phát động

 Luôn duy trì được hoạt động trong các năm học, hằng năm đều phát động cuộc thi KHKT cấp trường, lựa chọn dự án tham gia và đạt giải cấp tỉnh

+ Các trường trong khu vực đã tương đối thành công trong hoạt động nghiên cứu và dự thi KHKT của học sinh là: THPT Hoàng Mai, THPT Quỳnh Lưu 4, THPT Diễn Châu 3 Cụ thể:

 Trường THPT Hoàng Mai:

06 năm tổ chức tổ chức hoạt động NCKHKT cấp trường với tổng số 131 dự án; 06 năm tham gia dự thi cấp tỉnh do Sở GD&ĐT tổ chức với 11 dự án và đạt

01 giải Nhất, 03 giải Nhì, 04 giải Ba; cấp quốc gia đạt 01 giải Tư;

 Trường THPT Quỳnh Lưu 4: 06 năm tổ chức tổ chức hoạt động NCKHKT cấp trường với tổng số 294 dự án (trung bình có 49 dự án/năm); 06 năm tham gia dự thi cấp tỉnh với tổng số 08 dự án và 03 giải Ba, 05 giải Tư ; đạt 01 giải Đặc biệt do liên hiệp các Hội KHKT Nghệ An tổ chức;

 Trường THPT Diễn Châu 3: cả 07 năm tham gia dự thi cấp tỉnh và đạt 02 giải Ba, 04 giải Tư do Sở GD&ĐT tổ chức

- Nhược điểm:

+ Nhiều trường chưa huy động được học sinh tham gia nghiên cứu đông đảo

để tạo được nhiều dự án tham gia cuộc thi cấp trường Có đơn vị nhiều năm chưa tổ chức cuộc thi cấp trường mà chỉ lựa chọn một vài dự án đại diện để cử

đi tham dự Cuộc thi cấp tỉnh

+ Các trường THPT còn lại trong nhóm khảo sát vẫn chưa thực sự thành công trong hoạt động này, như:

 Trường THPT Diễn Châu 2: mới chỉ phát động và tổ chức thi cấp trường năm học 2019-2020, chưa có dự án đạt giải cấp tỉnh;

 Trường THPT Diễn Châu 5: cả 07 năm tổ chức hoạt động NCKHKT cấp trường; 05 dự án thi cấp tỉnh nhưng chưa có dự án đạt giải

 Trường THPT Quỳnh Lưu 2: có 03 năm gần nhất tổ chức hoạt động NCKHKT cấp trường với 51 dự án; 06 dự án thi cấp tỉnh và có 01 dự án đạt giải Ba

2.2 Những tồn tại, hạn chế trong công tác tổ chức, chỉ đạo hoạt động NCKH và thi KHKT ở các trường THPT

2.3.1 Những tồn tại, hạn chế chung

- Việc phát động phong trào NCKHKT chưa nhận được sự hưởng ứng tích cực từ học sinh, gia đình học sinh, các tầng lớp xã hội và bản thân đội ngũ giáo viên trong các nhà trường

- Khả năng nghiên cứu khoa học của HS còn nhiều hạn chế

15

- Giáo viên chưa thực sự chủ động trong việc hướng dẫn, bảo trợ cho học sinh

- Số dự án có quy mô và chất lượng thực sự rất ít

2.3.2 Nguyên nhân của những tồn tại hạn chế

- Nguyên nhân chủ quan:

1 Một số trường còn thờ ơ hoặc thụ động với hoạt động NCKHKT của HS

Mặc dù hoạt động NCKHKT của học sinh phổ thông đã được Bộ GD&ĐT triển khai và tổ chức cuộc thi cấp quốc gia sang năm thứ 8, Sở GD&ĐT Nghệ

An đã phát động và tổ chức cuộc thi cấp tỉnh 7 lần, song vẫn còn nhiều trường chưa xem đây là một hoạt động giáo dục trọng điểm trong năm học Nhiều trường THPT vẫn xem trọng vấn đề học văn hóa hơn nội dung khác, không coi trọng đam mê nghiên cứu KHKT của HS Thậm chí, có những trường THPT không biết (hoặc không giới thiệu) về những cuộc thi sáng tạo KHKT trong và ngoài nước dành cho cho HS, không khuyến khích HS tham gia Do đó, những trường này chưa thực sự “vào cuộc”, có “phát” mà không “động”, không chỉ đạo sâu sát và quyết liệt

2 Nhiều trường chưa có phương pháp phù hợp, còn lúng túng, thiếu kinh

nghiệm

Mặc dù xác định được tầm quan trọng của hoạt động NCKHKT nhưng nếu

nhà trường chưa tìm ra giải pháp phù hợp, chỉ làm theo thói quen và suy nghĩ chủ quan, thiếu sự trao đổi học tập với các đơn vị khác thì sẽ dẫn đến hiệu quả thấp Trong đó, nhiều trường chưa làm tốt công tác truyền thông để nâng cao nhận thức của học sinh, phụ huynh, nhà trường và các tầng lớp xã hội đối với hoạt động NCKHKT; việc triển khai hoạt động mới chỉ mang tính phát động phong trào, thiếu sự lôi cuốn đối với học sinh để có thể phát hiện được những học sinh có tố chất và đam mê sáng tạo

3 Một số trường thiếu tự tin vào khả năng của học sinh

Một số trường mặc định coi hoạt động này nằm ngoài khả năng của học sinh

trường mình nên không tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh được trải nghiệm việc NCKHKT

Mặc dù chất lượng tuyển sinh các trường thường không tương đương nhau ở điểm chuẩn đầu vào Song xét ở nhóm học sinh điểm cao thì các trường trong cùng vùng miền lại khá đồng đều nhau Đây thường là nhóm học sinh nòng cốt cho các hoạt động mũi nhọn của nhà trường như thi học sinh giỏi, thi THPTQG, NCKHKT,

Trong đó, hoạt động NCKHKT thậm chí hướng tới những học sinh không nhất thiết học giỏi các môn văn hóa, mà đam mê sáng tạo, tìm tòi nghiên cứu, có

kỹ năng sống đa dạng Do vậy, nếu cho rằng vì chất lượng đầu vào của học sinh

mà trường không thể thành công trong hoạt động NCKHKT của học sinh là không thực tế

4 Giáo viên thiếu nhiệt tình hoặc còn thiếu kinh nghiệm trong việc

hướng dẫn, bảo trợ học sinh

16

Trong đội ngũ GV nhiều người còn chưa có kinh nghiệm, ngại khó, sợ thêm việc nên thiếu sự nhiệt tình Thậm chí nhiều thầy cô khá bỡ ngỡ, lúng túng trong công tác NCKH nên “ngại” hướng dẫn, giúp HS tìm tòi vấn đề Do vậy, HS không có phương hướng hoặc tự mò mẫm đề tài nên đi sai định hướng

5 Chưa tổ chức được các hoạt động trải nghiệm sáng tạo để giúp học sinh tìm đề tài nghiên cứu

Hàng năm, nhiều trường thường vẫn tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt

động trải nghiệm Song các địa điểm được lựa chọn thường là khu di tích lịch

sử, danh lam thắng cảnh, không gắn với lao động sản xuất hoặc các vấn đề xã hội Do đó, hoạt động này chưa mang ý nghĩa là trải nghiệm sáng tạo, không hỗ trợ được việc tìm ý tưởng cho hoạt động NCKHKT

6 Chưa có sự kết nối giữa nhà trường với các nhà khoa học và các cơ quan NCKH hoặc có nhưng chưa chặt chẽ

Hầu hết các trường phổ thông chưa tranh thủ được nguồn lực từ các trường

đại học, viện nghiên cứu, các cơ sở khoa học công nghệ về người hướng dẫn, các nhà khoa học chuyên ngành, cơ sở vật chất, thiết bị, phòng thí nghiệm, kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học của học sinh Điều này là dễ hiểu đối với các trường nằm ở địa bàn xa đô thị, xa các trường đại học hay các cơ quan nghiên cứu khoa học

- Nguyên nhân khách quan:

1 Điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng được yêu cầu của hoạt động

NCKHKT

Phần lớn các trường THPT hiện nay mới chỉ đạt điều kiện tối thiểu về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học Trong đó, dụng cụ thực hành, thí nghiệm chỉ phục vụ cho các bài dạy đã định sẵn trong chương trình, hầu như không có các thiết bị máy móc để hỗ trợ cho việc nghiên cứu, chế tạo, thí nghiệm…những ý tưởng mới Đó là một trong những rào cản lớn nhất dẫn đến chất lượng nhiều dự

án không cao, hoạt động nghiên cứu KHKT không thành công như mong đợi

2 Học sinh gặp khó khăn về ý tưởng sáng tạo và kỹ năng NCKH

 Một trong những yếu tố được đánh giá là quan trọng nhất trong NCKHKT của học sinh là về ý tưởng sáng tạo Tuy nhiên, học sinh thường gặp khó khăn,

bế tắc về ý tưởng với những lí do sau:

Thứ nhất, học sinh đang là sản phẩm của nền giáo dục đã chú trọng nhưng chưa thật hiệu quả trong việc phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, với vai trò trung tâm hoạt động dạy học

Thứ hai, điều kiện cơ sở vật chất hỗ trợ dạy học, nhất là các môn học gắn với thực nghiệm còn rất thiếu thốn ở đa số các trường THPT Do đó, học sinh còn hạn chế trong tư duy về kỹ thuật

 Đây là một nhiệm vụ học tập khiến các em thấy bỡ ngỡ và gặp khó khăn, thiếu hụt trong nhận thức và lúng túng trong cách làm Nhiều phương pháp NCKH đòi hỏi kĩ thuật phức tạp, sự tỉ mỉ và cần ứng dụng kiến thức khoa học

công nghệ nên rất khó cho HS trong quá trình nghiên cứu

17

Nhiều HS cũng không có sự chủ động để xin tư vấn từ các nhà khoa học trong các trường ĐH, viện nghiên cứu Bản thân các em tự mày mò nên nhiều khi đi sai định hướng cần nghiên cứu ban đầu hoặc trong quá trình thực nghiệm gặp khó khăn nên không đạt được hiệu quả

3 Thời gian dành cho hoạt động NCKHKT còn hạn chế

Trong biên chế năm học của nhà trường không có khung thời gian quy định riêng cho việc tổ chức hoạt động NCKHKT của HS Điều này dẫn đến tính chất

“không bắt buộc”, “tùy ý” nên nhiều trường có thể không phát động phong trào NCKH, không tổ chức xét hoặc thi KHKT cấp trường

Đối với học sinh, dù tham gia NCKHKT thì các em vẫn phải hoàn thành mọi nhiệm vụ học tập khác trong chương trình Do đó, hoạt động này học sinh chỉ có thể làm tranh thủ ngoài giờ học trên lớp, những thời điểm này lại rất khó tập hợp thành nhóm để hợp tác cũng như gặp gỡ trao đổi với giáo viên

4 Khó khăn trong việc thực hiện đảm bảo quyền lợi cho giáo viên hướng dẫn, bảo trợ

Nếu áp dụng quy định về chế độ làm việc của giáo viên để quy ra tiết dạy trong hoạt động hướng dẫn, bảo trợ học sinh NCKHKT là khó khăn bất cập vì rất khó định lượng được công việc này theo thời gian Mặt khác, công việc này cần đến năng lực riêng của giáo viên nên cần có sự động viên, khích lệ và gắn trách nhiệm bằng quyền lợi thỏa đáng Tuy nhiên, chưa có cách thức để giải quyết chế độ bồi dưỡng cho giáo viên tương xứng với công sức và trí tuệ mà

giáo viên hướng dẫn/bảo trợ bỏ ra

5 Khó khăn về kinh phí đầu tư cho các dự án:

 Nguồn kinh phí để đầu tư thực hiện các dự án KHKT còn hạn hẹp và thiếu tính chủ động

Đối với những dự án ban đầu của học sinh: Chưa được nhà trường duyệt, chọn để đầu tư nâng cấp và hoàn thiện thì nguồn kinh phí thường do học sinh hoặc tập thể lớp bỏ ra, mà chung quy lại đều là tiền của cha mẹ học sinh, nên rất hạn chế Điều này dẫn đến các dự án này thường rất sơ sài, chưa có tính khoa học

Đối với những dự án được nhà trường lựa chọn đầu tư: Thông thường, các trường chỉ lựa chọn một vài sản phẩm để đầu tư, nâng cấp, hoàn thiện để tham

dự cuộc thi KHKT cấp tỉnh Kinh phí để thực hiện các dự án KHKT được hướng dẫn sử dụng từ nguồn kinh phí hỗ trợ dạy học, nằm trong ngân sách mà đơn vị được giao trong năm học và các nguồn tài trợ của các tổ chức, cá nhân Như vậy, tài chính dành cho hoạt động NCKHKT hàng năm không phải là một khoản cố định cụ thể đã được duyệt trước, mà chỉ được trích ra theo yêu cầu thực tiễn hàng năm hoặc tùy thuộc vào khả năng vận động tài trợ Mà kinh phí cần đầu tư cho các dự án hàng năm có thể rất khác nhau, nguồn vận động được hoàn toàn chưa biết trước Do đó, không thể xây dựng trước kế hoạch tài chính (dự trù kinh phí) cho hoạt động, làm ảnh hưởng đến sự chủ động trong triển khai hoạt động

18

 Về thủ tục thanh toán còn nhiều khó khăn bất cập

Dù nguồn kinh phí đầu tư cho các dự án KHKT của học sinh là từ nguồn ngân sách hỗ trợ dạy học hay nguồn tài trợ thì việc thanh toán vẫn còn nhiều khó khăn Điều này là do đặc thù của hoạt động NCKHKT thường là cần mua sắm các trang thiết bị nhỏ lẻ, không đồng bộ, khó định giá và thường không có hóa đơn thuế GTGT Do vậy, thực tế là tài vụ các trườngthường phải “hợp lý hóa”

hồ sơ để làm thanh toán bằng việc mua sắm một tài sản có giá trị tương đương, nghĩa là để đảm bảo đúng nguyên tắc tài chính thì đã phải làm thiếu trung thực

Qua nghiên cứu tìm hiểu, khảo sát và thực tiễn đã làm, tôi thấy rằng để đạt hiệu quả cao trong việc hoạt động NCKHKT của học sinh THPT hiện nay thì cần thực hiện công tác chỉ đạo, tổ chức theo từng bước với các nội dung nhau:

1 Xác định đúng Chủ trương (hay Quan điểm chỉ đạo) trong công tác tổ chức hoạt động NCKHKT của học sinh

Lãnh đạo các trường học cần xác đúng định vị trí, vai trò của hoạt động

NCKHKT của học sinh trong nhà trường, bởi đây là điều kiện tiên quyết đến hiệu quả của hoạt động

Nghiên cứu khoa học kĩ thuật đối với học sinh trung học mang lại nhiều giá trị thiết thực, đặc biệt trong yêu cầu giáo dục hiện nay Đây là một hoạt động giúp các em áp dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống, học đi đôi với hành; đồng thời là cách tiếp cận, làm quen với phương pháp, kỹ năng NCKH, rèn luyện cách làm việc tự lực, làm việc nhóm và phát huy tính tích cực, chủ động, hứng thú trong học tập và sinh hoạt Từ đó, nhằm phát hiện các tài năng

để có sự định hướng nghề nghiệp phù hợp với năng lực cá nhân, là cơ sở xây dựng và phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao cho xã hội NCKHKT còn giúp các em khỏi bỡ ngỡ khi bước vào cổng trường ĐH và bắt đầu việc nghiên cứu của mình một cách tự tin, chuyên sâu hơn

Xác định được như vậy, lãnh đạo các nhà trường cần xem đây là một nhiệm

vụ chính trị quan trọng để có sự chỉ đạo quyết liệt, tổ chức hoạt động một cách hiệu quả, phù hợp với điều kiện của nhà trường với các biện pháp cụ thể Cần có các chính sách, chương trình, kế hoạch cụ thể, khả thi giúp hoạt động nghiên cứu khoa học trong trường phổ thông trở nên thiết thực, hiệu quả và thực chất

Về tổng thể, nhà trường cần xây dựng, phát triển kế hoạch giáo dục của các

bộ môn, đẩy mạnh các chủ đề tích hợp liên môn, đa dạng hóa các hoạt động như trải nghiệm sáng tạo, dạy học theo dự án góp phần thúc đẩy các hoạt động NCKH Từ hoạt động giáo dục, nhà trường chú trọng bồi dưỡng đội ngũ GV và tạo điều kiện cơ sở vật chất, nguồn lực khuyến khích, hướng dẫn HS tham gia NCKH

- Đối tượng áp dụng: là các thành viên Hội đồng

- Chức năng và nhiệm kỳ của Hội đồng

- Nhiệm vụ, quyền hạn và thành phần cơ cấu của Hội đồng

- Cơ chế hoạt động của Hội đồng

2.2 Xây dựng Quy chế quản lý hoạt động NCKH

2.2.1 Cơ sở để xây dựng Quy chế

- Dựa vào các văn bản hướng dẫn, chỉ đạo của cấp trên

- Dựa vào điều kiện thực tiễn về sự tương quan giữa các hoạt động trong nhà trường

- Dựa vào đặc điểm tình hình riêng về hoạt động KHKT của nhà trường trong các năm học

- Căn cứ vào năng lực cá nhân và mặt bằng lao động của đội ngũ cán bộ giáo viên để phân công nhiệm vụ

- Quan tâm đến việc đảm bảo quyền lợi cho người có đóng góp cho hoạt động

NCKHKT

- Làm tốt công tác thi đua khen thưởng

2.2.2 Các yêu cầu của Quy chế:

Ta biết rằng, Quy chế thường được ban hành để quy định những vấn đề về tổ chức, hoạt động của một cơ quan, tổ chức, cộng đồng; về thủ tục, trình tự tiến hành một hoạt động nghiệp vụ cụ thể; địa vị pháp lí, trách nhiệm, thẩm quyền, phương thức giam gia hoạt động chung của một loại đối tượng nhất định Quy chế hoạt động NCKH của nhà trường cũng cần thể hiện được các chứ năng như vậy

- Đảm bảo tính hợp pháp

- Có tính thực tiễn

- Đảm bảo tính hiệu quả

- Có chính sách khuyến khích, động viên, khen thưởng cho HS và người

hướng dẫn khi đạt kết quả cao trong các cuộc thi KHKT

- Vấn đề kinh phí và cơ sở vật chất đầu tư cho hoạt động NCKH cần được giải quyết kịp thời, phù hợp

2.3 Xây dựng Kế hoạch tổ chức hoạt động NCKH

2.3.1 Vị trí của hoạt động NCKH trong Kế hoạch tổng thể của nhà trường

Kế hoạch hoạt động của nhà trường được xây dựng cho từng năm học, trong

đó bao quát tổng thể các hoạt động chính trong năm học

+ Ưu điểm:

Gắn với hoạt động chuyên môn dạy học -là những hoạt động trọng tâm của nhà trường, được triển khai cụ thể trong từng giai đoạn của năm học Do đó, có thể chủ động điều tiết để đảm bảo tính cân đối về phân công lao động trong các hoạt động chuyên môn Từ đó tránh sự chồng chéo, góp phần nâng cao hiệu quả của các hoạt động

+ Nhược điểm: Công tác chuyên môn là khái niệm rất rộng, bao gồm tất cả các hoạt động dạy, học, bồi dưỡng thường xuyên và các hoạt động chủ điểm, trong đó có những hoạt động xuyên suốt, có những hoạt động mang tính thời điểm trong năm học Do đó, coi NCKHKT là một trong những hoạt động trong

đó ít nhiều sẽ làm cho hoạt động này bị hòa lẫn với các hoạt động khác, mà trong số đó có không ít các hoạt động gắn với nhiệm vụ cơ bản cần hoàn thành, thành tích trọng tâm cần đạt được Vì vậy, việc đầu tư cho tổ chức hoạt động NCKHKT không những khó có thể quyết liệt mạnh mẽ, mà thậm chí còn có thể

bị xem nhẹ hơn các hoạt động khác với tư tưởng “có càng tốt, không có cũng chẳng sao”

- Hình thức 2: Xây dựng Kế hoạch riêng cho việc tổ chức hoạt động

NCKHKT

Trong hình thức này, Kế hoạch NCKHKT cùng với các cuộc thi KHKT được coi là một hoạt động song hành với các hoạt động khác trong công tác chuyên môn Do đó, bản thân hoạt động này được nhìn nhận với một vai trò lớn hơn Đồng thời, việc xây dựng Kế hoạch tổ chức hoạt động cũng chủ động hơn, chi tiết hơn và có tính khoa học cao hơn

2.3.2 Xây dựng kế hoạch riêng cho hoạt động NCKH

- Căn cứ của việc xây dựng Kế hoạch:

+ Dựa vào các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của cấp trên (Sở GD&ĐT)

+ Dựa vào Chương trình phát triển nhà trường, Kế hoạch tổng thể của năm học

+ Dựa vào khả năng thực tế về NCKHKT của nhà trường, gồm đội ngũ giáo viên hướng dẫn, bảo trợ và học sinh tham gia

- Cấu trúc của một bản Kế hoạch:

+ Kế hoạch tổng thể, dài hạn:

22

 Kế hoạch này phải được xây dựng ngay từ đầu năm học, trong đó nêu khái quát được những việc cần làm của các tổ chức chuyên môn (Ban Giám hiệu, Tổ chuyên môn, ) gắn với trách nhiệm của người đứng đầu của các tổ chức đó Đồng thời, Kế hoạch cũng vạch ra được khung thời gian dự kiến cho từng công việc trong chuỗi hoạt động tổ chức NCKHKT

 Trong Kế hoạch của năm học này, ở phần cuối cần có nội dung phát động cho hoạt động NCKHKT cho năm sau Do đó, trong thời gian học sinh nghỉ hè, các em có tâm thế và sắp xếp kế hoạch của bản thân để nghiên cứu tìm tòi các ý tưởng, thậm chí tiến hành thực hiện những bước đầu của dự án Tất nhiên trong thời gian này các em cũng cần trao đổi với thầy cô giáo để được tư vấn, hướng dẫn, hỗ trợ Như vậy, Kế hoạch tổng thể của hoạt động NCKHKT trong các năm học không độc lập với nhau, mà luôn cần đảm bảo tính kế thừa, “gối đầu”

+ Kế hoạch chi tiết, ngắn hạn:

Kế hoạch này là sự cụ thể hóa các công việc cần làm theo từng giai đoạn, từng bước trong quá trình tổ chức hoạt động NCKHKT Do đó, Kế hoạch này cần đảm bảo các yêu cầu:

 Đảm bảo tính thống nhất trong các hoạt động tổng thể của nhà trường, khớp nối với các hoạt động khác để không làm ảnh hưởng tiêu cực lẫn nhau

 Sát đúng, kịp thời: Cần căn cứ vào văn bản chỉ đạo của cấp trên về công tác NCKHKT và các cuộc thi KHKT các cấp, căn cứ vào thực trạng đội ngũ giáo viên và học sinh để chọn các mốc thời gian, phân công đúng người, đúng việc

 Cụ thể, chi tiết: Trong đó mỗi hoạt động phải đủ các thông tin về thời điểm, người thực hiện, yêu cầu cần đạt được

3 Tổ chức triển khai Kế hoạch hoạt động NCKH

3.1 Lựa chọn nhân sự và phân công

- Giáo viên:

Trong hoạt động NCKHKT của học sinh thì giáo viên đóng vai trò rất quan trọng Cần lựa chọn được những giáo viên có năng lực và tâm huyết tham gia vào quá trình tổ chức các hoạt động như: tập huấn, đồng hành cùng học sinh để tìm đề tài nghiên cứu, hướng dẫn học sinh thực hiện dự án,

+ Giáo viên cần là người đam mê, truyền lửa, có kiến thức tốt ở nhiều lĩnh vực, đặc biệt khả năng hướng dẫn HS thực hiện dự án Cần có tầm nhìn xa, dự đoán và quyết đoán trong công việc dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm của

cá nhân từng trải qua

+ Giáo viên cần có kiến thức khoa học, và sẽ thuận lợi nếu có trình độ ngoại ngữ nhất định để khai thác các tài liệu nước ngoài, có kĩ năng sử dụng CNTT thành thạo

+ Người hướng dẫn cần có mối quan hệ tốt với các cơ sở, CLB, trung tâm nghiên cứu và ứng dụng để tìm được sự chia sẻ, hỗ trợ Có như vậy, khi GV bắt tay vào thực hiện hướng dẫn dự án cho HS mới có nhiều cơ hội thành công

- Học sinh:

23

Học sinh đóng vai trò chủ thể của hoạt động NCKHKT Do đó, Hội đồng KH của nhà trường cần chỉ đạo GVCN các lớp lựa chọn được những học sinh có năng khiếu, đam mê và điều kiện thuận lợi tham gia vào hoạt động NCKHKT

3.2 Tổ chức tập huấn về công tác NCKHKT

- Tập huấn cho giáo viên:

+ Mặc dù NCKHKT là hoạt động mà học sinh đóng vai trò chủ đạo, song giáo viên cũng đóng vai trò hết sức quan trọng Học sinh muốn có kết quả tốt rất cần

sự hướng dẫn, bảo trợ của giáo viên Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều giáo viên chưa sẵn sàng cho việc hướng dẫn học sinh do chưa hiểu rõ tính chất của hoạt động và vai trò của bản thân Nhiều giáo viên còn thiếu kinh nghiệm và chưa thực sự chủ động để nghiên cứu tìm hiểu về hoạt động này Do đó rất cần tổ chức tập huấn cho giáo viên

Việc tập huấn cho giáo viên nên theo hai cấp độ: Cử những giáo viên có năng lực tham gia các đợt tập huấn của Sở GD&ĐT và những giáo viên này về trường tập huấn lại cho đội ngũ giáo viên và học sinh của trường

Vào tháng 9 năm 2017, PGS.TS Nguyễn Xuân Thành,Phó vụ trưởng vụ Giáo dục Trung học của Bộ Giáo dục và Đào tạo từng về Nghệ An tập huấn trực tiếp công tác NCKHKT của học sinh cho cán bộ phụ trách NCKHKT của các phòng GD&ĐT và các trường THPT Đây là hoạt động rất hữu ích, mở ra một giai đoạn phát triển mới cho hoạt động KHKT của HS trung học trên địa bàn toàn tỉnh

- Tập huấn cho học sinh:

+ Dù học sinh đã có đam mê, yêu thích với sáng tạo KHKT nhưng nếu không

có kiến thức và kỹ năng thì cũng khó thành công Cụ thể là học sinh cần nắm được mục đích, yêu cầu của hoạt động, phương pháp tiến hành để từ đó các em dần tiếp cận với cách thức làm việc của các nhà khoa học

+ Thông qua tập huấn để thổi được niềm đam mê, cảm hứng yêu khoa học, thích nghiên cứu, sáng tạo KHKT trong học sinh

+ Tài liệu tập huấn cần được soạn thảo bởi nhóm giáo viên đã dự tập huấn của

Sở GD&ĐT trên cơ sở tài liệu được tiếp thu, đồng thời điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế tại trường

3.3 Phát triển các nhóm NCKHKT hoặc các CLB sáng tạo KHKT của học sinh

Để học sinh có môi trường hợp tác, chia sẻ, hỗ trợ lẫn nhau nhằm nâng cao hiệu quả trong hoạt động sáng tạo KHKT thì rất cần khuyến khích hình thành những nhóm KHKT hay CLB KHKT

- Mục đích:

+ Là nơi tập hợp những học sinh có cùng sở thích, cùng nhu cầu, đam mê sáng tạo

24

+ Qua sinh hoạt nhóm hay CLB sẽ giúp học sinh tích lũy, bổ sung kiến thức

và rèn luyện các kỹ năng cơ bản trong học tập, công tác và trong quan hệ xã hội + Qua các sinh hoạt nhóm, câu lạc bộ, học sinh còn có dịp giúp nhau học tập, trao đổi kinh nghiệm trong cuộc sống, phát huy mặt tích cực, cải thiện uốn nắn các biểu hiện tiêu cực, lạc hậu, kích thích tính chủ động, sáng tạo, tính tích cực

xã hội, xây dựng nếp sống văn minh môi trường học đường lành mạnh

- Hội đồng khoa học của trường thông qua các giáo viên để hướng dẫn học

sinh quy trình thành lập CLB nhằm đảm bảo cơ cấu, thành phần và mục tiêu hoạt động theo đúng định hướng và kế hoạch hoạt độn KHKT của nhà trường

Trong đó, khuyến khích giáo viên tham gia với vai trò cố vấn để hỗ trợ các em 3.4 Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo gắn với việc hình thành ý tưởng KHKT

Thay vì chỉ tổ chức cho học sinh tham quan các địa chỉ cách mạng để giáo dục truyền thống hay vui chơi giải trí đơn thuần, nhà trường nên lựa chọn thời gian thích hợp để tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh gắn với tham quan học tập Cần liên hệ cho học sinh đến các khu công nghiệp, các cơ sở chế biến, các mô hình sản xuất hay các trung tâm nghiên cứu, các viên khoa học, Từ hoạt động này học sinh sẽ có được những kiến thức thực tế làm nảy sinh những ý tưởng sáng tạo mới, có kỹ năng phân tích, đánh giá dưới góc độ khoa học

3.5 Tổ chức đăng ký và phê duyệt các dự án

- Muốn lựa chọn được một đề tài cần phải có ý tưởng tốt và phù hợp với năng lực bản thân học sinh Khi triển khai cuộc thi về từng lớp, mỗi giáo viên cần đưa

ra một số gợi ý, định hướng cho học sinh về các lĩnh vực nghiên cứu phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh kinh tế, xã hội của gia đình và địa phương, nhất là từ các mô hình đã tham quan trải nghiệm; gợi ý cho học sinh phát triển ý tưởng từ một số dự án đã được thực hiện trước đó Trên cơ sở những định hướng từ giáo viên, học sinh sẽ tư duy và tìm tòi những ý tưởng, giải pháp mới, gắn liền với thực tiễn cuộc sống, từ đó hình thành nên dự án khoa học, kỹ thuật

Một trong những vấn đề cần hỗ trợ học sinh là khi thực hiện dự án phải bám vào các tiêu chí chấm điểm trong một cuộc thi KHKT, bởi đó chính là sự đinh hướng, gợi mở cho các dự án có thể đi đến thành công không chỉ về mặt giải thưởng mà còn đạt đến hiệu quả kkhoa học thực sự

Sau khi thu thập các ý tưởng của học sinh, giáo viên sẽ nghiên cứu và lựa chọn những dự án có tính mới, tính khả thi để triển khai hướng dẫn học sinh đăng ký nghiên cứu Thời gian để học sinh tìm tòi ra ý tưởng có thể kéo dài hàng tháng hoặc chỉ cần trong một thời điểm bất ngờ, sau một phát kiến đột xuất Tuy nhiên nếu thời gian đủ dài thì học sinh có thể kiểm tra xem tính khả thi của ý tưởng đến đâu, ý tưởng nào hay trong các ý tưởng đưa ra Điều này được thực hiện thông qua việc tìm hiểu các kênh thông tin, các tài liệu và xin ý kiến của

25

thầy cô, các nhà khoa học Sau đó tiến hành đăng ký với Hội đồng KHKT cấp trường

- Hội đồng KHKT sẽ thẩm định các dự án đăng ký để nắm bắt tình hình, quy

mô của hoạt động NCKHKT trong năm học Đồng thời, Hội đồng sẽ rà soát các

ý tưởng để đánh giá tính mới, tính hữu dụng và khả thi của ý tưởng Từ đó, phê duyệt những dự án đảm bảo các tiêu chí và yêu cầu của hoạt động, công bố để học sinh thực hiện

3.6 Kiểm tra tiến độ thực hiện các dự án

- Một trong những công đoạn cần thực hiện trong tổ chức hoạt động NCKHKT là kiểm tra tiến độ thực hiện hoạt động Kết quả kiểm tra sẽ đánh giá được thực trạng, hiệu quả của hoạt động ở các thời điểm Từ đó để đưa ra các ý kiến chỉ đạo, đôn đốc, điều chỉnh hợp lí, sao cho hoạt động diễn ra kịp thời, đạt hiệu quả Thời điểm kiểm tra: Việc kiểm tra có thể thực hiện một lần hoặc nhiều lần tùy thuộc vào tình hình thực thế sao cho các dự án đảm bảo đúng tiến độ theo kế hoạch đã xây dựng

- Hình thức kiểm tra: Có thể lựa chọn các hình thức kiểm tra khác nhaun nhưng hình thức hợp lí nhất là phát mẫu Báo cáo tiến độ cho học sinh kê khai,

có xác nhận của giáo viên hướng dẫn

- Các nội dung cần kiểm tra:

+ Các công việc đã tiến hành

hỗ trợ học sinh nhằm tháo gỡ những khó khăn vướng mắc

3.7 Tổ chức cuộc thi KHKT cấp trường

- Văn bản cần ban hành: Trước khi tổ chức cuộc thi, Họi đồng KHKT cần ban hành các văn bản chỉ đạo, như: Hướng dẫn tham gia cuộc thi, Quyết định thành lập Hội đồng thi, Biểu điểm (mẫu phiếu chấm điểm) để đánh giá các dự án

- Thời điểm tổ chức: Lựa chọn thời điểm phù hợp, căn cứ theo hai yếu tố chính là thời gian phát động cuộc thi và thời gian Sở GD&ĐT tổ chức cuộc thi cấp tỉnh Cần đảm bảo rằng học sinh đã có đủ thời gian để hoàn thiện dự án, sẵn sàng tham gia để cuộc thi diễn ra có chất lượng Mặt khác, thời gian từ sau cuộc thi cấp trường đến cuộc thi cấp tỉnh phải đủ để những dự án được lựa chọn dự

thi có thể chỉnh sửa, bổ sung, hoàn thiện đạt chất lượng tốt nhất

26

- Hình thức tổ chức: Với quy mô của một cuộc thi KHKT cấp trường, để tránh gây tốn kém lãng phí thì có thể tập trung đánh giá về mặt ý tưởng sáng tạo, tính mới của ý tưởng, mà không đặt nặng về yêu cầu hoàn thiện sản phẩm Tuy nhiên, nếu trước khi tổ chức cuộc thi mà đã thực hiện tốt việc phê duyệt dự án, kiểm tra tiến độ, nhận thấy các dự án được đầu tư nghiêm túc thì vẫn có thể đặt

ra yêu cầu cao hơn, tiệm cận với các yêu cầu của một cuộc thi KHKT cấp tỉnh

- Sơ kết cuộc thi KHKT cấp trường để đánh giá sơ bộ về hoạt động NCKHKT của học sinh Qua đó, trao thưởng cho các dự án đạt giải để ghi nhận công sức, trí tuệ của học sinh Đồng thời lấy kết quả đó làm một trong các tiêu chí để đánh giá thi đua của các tập thể lớp nhằm tạo động lực để nâng cao tinh thần học tập

và sáng tạo của học sinh Cuối cùng, BTC công bố các dự án được giới thiệu tham dự Cuộc thi KHKT cấp tỉnh

3.8 Hoàn thiện dự án tham dự cuộc thi KHKT cấp tỉnh

Sau cuộc thi KHKT cấp trường, Hội đồng KHKT lựa chọn những dự án tốt nhất để tham dự Cuộc thi KHKT cấp tỉnh (Số lượng dự án phụ thuộc vào quy định của BTC cuộc thi)

Để dự án tham dự đạt kết quả cao nhất có thể thì Hội đồng KHKT cần có kế hoạch tiếp tục hướng dẫn, bảo trợ để dự án hoàn thiện cả về nội dung và hình thức Trong đó:

- Cần lựa chọn những giáo viên có tâm huyết, kinh nghiệm và năng lực phù hợp nhất với dự án để hướng dẫn, giúp đỡ học sinh hoàn thiện dự án Các giáo viên này có thể không phải là người hướng dẫn, bảo trợ lúc đầu, trước khi dự thi cấp trường

- Ở giai đoạn này cần tiếp tục tạo động lực cho học sinh, để các em có quyết tâm cao trong việc thực hiện dự án… Đồng thời, định hướng cho các em kinh nghiệm trong việc phán đoán các câu hỏi mà BTC cuộc thi có thể đưa ra, rèn luyện kĩ năng trình bày, diễn thuyết đảm bảo sâu sắc và tính chính xác khoa học

- Hội đồng KHKT cần đề xuất với Hiệu trưởng nhà trường đầu tư tài chính theo yêu cầu của dự án sao cho xứng tầm với một sản phẩm KHKT cấp tỉnh

- Bố trí người hỗ trợ trong việc hoàn thiện hồ sơ dự thi, làm poster giới thiệu

dự án,

- Tuy nhiên, phải luôn đảm bảo rằng đó là công trình khoa học của học sinh,

là sản phẩm trí tuệ và công sức của các em, phải để các em là chủ thể chính trong quá trình nghiên cứu, sáng tạo, giáo viên tuyệt đối không làm thay tất cả, chỉ đóng mà tất cả thực sự chỉ đóng vai trò hướng dẫn, bảo trợ

3.9 Tổng kết đánh giá hoạt động NCKHKT trong năm học

Sau khi tham dự cuộc thi KHKT cấp tỉnh, Hội đồng KHKT tổ chức Tổng kết hoạt động NCKHKT của nhà trường trong năm học Trong đó, cần nêu rõ được những ư điểm, nhược điểm Đặc biệt, cần có sự so sánh giữa kết quả của năm

27

sau so với các năm trước, kết quả trường mình với các trường khác Từ đó rút ra bài học kinh nghiệm để những năm sau hoạt động sẽ đạt kết quả cao hơn

3.10 Phát động phong trào NCKHKT cho thời gian kế tiếp

Để hoạt động NCKHKT diễn ra thực chất, thường xuyên mà không phải mang tính “thời vụ” thì cần duy trì được ở học sinh ý thức sáng tạo, để các em luôn có tâm thế tìm tòi, nghiên cứu những vấn đề hữu ích để cải tạo tự nhiên và

xã hội, hướng đến kết quả tốt đẹp hơn

Do vậy, hoạt động NCKHKT của năm học này đã kết thúc cũng là mở ra hoạt động trong thời gian tiếp theo, hay chính xác hơn là họa động NCKHKT cần diễn ra thường xuyên liên tục

Đặc biệt,thời gian nghỉ hè là thời gian rất thuận lợi để các em học sinh tập trung trải nghiệm sáng tạo, tìm tòi, thử nghiệm nghiên cứu các ý tưởng mới Đó

sẽ là sự chuẩn bị rất tốt cho hoạt động NCKHKT của nhà trường trong năm học tiếp theo

Trong nội dung phát động cũng cần có sự định hướng, hướng dẫn, gợi mở

để học sinh có hướng nghiên cứu phù hợp với năng lực bản thân và xu thế phát triển của KHKT, công nghệ cũng như các vấn đề xã hội

4 Công tác Xã hội hóa trong tổ chức hoạt động NCKHKT của HS

Xã hội hóa trong hoạt động NCKHKT của học sinh là rất cần thiết, trong đó cần làm tốt các nội dung:

- Tập trung tuyên truyền sâu rộng đến gia đình học sinh và các tầng lớp xã hội

để hiểu được ý nghĩa và tầm quan trọng của hoat động sáng tạo KHKT Qua đó, vận động thu hút các nguồn lực hỗ trợ về cơ chế và điều kiện vật chất để tạo điều kiện tốt hơn cho hoạt động NCKHKT

- Tiếp tục động viên các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu hỗ trợ học sinh về chuyên môn, người hướng dẫn khoa học, cơ sở vật chất, thiết bị, phòng thí nghiệm cho học sinh nghiên cứu khoa học

- Khuyến khích các doanh nghiệp, các tổ chức khoa học, công nghệ lựa chọn các sản phẩm nghiên cứu của học sinh để đầu tư, phát triển thành các sản phẩm

có thể sản xuất đại trà và đưa vào sử dụng trong thực tiễn

- Xây dựng được mạng lưới các thế hệ cựu học sinh của nhà trường và của các trường khác đã đạt thành tích trong hoạt động NCKHKT để các em kết nối với nhau và với học sinh hiện tại Từ đó học sinh có môi trường giao lưu, chia

sẻ, hỗ trợ nhau trong nghiên cứu khoa học, cung cấp các thông tin hữu ích cho

quá trình sáng tạo của học sinh