Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng trong pháp luật Việt Nam và Công ước LHQ về phòng ngừa tham nhũng

Tổ chức Minh bạch Quốc tế Transparency International - TI cho rằng, tham nhũng là hành vi “của người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợi ích cá n

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

BỘ MÔN:

LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG

LỚP HỌC PHẦN: CAL3007 2

ĐỀ TÀI:

PHÂN TÍCH SO SÁNH CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG NGỪA THAM NHŨNG QUY ĐỊNH TRONG UNCAC VÀ TRONG LUẬT PHÒNG, CHỐNG THAM NHŨNG 2018 CỦA VIỆT NAM ĐÁNH GIÁ VỀ TÍNH TƯƠNG THÍCH

Giảng viên hướng dẫn: Nguyễn Thùy Dương

Sinh viên thực hiện: Lương Thế Nam

Mã sinh viên: 19061229

Hà nội – 2021

M c l c ục lục ục lục

II Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng quy định trong UNCAC và trong Luật Phòng, chống tham

1 Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng quy định trong UNCAC 3

2 Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng trong quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 7

2.1 Thực hiện công khai, minh bạch để phòng ngừa tham nhũng 7

2.2 Phòng ngừa tham nhũng thông qua việc xây dựng, ban hành và thực hiện định mức, tiêu chuẩn,

2.3 Thực hiện Quy tắc ứng xử của người có chức vụ, quyền hạn 9

2.4 Thực hiện chuyển đổi vị trí công tác 9

2.5 Thực hiện cải cách hành chính, ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý và thực hiện thanh toán không dùng tiền mặt để phòng ngừa tham nhũng 10

III Mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam với Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng 11

MỞ ĐẦU

Phòng chống tham nhũng luôn là một vấn đề cấp thiết trên thế giới cũng như

ở Việt Nam hiện nay Tham nhũng đã ảnh hưởng không ít đến sự ổn định và an ninh xã hội, xói mòn các giá trị thể chế và các giá trị dân chủ, giá trị đạo đức, công

lý và sự bền vững của chế độ, lo ngại sự liên kết của tội phạm tham nhũng với các tội phạm khác đặc biệt là tội phạm có tổ chức Để đáp ứng nhu cầu cấp thiết đó, Liên hợp quốc đã thông qua Công ước của Liên hợp quốc về chống tham nhũng ngày 29/9/2003 Trong bối cảnh cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng của Việt Nam đang diễn ra hết sức sôi động và cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm đến việc sớm đưa Công ước vào cuộc sống, ngày 3/7/2009, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã phê chuẩn Công ước Trong điều kiện mới đó, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện pháp luật để phù hợp với nội dung của Công ước

NỘI DUNG

I Khái quát chung về các hành vi tham nhũng

1 Khái niệm

Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 quy định: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi” 1

Theo Ngân hàng Thế Giới (World Bank), tham nhũng là sự “lạm dụng quyền lực công cộng nhằm lợi ích cá nhân” Tổ chức Minh bạch Quốc tế (Transparency International - TI) cho rằng, tham nhũng là hành vi “của người lạm dụng chức vụ, quyền hạn, hoặc cố ý làm trái pháp luật để phục vụ cho lợi ích cá nhân”2

Tuy nhiên với Công ước Liên hợp quốc về phòng ngừa tham nhũng (viết tắt là UNCAC) lại không đưa ra khái niệm về tham nhũng mà chỉ quy định mô tả những hành vi được coi là tham nhũng

1 Khoản 1, Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018

2 Bách khoa toàn thư mở Wikipedia: Tại địa chỉ http://vi.wikipedia.org/wiki/Tham_nh%C5%A9ng

2 Đặc điểm

Hành vi tham nhũng có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn Theo quy định tại Khoản 1, Điều 3 Luật Phòng, chống tham nhũng 2018: “Tham nhũng là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn đó vì vụ lợi” Qua điều này cho thấy chủ thể của hành vi tham nhũng là người có chức vụ,

quyền hạn, chỉ những người có chức vụ, quyền hạn mới “lợi dụng chức vụ, quyền hạn” để thực hiện hành vi tham nhũng Chức vụ quyền hạn mà chủ thể của hành vi tham nhũng có được có thể do được bầu cử, do được bổ nhiệm, do hợp đồng…

Thứ hai, khi thực hiện hành vi tham nhũng, người có chức vụ, quyền hạn lợi

dụng chức vụ, quyền hạn của mình làm trái pháp luật để mưu lợi riêng Người có hành vi tham nhũng sử dụng chức vụ, quyền hạn của mình như một phương tiện để thực hiện hành vi trái pháp luật

Thứ ba, động cơ của người có hành vi tham nhũng là vì vụ lợi Người có chức

vụ, quyền hạn đã lợi dụng chức vụ, quyền hạn - sử dụng trái pháp luật quyền hành

mà nhà nước trao cho để mưu cầu lợi ích riêng

II Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng quy định trong UNCAC và trong Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 của Việt Nam

1 Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng quy định trong UNCAC

Tại Chương II Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng đã quy định những biện pháp nhằm phòng ngừa tham nhũng

1.1 Cơ quan phòng, chống tham nhũng

Điều 6 và Điều 36 Công ước quy định việc thành lập cơ quan hoặc lực lượng phòng, chống tham nhũng chuyên trách là cần thiết nhằm thực thi, giám sát và phối hợp việc thi hành các chính sách và hành động chống tham nhũng Các quốc gia

thành viên cần đảm bảo sự độc lập cần thiết cho cơ quan nói trên, trong đó có việc cung cấp phương tiện vật chất, đội ngũ cán bộ chuyên trách cũng như đào tạo đội ngũ cán bộ này để họ có thể thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình

1.2 Khu vực công

Tại Điều 7 của công ước yêu cầu các quốc gia thành viên cần nỗ lực ban hành, duy trì và củng cố các chính sách nhằm tăng cường minh bạch, hiệu quả hoạt động của khu vực công, bao gồm: cải cách chế độ tuyển dụng, thuê, sử dụng, đề bạt và hưu trí đối với công chức; thúc đẩy sự liêm chính, trung thực và trách nhiệm trong đội ngũ công chức, trong đó có việc nghiên cứu ban hành và tổ chức thực hiện những quy tắc hoặc chuẩn mực xử sự đối với công chức; xây dựng các cơ chế mua sắm công phù hợp, cạnh tranh và khách quan; áp dụng các biện pháp thích hợp nhằm tăng cường minh bạch và trách nhiệm trong quản lý tài chính công; tăng cường minh bạch trong quản lý hành chính công cùng với các hoạt động tổ chức, thực hiện chức năng và ra quyết định

1.2.1 Quy cách ứng xử

Công ước yêu cầu mỗi quốc gia thành viên xây dựng bộ quy tắc ứng xử cho

cán bộ, công chức “Nhằm đấu tranh chống tham nhũng, mỗi quốc gia thành viên

sẽ thúc đẩy, cùng những tiêu chuẩn khác, sự liêm chính, trung thực và trách nhiệm trong đội ngũ công chức nước mình trên cơ sở phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của hệ thống pháp luật của mình” 3

Mỗi quốc gia thành viên sẽ nỗ lực áp dụng, trong khuôn khổ hệ thống pháp luật và thể chế nước mình, những quy tắc hoặc chuẩn mực ứng xử để đảm bảo việc thực hiện chức năng công được chính xác, chính trực và đúng đắn; xem xét đề ra các biện pháp và cơ chế để tạo thuận lợi cho công chức báo cáo với các cơ quan có thẩm quyền về các hành vi tham nhũng mà họ phát hiện được trong khi thi hành

3 Khoản 1, Điều 8 Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng, tr.6

công vụ; báo cáo cơ quan có thẩm quyền về các vấn đề có liên quan trong đó có những hoạt động công việc, các khoản đầu tư bên ngoài hay tài sản hoặc quà tặng giá trị lớn, những thứ mà có thể gây xung đột lợi ích khi họ thực hiện công vụ

1.2.2 Mua sắm công và quản lý tài sản công

Trên cơ sở nhận thức về tính chất dễ nảy sinh tham nhũng của hoạt động mua sắm công, Khoản 1, Điều 9 Công ước quy định các quốc gia thành viên sẽ tiến hành các bước cần thiết để xây dựng được các cơ chế mua sắm phù hợp dựa trên

sự minh bạch, cạnh tranh và tiêu chí khách quan trong khâu ra quyết định, giúp phòng ngừa tham nhũng có hiệu quả… bảo đảm thủ tục thông qua ngân sách quốc gia; Báo cáo kịp thời về thu và chi; Hệ thống các tiêu chuẩn kế toán, kiểm toán và

cơ chế giám sát có liên quan; Cơ chế quản lý rủi ro, kiểm soát nội bộ có hiệu quả

và hữu hiệu; Khi thích hợp, có biện pháp khắc phục trong trường hợp không tuân thủ những yêu cầu theo quy định; Thực hiện các biện pháp hành chính và dân sự cần thiết đảm bảo sự minh bạch của sổ sách kế toán, chứng từ, báo cáo tài chính hoặc các tài liệu khác có liên quan

1.2.3 Báo cáo công khai

Minh bạch hoá quản lý hành chính nhà nước là một nội dung, yêu cầu quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng Điều 10, Công ước yêu cầu các quốc gia thành viên tiến hành các biện pháp cần thiết để tăng cường minh bạch trong quản lý hành chính công, kể cả về tổ chức, quá trình thực hiện và ra quyết định; Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người dân; Đơn giản hóa thủ tục hành chính ở những khâu thích hợp nhằm tạo điều kiện cho công chúng tiếp cận với cơ quan có thẩm quyền ra quyết định; Công bố thông tin, trong đó có thể bao gồm báo cáo định kỳ, về nguy cơ tham nhũng trong các cơ quan hành chính nhà nước

Tất cả các biện pháp trên nhằm đảm bảo sự công khai, minh bạch trong hoạt động quản lý hành chính công, tăng cường phát hiện và xử lý kịp thời những hành

vi tham nhũng trong khu vực công

1.2.4 Các biện pháp liên quan đến truy tố và xét xử

Bên cạnh việc thành lập các cơ quan chuyên trách nhằm giám sát hoạt động phòng chống tham nhũng hay thực hiện việc công khai, minh bạch trong hoạt động hành chính công thì việc xét xử các tội phạm tham nhũng cũng là một biện pháp hữu hiệu

Điều 11 Công ước ghi nhận tầm quan trọng của việc đảm bảo sự độc lập trong hoạt động xét xử Các quốc gia cần áp dụng các biện pháp tăng cường tính liêm khiết và phòng ngừa cơ hội tham nhũng đến với cán bộ toà án, trong đó có việc ban hành bộ quy tắc đạo đức nghề nghiệp cho cán bộ toà án và tư pháp Những biện pháp có tác dụng tăng cường tính liêm khiết cũng cần được áp dụng đối với cán bộ của cơ quan công tố và điều tra

1.3 Khu vực tư

Không chỉ trong khu vực công, khu vực tư hiện nay cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tham nhũng, chính vì vậy công ước đã quy định những biện pháp nhằm phòng ngừa tham nhũng ở khu vực này tại Điều 12 của Công ước quy định các quốc gia thành viên Công ước, trên cơ sở luật pháp quốc gia, áp dụng các biện pháp phòng ngừa tham nhũng liên quan đến khu vực tư, tăng cường các chuẩn mực

kế toán, kiểm toán liên quan đến khu vực tư; ban hành các chế tài dân sự, hành chính hoặc hình sự có hiệu lực đối với các hành vi vi phạm

1.4 Sự tham gia của xã hội

Trong công tác phòng chống tham nhũng không thể thiếu sự tham gia của các

tổ chức phi chính phủ, công dân, các tổ chức cộng đồng, báo chí sự tham gia của

xã hội mang lại những kết quả tích cực trong công tác phòng chống tham nhũng Theo đó, tại Điều 13 của công ước yêu cầu các quốc gia thành viên áp dụng các biện pháp cần thiết để nâng cao nhận thức của công chúng về tham nhũng,

“tiến hành các biện pháp thích hợp đảm bảo công chúng biết đến các cơ quan

chống tham nhũng nêu trong Công ước này và phải cho phép tiếp cận với các cơ quan này khi thích hợp để công chúng có thể thông báo, kể cả dưới hình thức nặc danh, về bất kỳ sự kiện nào có thể được coi là cấu thành một tội phạm được quy định theo Công ước này” 4

1.5 Các biện pháp chống rửa tiền

Bên cạnh các biện pháp nêu trên thì chống rửa tiền cũng là một biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa và xử lý tham nhũng Các quốc gia thành viên trong phạm vi thẩm quyền của mình, thiết lập một cơ chế giám sát và điều tiết toàn diện trong nước đối với các ngân hàng, các định chế tài chính phi ngân hàng, kể cả các

cá nhân hay pháp nhân cung cấp dịch vụ chính thức hoặc không chính thức về chuyển tiền hoặc vật có giá trị Tất cả các biện pháp này giúp nhà nước kiểm soát được giao dịch tài chính của các tổ chức trong khu vực tư, tăng cường phát hiện các hành vi rửa tiền để xử lý kịp thời; tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động giao dịch tài chính nhằm ngăn chặn và phát hiện hành vi tham nhũng

Nhìn chung, những yêu cầu của Công ước Liên hợp quốc về chống tham nhũng trong phòng ngừa tham nhũng được đề cập với phạm vi rộng, có cả những yêu cầu chung đối với hệ thống pháp luật, việc tổ chức thực thi và cả những yêu cầu rất cụ thể trong những hoạt động quản lý cụ thể, đòi hỏi nỗ lực nội luật hoá và thi hành nghiêm túc của quốc gia thành viên mới có thể đáp ứng được

2 Các biện pháp phòng ngừa tham nhũng trong quy định của Luật Phòng, chống tham nhũng 2018

2.1 Thực hiện công khai, minh bạch để phòng ngừa tham nhũng

Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 đã quy định các nội dung và thủ tục hành chính để giải quyết các nội dung cần công khai, minh bạch

4 Khoản 2 Điều 13 Công ước Liên hợp quốc về phòng chống tham nhũng

Các nội dung cần công khai, minh bạch bao gồm: Việc thực hiện chính sách, pháp luật có nội dung liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của cán bộ, công chức, viên chức; người lao động; cán bộ, chiến sĩ trong lực lượng vũ trang và công dân; Việc bố trí, quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công hoặc kinh phí huy động từ các nguồn hợp pháp khác; Công tác tổ chức cán bộ của cơ quan, tổ chức, đơn vị; quy tắc ứng xử của người có chức vụ, quyền hạn;

Hình thức công khai: Công bố tại cuộc họp của cơ quan, tổ chức, đơn vị; Niêm yết tại trụ sở của cơ quan, tổ chức, đơn vị; Thông báo bằng văn bản đến cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có liên quan; Phát hành ấn phẩm; Thông báo trên phương tiện thông tin đại chúng; Đăng tải trên cổng thông tin điện tử, trang thông tin điện tử; Tổ chức họp báo; Cung cấp thông tin theo yêu cầu của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân Họp báo là hình thức công khai mới, theo đó cơ quan, tổ chức, đơn vị có trách nhiệm tổ chức họp báo, phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí định kỳ hoặc đột xuất về tổ chức và hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình, về công tác phòng, chống tham nhũng và xử lý vụ việc, vụ án tham nhũng theo quy định của pháp luật về báo chí Cơ quan, tổ chức, đơn vị phải tổ chức họp báo, phát ngôn và cung cấp thông tin cho báo chí đột xuất đối với vụ việc có liên quan đến tổ chức và hoạt động của cơ quan, tổ chức, đơn vị mình mà dư luận xã hội quan tâm, trừ trường hợp pháp luật về báo chí có quy định khác

Ngoài ra, Luật cũng đã quy định trách nhiệm giải trình của người đứng đầu cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc người được phân công, người được ủy quyền hợp pháp

để thực hiện trách nhiệm giải trình về quyết định, hành vi của mình trong việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao khi có yêu cầu của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân bị tác động trực tiếp bởi quyết định, hành vi đó Trường hợp báo chí đăng tải thông tin về vi phạm pháp luật và có yêu cầu trả lời các vấn đề liên quan đến việc thực hiện nhiệm vụ, công vụ được giao thì cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền phải giải trình và công khai nội dung giải trình trên báo chí theo quy

định của pháp luật Việc giải trình khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền giám sát hoặc của cơ quan, tổ chức, đơn vị, cá nhân có thẩm quyền khác được thực hiện theo quy định của pháp luật có liên quan

2.2 Phòng ngừa tham nhũng thông qua việc xây dựng, ban hành và thực hiện định mức, tiêu chuẩn, chế độ

Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 đã quy định cơ quan nhà nước, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, có trách nhiệm xây dựng, ban hành, công khai quy định về định mức, tiêu chuẩn, chế độ; thực hiện và công khai kết quả thực hiện quy định về định mức, tiêu chuẩn, chế độ Tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp công lập và các tổ chức, đơn vị khác có sử dụng tài chính công, hướng dẫn áp dụng hoặc phối hợp với cơ quan nhà nước có thẩm quyền xây dựng, ban hành, công khai định mức, tiêu chuẩn, chế độ áp dụng trong

tổ chức, đơn vị mình, thực hiện và công khai kết quả thực hiện quy định về định mức, tiêu chuẩn, chế độ đó Cơ quan, tổ chức, đơn vị không được ban hành định mức, tiêu chuẩn, chế độ trái pháp luật

2.3 Thực hiện Quy tắc ứng xử của người có chức vụ, quyền hạn

Theo đó, Luật Phòng, chống tham nhũng 2018 quy định người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan, tổ chức, đơn vị khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ và trong quan hệ xã hội phải thực hiện quy tắc ứng xử, bao gồm các chuẩn mực xử sự là những việc phải làm hoặc không được làm phù hợp với pháp luật và đặc thù nghề nghiệp nhằm bảo đảm liêm chính, trách nhiệm, đạo đức công vụ

2.4 Thực hiện chuyển đổi vị trí công tác

Theo đó, cơ quan, tổ chức, đơn vị theo thẩm quyền có trách nhiệm định kỳ chuyển đổi vị trí công tác đối với cán bộ, công chức không giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý và viên chức trong cơ quan, tổ chức, đơn vị mình nhằm phòng ngừa tham