Tài liệu Chương IV: Nguyên nhân của tội phạm pdf

 Điều kiện, với nghĩa không trực tiếp làm phát sinh ý định phạm tội, không trực tiếp tham dự vào việc quyết định thực hiện hành vi phạm tội, theo chúng tôi chỉ có thể có trong những

CHƯƠNG IV

NGUYÊN NHÂN CỦA TỘI PHẠM

I KHÁI NIỆM NGUYÊN NHÂN CỦA TỘI PHẠM

1 KHÁI NIỆM

 Nguyên nhân là những yếu tố trực tiếp làm phát sinh tội

phạm

 Điều kiện là những yếu tố tuy không trực tiếp làm phát sinh tội phạm nhưng lại tạo điều

kiện cho tội phạm xảy ra được thuận lợi

Nguyên nhân bao giờ cũng

chứa đựng nội dung bên

trong có thể là phẩm chất cá nhân tiêu cực, còn điều kiện

là hoàn cảnh xã hội nói chung

(Giáo trinh Tội phạm học, khoa luật

ĐHQGHN, 1999, Tr 167.)

Rất nhiều hoàn cảnh xã hội nói chung lại là nguyên nhân của tội phạm (trực tiếp làm phát sinh tội phạm) chứ

không phải là điều kiện

 “Sự thiếu hoàn thiện của hệ

 Điều kiện, với nghĩa không

trực tiếp làm phát sinh ý định phạm tội, không trực tiếp

tham dự vào việc quyết định thực hiện hành vi phạm tội,

theo chúng tôi chỉ có thể có

trong những trường hợp

phạm tội cụ thể

 Ví dụ: A hình thành ý định trộm cắp nhà B Sau khi điều tra kĩ lưỡng, lên kế hoạch bẻ khoá đột nhâp vào nhà B Đúng hôm A

thực hiện hành vi trộm cắp thì là hôm B

phải làm việc quá sức, về nhà quên khoá cửa và ngủ rất say Khi A đến nhà B định phá khoá của, A mới phát hiện cửa nhà B không khoá Việc quên khoá cửa và ngủ

say của B chính là điều kiện tốt cho A thực hiện hành vi phạm tội

 Chỉ trong trường hợp cụ thể này, hành vi quên khoá cửa của B mới là điều kiện, còn trong trường hợp cụ thể khác thì nó lại là nguyên nhân

 Ví du: C là người nghiên ma tuý Để

có tiền mua ma tuý, B thường đi lang thang xem co ai sơ hở tài sản để trộm cắp Đi qua nhà D lúc 3 giờ sang, C

thấy cửa nhà D không khoá nên đột

nhập vào để trộm cắp Trong trường hợp này, hành vi không khoá cửa của

D là nguyên nhân thúc đẩy D quyết

định thực hiện hành vi phạm tội chứ không phải là điều kiện Nếu D khoá cửa cẩn thận thì C sẽ không quyết

định thực hiện hành vi trộm cắp.

Việc phân biệt nguyên nhân và điều kiện của tội phạm là không cần thiết, vì:

 Việc phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện

của một trường hợp phạm tội cụ thể đã là rất

khó, việc phân biệt nguyên nhân và điều kiện

của nhóm, loại tội cụ thể là không thể

 Trong các sách báo nước ngoài, họ không bao

giờ phân biệt giữa nguyên nhân và điều kiện của tội phạm

 Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của tội

 Vậy nguyên nhân của tội phạm là gì?

 Nguyên nhân của tội phạm là

sự tác động qua lại giữa các

yếu tố bên trong của người

phạm tội (yếu tố tâm lí, khí

chất con người) với các yếu tố bên ngoài của môi trường

sống (kinh tế, xã hội, gia đình, trường học ) làm phát sinh

tội phạm.

trong của

người phạm tội

+

Các yếu

tố bên ngoài của

môi trường sống

Sự tác động qua lại giữa các yếu tố

bên trong của người phạm tội với các yếu tố bên ngoài của môi trường sống

1.1 QÚA TRÌNH HÌNH THÀNH PHẨM CHẤT TÂM LÍ TIÊU CỰC

Phẩm chất tâm lí tiêu cực được hiểu

là hậu quả tâm lí của những thiếu sót trong quá trình xã hội hoá cá nhân

Đó là những phẩm chất như cẩu thả, ích kỉ, tham lam, lừa dối, ham chơi

bời, đua đòi, coi thường các chuẩn

mực xã hội, coi thường pháp luật…

Phẩm chất tâm lí tiêu cực của chủ thể hình thành do:

 Yếu tố di truyền (khí chất

nóng, tính cách lì lợm…)

 Yếu tố tiêu cực trong môi

trường sống mà người đó sinh sống (môi trường gia đình,

nhà trường, bạn bè và xã hội) tác động đến sự hình thành

nhân cách của chủ thể

Cơ chế hình thành phẩm chất tâm lí tiêu cực:

Quá trình diễn ra các yếu tố

tiêu cực của môi trường sống được lặp đi lặp lại sẽ tác động đến tâm sinh lí của chủ thể để hình thành các phẩm chất

tâm lí tiêu cực

vượt qua sự cám dỗ, khó kiềm chế bản thân hơn những người khác (những người không

có “phẩm chất tâm lí tiêu cực”)

 (3) Có những người vốn có bản tính hiền lành, được giáo dục cẩn thận

(không hình thành nhân cách xấu,

phẩm chất tâm lí tiêu cực) nhưng

trong một tình huống tiêu cực cụ thể, người này vẫn thực hiện hành vi

phạm tội Điều này giải thích tại sao

“con đường phạm tội” không trừ một

ai (ai cũng có khả năng trở thành nạn nhân của tội phạm).

1.2 QÚA TRÌNH HÌNH THÀNH Ý ĐỊNH THỰC HIỆN HÀNH VI

PHẠM TỘI

Là quá trình tác động qua lại giữa

tâm lí của chủ thể và những điều

kiện của môi trường sống để hình

thành trong chủ thể ý định thực

hiện hành vi phạm tội

Hình thành ý định phạm tội:

 Đ ặc điểm tâm sinh lí (đặc biệt

là những người có nhân cách xấu (lệch lạc), phẩm chất tâm

lí tiêu cực)

 Môi trường bên ngoài đặc biệt

là những tình huống tiêu cực,

có vấn đề

 Tình huống tiêu cực cụ thể

đòi hỏi chủ thể phải lựa chọn những xử sự nhất định Việc lựa chọn xử sự không chỉ phụ thuộc vào tình huống cụ thể

mà còn phụ thuộc vào chủ

thể, vào đặc điểm, tính chất

của nhân thân

 Lưu ý: Không phải người nào có nhân cách sai lệch (hình thành

phẩm chất tâm lí tiêu cực) thì sẽ tất yếu nảy sinh ý định phạm tội

Ý định phạm tội chỉ xuất hiện

trong những tình huống, hoàn

cảnh nhất định do sự tác động

qua lại giữa nhân cách xấu của

một người với những tình huống tiêu cực nhất định

Ý định thực hiện hành vi phạm tội được

phát sinh trên cơ sở sự tác động qua lại

giữa phẩm chất tiêu cực của con người

(phẩm chất tiêu cực được hình thành trên

cơ sở sự tác động qua lại giữa mối trường sống: Môi trường gia đình, nhà trường,

bạn bè và xã hội với quá trình nhận thức, với đặc điểm tâm sinh lí, tính cách, tri

thức, hiểu biết… để hình thành nhân cách, hình thành phẩm chất tiêu cực của con

người) với những tình huống tiêu cực cụ thể (những tình huống bắt buộc phải lựa chọn những sử xự nhất định)

cá nhân

+ Tình huống tiêu cực

Phát sinh ý định thực hiện hành vi phạm tội

1.3 QUYẾT ĐỊNH THỰC HIỆN HÀNH VI PHẠM TỘI

 Quyết định thực hiện hành vi phạm tội cũng là quá trình tác động qua lại giữa phẩm chất

tiêu cực của cá nhân (nhân

cách, đặc điểm tâm sinh lí, khí chất… cá nhân) với những

tình huống tiêu cực cụ thể để củng cố ý định thực hiện hành

vi phạm tội đã phát sinh Chủ thể quyết định thực hiện hành

Chủ thể sau khi hình thành ý định thực hiện hành vi phạm tội sẽ suy nghĩ cân nhắc và đi đến quyết định:

 Huỷ bỏ ý định thực hiện hành

vi phạm tội

 Quyết định sẽ thực hiện hành

vi phạm tội

 Tình huống cụ thể quá tiêu cực cộng với

phẩm chất cá nhân tiêu cực và những đặc điểm tâm sinh lí của người đó như khí chất nóng, khó kiềm chế bản thân…sẽ là những nhân tố tích cực giúp chủ thể quyết định

thực hiện hành vi phạm tội.

 Ngược lại, tình huống cụ thể ít tiêu cực

cộng với phẩm chất tiêu cực của chủ thể

chưa nghiêm trọng và khí chất điềm tĩnh, cân nhắc tính toán kĩ càng, chủ thể sẽ

quyết định từ bỏ ý định thực hiện hành vi phạm tội để lựa chọn sử xự khác phù hợp

phạm tội

Quyết định thực hiện hành vi

phạm tội

1.4 THỰC HIỆN HÀNH VI

PHẠM TỘI

Là quá trình lập kế hoạch

thực hiện hành vi phạm tội, tìm kiếm công cụ, phương

tiện, lựa chọn cách thức thời gian, địa điểm thực hiện tội phạm và thực hiện hành vi

 Đây là giai đoạn cuối cùng và rất

quan trọng bởi vì thông qua giai

đoạn này, ý đích phạm tội sẽ được

hiện thực hoá Trong giai đoạn này chính mối quan hệ tác động qua lại giữa cá nhân (các đặc điểm tâm sinh

lí, mức độ nhận thức, tính cách…)

với tình huống cụ thể (môi trường

bên ngoài) sẽ có ảnh hưởng lớn đến quá trình thực hiện hành vi phạm tội

 Nếu chủ thể có phẩm chất tâm lí tiêu cực đáng kể, có quyết tâm thực hiện hành vi phạm tội đến cùng, có mối thù sâu sắc và có

tính cách cục cằn hung hãn…

cộng với tình huống cụ thể rất

thuận lợi cho việc kích động

quyết tâm thực hiện hành vi

phạm tội: Ví dụ nạn nhân có lỗi, nạn nhân khiêu khích…

 Ngược lại, với những người

mới hình thành phẩm chất

tiêu cực không đáng kể, cộng với khí chất hiền lành, trầm