Luận văn thạc sĩ nghiên một số khâu kỹ thuật trồng lan cấy mô

ảnh hưởng của một số loại giá thể đến sinh trưởng phát triển của cây địa lan sau 9 tuần theo dõi tại vùng núi Sapa 58Bảng 4.5a.. Hạt lan không chứa chất dinh dưỡng như những loài thực vậ

Bộ giáo dục và đào tạo

trường đại học nông nghiệp I

Lời cam đoan

- Tôi xin cam đoan rằng những số liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và ch−a hề đ−ợc sử dụng để bảo vệ một học vị nào

- Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đ−ợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều đã

đ−ợc chỉ rõ nguồn gốc.

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hoài

Vũ Thị Hoài

Lời cảm ơn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Nguyễn Quang Thạch

đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt thời gian thực hiện đề tài, cũng như trong quá trình hoàn chỉnh luận văn tốt nghiệp

Tôi xin chân thành cám ơn các thầy cô giáo Khoa Sau Đại học; Khoa Nông học, đặc biệt là thầy cô và anh chị trong Viện Sinh học Nông nghiệp

- Trường Đại học Nông nghiệp I; các bạn bè, đồng nghiệp, gia đình và người thân đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện đề tài và hoàn chỉnh luận văn tốt nghiệp

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn !

Tác giả luận văn

Vũ Thị Hoài

Vũ Thị Hoài

Mục lục

2.3 Quy trình trồng và chăm sóc cây lan nhân bằng nuôi cấy mô 24

3 Đối tượng, vật liệu, nội dung và phương pháp nghiên cứu 41

4.1 Nghiên cứu một số khâu kỹ thuật chính trồng địa lan ở giai đoan

4.1.1 Thí nghiệm 1: ảnh hưởng của giá thể đến sinh trưởng phát triển

4.1.2 Thí nghiệm 2: ảnh hưởng khối lượng cây in vitro khi trồng đến

4.1.3 Thí nghiệm 3: ảnh của thời vụ, địa điểm ra cây đến tỷ lệ sống của

4.1.4 Thí nghiệm 4: ảnh hưởng của các nền giá thể khác nhau đến sinh

trưởng phát triển của cây địa lan giai đoạn vườn sản xuất (tại Hà

4.1.5 Thí nghiệm 5: ảnh hưởng của dinh dưỡng khác nhau đến sinh

trưởng phát triển của cây địa lan giai đoạn vườn sản xuất tại Hà Nội

4.2.1 Các thí nghiệm thăm dò trên cây lan Vanda (từ tháng 4/2005) 63

4.3 Nghiên cứu điều khiển ra hoa cho cây lan Vũ nữ (Oncidium)Error! Bookmark not defined

4.3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của điều kiện trồng khác nhau 82

4.3.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của kích thước giả hành tới sự xuất hiện

Danh môc c¸c ch÷ viÕt t¾t

CT: C«ng thøc

§/C: §èi chøng

§/K: §−êng kÝnh

Danh mục các bảng

Bảng 4.1 ảnh hưởng của giá thể trồng đến tỷ lệ sống và sinh trưởng

Bảng 4.2 ảnh hưởng khối lượng cây invitro đến sinh trưởng phát triển ở

Bảng 4.3 ảnh hưởng của thời vụ ra cây đến tỷ lệ chết (%) của cây địa

Bảng 4.4a ảnh hưởng của các nền giá thể đến sinh trưởng phát triển

Bảng 4.4b ảnh hưởng của một số loại giá thể đến sinh trưởng phát triển

của cây địa lan (sau 9 tuần theo dõi tại vùng núi Sapa) 58Bảng 4.5a ảnh hưởng của một số loại dinh dưỡng đến sinh trưởng phát

triển của cây địa lan (sau 9 tuần theo dõi tại Hà Nội) 60Bảng 4.5b ảnh hưởng của một số loại dinh dưỡng khác nhau đến sinh

trưởng phát triển của cây địa lan sau 9 tuần theo dõi tại Sapa 62Bảng 4.6 ảnh hưởng của ethrel tới sinh trưởng phát triển và khả năng ra

Bảng 4.7 ảnh hưởng của dinh dưỡng tới sinh trưởng phát triển và khả

Bảng 4.8 ảnh hưởng của chế phẩm điều khiển ra hoa tới phát sinh mầm

Bảng 4.10 ảnh hưởng của chế phẩm điều khiển ra hoa tới phát sinh

Bảng 4.11 Động thái xuất hiện mầm hoa Vanda (vụ xuân hè) 71

B¶ng 4.12 §éng th¸i ph¸t triÓn chiÒu dµi mÇm hoa Vanda 72B¶ng 4.13 ¶nh h−ëng chÊt ®iÒu khiÓn ra hoa tíi chÊt l−îng ngång hoa 73B¶ng 4.14 C¸c giai ®o¹n sinh tr−ëng ph¸t triÓn cña mÇm hoa vô xu©n hÌ 74B¶ng 4.15 DiÔn biÕn hµm l−îng C, N vµ tû lÖ C/N trong l¸ c©y vada qua

B¶ng 4.16 Mèi quan hÖ gi÷a tû lÖ C/N vµ tû lÖ c©y xuÊt hiÖn mÇm hoa 77B¶ng 4.17 ¶nh h−ëng cña chÕ phÈm tíi sù ra hoa cña c©y Vò n÷ 79

B¶ng 4.19 ¶nh h−ëng cña chÕ phÈm tíi chÊt l−îng hoa Vò n÷ 81B¶ng 4.20 ¶nh h−ëng ®iÒu kiÖn trång tíi sù ra hoa cña c©y Vò n÷ 82B¶ng 4.21 ¶nh h−ëng cña kÝch th−íc gi¶ hµnh tíi sù xuÊt hiÖn mÇm

Hình 4.5 Động thái phát triển mầm hoa Vanda vụ thu đông 68Hình 4.6 ảnh hưởng của chế phẩm tới tỷ lệ xuất hiện mầm hoa vụ xuân

Hình 4.7 ảnh hưởng chế phẩm điều khiển ra hoa tới tỷ lệ xuất hiện

Hình 4.9 Diễn biến hàm lượng N trong lá cây Vanda qua 3 giai đoạn

1 Mở đầu

1.1 ðặt vấn ủề

Hoa lan là một loài hoa đẹp có giá trị kinh tế văn hóa cao và được rất nhiều người ưa chuộng Trong thế giới loài hoa có thể nói hoa lan là một loài hoa có vẻ đẹp quyến rũ mê hồn về màu sắc, hương thơm đặc biệt là các đường nét thật cầu kỳ và sắc sảo của cánh hoa thêm vào đó hoa lan có đặc tính bền

và tươi lâu Chính vì thế hoa lan không chỉ chiếm ưu thế trong đời sống tinh thần của con người mà chúng còn trở thành một mặt hàng mang lại nguồn thu lớn cho ngành nông nghiệp

Mặc dù lan là một trong những loài khó nhân giống, nhưng bằng việc

sử dụng công nghệ nuôi cấy mô hiện đại hoa lan đr được nhiều nước trên thế giới nhân giống thành công và được lưu thông như một ngành sản xuất thương mại ở Việt Nam trong những năm gần đây các nhà khoa học đr có nhiều nghiên cứu thành công ở giai đoạn đầu- giai đoạn nhân giống Tuy nhiên, để phát triển được các giống lan thì còn rất nhiều vấn đề cần phải giải quyết

Địa lan đây là một loài lan quý có giá trị thương mại cao, có khả năng thích ứng tốt với khí hậu Miền Bắc- Việt Nam Tuy nhiên, ở giai đoạn chuyển cây in vitro ra ngoài vườn sản xuất có tỷ lệ chết rất cao Trong giai đoạn này có hàng loạt vấn đề như: kỹ thuật trồng, giá thể trồng, chế độ dinh dưỡng phù hợp

Đối với lan Van đa (Vanda) và lan Vũ nữ (Oncidium) thì khâu nhân giống

và nuôi trồng đr đạt được những thành công nhất định: khi đưa cây in vitro ra ngoài vườn ươm có tỷ lệ sống rất cao, khả năng thích ứng tốt với điều kiện khí hậu Tuy nhiên, kỹ thuật điều khiển ra hoa theo ý muốn còn gặp rất nhiều khó khăn những vấn đề này tuy có được đề cập đến nhưng mới thường dừng ở mức

độ kinh nghiệm của người sản xuất và xem như những bí quyết Để giúp cho người trồng lan có được quy trình đầy đủ cùng kỹ thuật chăm sóc lan đồng thời góp phần phát triển ngành trồng hoa lan theo hướng công nghiệp chúng tôi tiến

hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số khâu kỹ thuật trồng lan cấy mô” 1.2 Mục đích, yêu cầu

2 Tổng quan tài liệu

2.1 Sơ lược về cây hoa lan

2.1.1 Nguồn gốc, hệ thống phân loại thực vật cây hoa lan

Theo các tác giả Trần Hợp (1990){11}, Nguyễn Tiến Bân (1997){1},

Võ Văn Chi- Dương Đức Tiến (1978){2}, Phạm Hoàng Hộ (2000){10}, Nguyễn Văn Chương, Trịnh văn Thịnh (1991){3} cây lan Orchida thuộc họ phong lan Orchidaceae, bộ lan Orchidales, lớp một lá mầm Monoctyledoneae Cây lan được biết đến đầu tiên ở phương Đông- Bretchacider thì cây lan được biết đến từ 2800 TCN (Đời vua Thần Nông), khi đó cây lan chỉ mọc trong rừng

và được biết đến như một cây thuốc quý chữa bệnh cho con người Trước vẻ

đẹp của cây lan chúng dần dần được di chuyển sang châu Âu và từ đó cây lan

đr có mặt trên toàn thế giới Có thể nói Theoparatus là cha đẻ của ngành học về lan và ông cũng là người đầu tiên dùng Orchid để chỉ một số lan có củ tròn Người đặt nền tảng hiện đại cho môn học về lan là Joanlind (1979- 1985) Năm 1936 ông đr công bố sắp xếp các tông họ lan (Atabuler view of the tribes of Orchidaler) và tên của họ lan do ông đưa ra được dùng cho đến ngày nay{12}

2.1.2 Sự phân bố của lan trên thế giới

Qua lịch sử biến đổi, cho đến ngày nay người ta đr biết họ lan đr có

một số lượng loài rất lớn khoảng 15.000- 35.000 loài phân bố chủ yếu ở 680 vĩ bắc đến 560 vĩ nam (nghĩa là nằm gần cực bắc như Thụy Điển, Aleska) xuống

đến các đảo cuối cùng của cực nam ở Autralia Tuy nhiên phân bố chính của

họ này là ở trên các vĩ độ nhiệt đới đặc biệt là châu Mỹ và Đông Nam á Ngay

ở vùng nhiệt đới họ lan cũng phân bố rộng khắp từ vùng đầm lầy sát hồ biển qua các đồi núi thấp đến các đồi núi cao Cũng theo Trần Hợp thì lan được

phân ra làm 2 loại chính đó là địa lan và phong lan và họ lan phân bố nhiều nhất ở vùng nhiệt đới có 250 chi và 680 loài, các chi đặc sản ở Châu Mỹ gồm Cattleya (60 loài), Epiddenrrum (500 loài), Odontoglossum (200 loài) ở vùng ôn hòa thì số lượng lan giảm xuống một cách rất nhanh chóng và rõ rệt Bắc bán cầu có 75 chi và 900 loài, Nam bán cầu có khoảng 40 chi và 500 loài Nhìn qua sự phân bố như trên thì nguồn tài nguyên lan ở Miền Bắc Việt Nam rất phong phú đây là một tiềm năng rất lớn về nguồn gen cây hoa lan dại nhưng không có giá trị kinh tế cao.

Trong các vùng nhiệt đới, mỗi loài thường đóng khung trong một phạm

vi mỗi châu Tuy nhiên cũng có một vài giống vượt sang châu khác, nhưng với những loài khác Thí dụ như giống Bulbophillum, với hàng ngàn loài, trong đó có một vài loài đr mọc sang vùng ôn đới, đồng thời có mặt ở cả 4 châu nhiệt đới Nhưng đa số thì không vượt quá xa khỏi châu xuất xứ

Những sườn núi thấp của dry Hymalaya có rất nhiều giống Dendrobium, Vanda, Coclogynes và giống Ranbiapedium ở Braxin, nhiều giống Laelia, Oncidium

Lan phụ sinh thường mọc ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, ít khi mọc sang vùng khác Vùng đó nằm giữa vĩ tuyến 300 Bắc và vĩ tuyến 350 Nam Tuy nhiên, ngoài các vùng nhiệt đới này cũng có một vài loài lan phụ sinh mọc được ở Nhật Bản, Triều Tiên, Bắc Mỹ và Châu úc Những loài lan này không đẹp và ít người biết đến

Lan phụ sinh cũng ít khi vượt qua những độ cao nhất định Tuy nhiên cũng có một số loài sống được ở những độ rất cao, như ở Colombia và Peru, người ta đr phát hiện ra một vài giống thuộc Odontoglossum, một loài thuộc giống Epidernum và Oncidium sống ở độ cao 4.200m

Những vùng có nhiều lan phụ sinh nhất là những vùng gió mùa, mà ở

đây gió phải vượt lên cao vì vướng núi tạo nên độ ẩm lớn và những vùng núi cao nhiệt đới, cây lúc nào cũng có không khí ẩm ở những vùng mùa khô và mưa xen kẽ nhau rõ rệt, các loài lan thường ít đi và ở đây chỉ còn những loài lan phụ sinh được cấu tạo đặc biệt để chống khô hạn (thí dụ có nhiều bộ phận giữ được nước) hoặc rụng lá để cây bớt bốc hơi qua lá

Cho nên có một số vùng nhiệt đới khô hạn, hoàn toàn không có lan Đó

là những vùng sa mạc như Sahara, Kalahari, một số vùng khô cằn của Arập, Batư, vùng Tây bắc và cao nguyên ấn Độ, một phần lớn của Châu úc, ở Nam

Mỹ là vùng ven biển Bắc Chilê và Pêru, một số vùng của Braxin, Guyan, Veneduela và cao nguyên Mehicô

Những vùng không có lan kể trên chiếm một nửa diện tích các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới

Nhìn qua sự phân bố như trên ta thấy Việt Nam nằm trong vùng rất thuận tiện cho lan phát triển Trong những năm qua, chúng ta đr nhận được khá nhiều loài tốt trong các giống lan nhiệt đới và xứ lạnh: Phalaenopsis (Hồ điệp), Cattleya, Dendrobium, Vanda, Miltonia, Odontoglossum, Epidendrum, và Cymbidium Trong số các giống này có nhiều loài rất đẹp và được thế giới ưa chuộng

*Lan nhiệt đới

Lan nhiệt đới sống và phát triển trong những vùng rất khác nhau, cho nên rất khó lòng mà phân định được ranh giới của từng giống

Nhìn chung lan rất cần ánh sáng Có những loài ở dưới bóng cây phát triển kém, nhưng khi vượt được lên ngọn cây, có đầy đủ ánh sáng thì lại phát triển tốt Có nhiều loài ở những vùng hiếm đất, sống thoải mái trên đá, như nhiều loài thuộc giống Cattleya ở Nam Mỹ, trong đó có loài tên là Cattleya percivaliana sp nổi danh là chỉ sống trên đá Hoặc giống Dendrobium

Speciosum SM của phía đông Châuúc thích mọc trên đá vì thế người ta còn gọi là lan đá (Rook Lily)

Có nhiều loài, lúc đầu sống ở đất, như loài Vanda teres Ldl, có thể bám

và leo lên rất ca ở Xri-Lanca người ta đr trông thấy những bụi Vanda teres bám vào một cây lớn có hàng ngàn hoa Loài cây bám và leo cao nữa, phải kể

đến loài Arachinis Flos aeris còn gọi là Bọ cạp, bám vào cây lớn, cao hàng chục mét như ở Malaixia, có cành hoa dài tới 1,5m

Loài lan phụ sinh thường thích các loại cây có vỏ dầy và xù xì (thí dụ cây vú sữa ở Việt Nam) bởi vì rễ lan bám vào dễ dàng hơn và có thể hút các chất dinh dưỡng ở trong các vỏ cây mục Vả lại, nước mưa đọng ở các vỏ cây

a Lan đa thân

Các chi lan kiếm (Cymbidium), lan Hài (Paphiopedilum), lan Vũ nữ (Oncidium), Cát lan (Cattleya), lan hoàng thảo (Dendrobium) thuộc vào kiểu lan đa thân

Thông thường, phần của cây lan nhìn thấy được chỉ có lá, hoa và cuống Chúng được mọc nên từ một đoạn phình to, giống như củ hành nên người ta gọi là giả hành

Giả hành có thể nhỏ như lan kiếm hoặc khá to như lan bầu rượu (Catlanthe), ngắn hình thoi như lan hoàng thảo vẩy rồng, nhưng có loài khá dài như lan hoàng thảo phi điệp (dài tới 1m)

Việc tách bụi của lan đa thân là việc cắt thân rễ (căn hành), cắt ở vị trí nào ta cần tính toán sao cho mỗi bụi đều có đủ sức để phát triển mạnh, thường nên để mỗi có khoảng 3 giả hành

b Lan đơn thân

Các chi lan Vanda, Hồ điệp, Phượng vĩ, Ngọc điểm (Rhychostylis) thuộc kiểu lan đơn thân Thân các loài lan đơn thân luôn mọc cao nên phía ngọn, phát triển theo chiều thẳng đứng Sự phát triển chỉ ngừng khi đỉnh ngọn

bị thương tổn, chồi bên sẽ xé rách bọc lá để mọc thành thân nhánh và cũng vươn cao nên phía đỉnh

Khi thân các loài lan đơn thân vươn cao dễ bị đổ nghiêng ngả, có loài

rễ gió (rễ khí) mọc theo thân bám chặt vào các cành cây hay bất cứ vật nào chúng gặp phải để giữ cho cây luôn được thẳng đứng

2.1.2.2 Rễ lan

Đa số rễ của các loài lan có lớp mô xốp bao quanh rễ thật Rễ của phong lan có lớp mô xốp màu trắng ngà với nhiều công dụng khác nhau: bảo vệ nguồn dẫn nước bên trong của rễ; hút nước và các muối khoáng bám trên mặt

rễ và hấp thụ cả hơi nước trong không khí ẩm Chúng còn có khả năng bám chặt vào các vật mà chúng tiếp xúc Ruột rễ của các loài lan là một sợi rất chắc

và khá dai như sợi cước, chính vì thế rễ lan bảo đảm được cho cây lan có thể bám trên ngọn cây cao, ở các sườn non chót vót không bị gió mạnh cuốn đi

Miền chóp của rễ có chứa chất màu lục nên rễ cũng làm một phần chức năng quang hợp cho cây

Các sợi rễ không bấu víu vào các vật xung quanh nên chúng có thể hút sương sớm chiều và làm chức năng quang hợp Rễ có hình trụ nhưng khi bám vào các vật cứng rễ bị bẹp đi trên vết bám

Nói chung rễ của các loài lan dù phát triển thành nhánh cấp I, cấp II, có khi cấp III nhưng không có rễ tóc nhỏ li ti như của các loài thực vật khác Nếu tính về diện tích bề mặt của cả bộ rễ một cây lan thì quá nhỏ so với bề mặt rễ của các loài thực vật khác

2.1.2.3 Lá lan

Lá của họ lan có hình dáng và kích thước rất khác nhau Có loài lan lá rụng vào mùa khô hanh để giảm bớt sự thoát hơi nước Đa số lá của các loài lan đều bền vững nhiều năm liền Người ta thường đếm số lá trên ngọn lan

Đai châu để xác định tuổi vì mỗi năm trung bình cây lan chỉ mọc thêm được một đến hai lá

Lá của nhiều loại lan rất dai, dày dặn, rất chắc có thể trữ được nước và các chất dinh dưỡng Lá của các loài lan mọc ở 2 phía của thân cây

Lá của lan kiếm mọc trên cây thường dày và cứng hơn mọc dưới đất vì chúng phải lưu trữ nước và dinh dưỡng

Lá và rễ của loài lan đơn thân thường mọc vuông góc với nhau ở cùng một đốt trên thân như lan Vanda, Bò cạp, Phượng vĩ Tuy vậy lá của lan Đai châu lại mọc từ kẽ lá

2.1.2.4 Hoa lan

Hoa của tất cả các loài trong họ lan dù rất khác nhau về kích thước màu sắc và hình dáng nhưng chúng được cấu tạo theo cùng một khuôn mẫu: Hoa lan có 7 bộ phận gồm: 3 cánh đài bên ngoài, 3 cánh hoa và trụ của bông hoa

Đoạn cuống tiếp giáp bông hoa, lá bầu hoa có 3 tâm bì chính là 3 ô của quả lan chứa đầy các hạt nhỏ li ti gọi là tiểu norn

a Cánh đài

Bộ phận bên ngoài của hoa là 3 cánh đài, bảo vệ hoa khi còn là nụ Đây

là nét độc đáo của hoa lan Đại đa số hoa lan có 3 cánh đài hoàn toàn giống nhau Hoa lan Vanda có 3 cánh đài to và đẹp hơn cánh hoa, ngược lại ở một

số loài lan như lan Hài có 2 cánh kém phát triển và dính liền vào nhau

kỳ lạ

Cánh hoa phía dưới có màu sắc, hình dạng rất đặc sắc khác hẳn với 2 cánh hoa trên được gọi là cánh môi hay lưỡi Cánh môi của hoa quyết định phần lớn giá trị thẩm mỹ của hoa Thiên nhiên đr cho lưỡi hoa vẻ đẹp về màu sắc và kiểu dáng mà con người khó hình dung được Cánh môi thường lớn lộng lẫy với nhiều màu sắc rực rỡ, hình dáng có thể đơn giản nhưng kỳ lạ, có thùy, rìa, tua, sóng

c Trụ hoa

Giữa bông hoa có một cái trụ Trụ hoa có chứa cả nhụy hoa và nhị hoa,

có loài lan hài có 2 nhị Đầu trụ là một nắp chứa phấn hoa Khác với các loài hoa khác, hạt phấn hoa được kết với nhau bằng một chất sáp tạo thành những viên gọi là phấn khối Do đặc tính phấn hoa lan nên ở một số nước như Hàn

Quốc người ta cho trồng hoa lan trong bệnh viện và cho mang hoa lan vào thăm bệnh nhân Số lượng phấn khối có thể là 2, 4, 6, 8 tùy loài hoa Cát lan

và Laelia rất giống nhau về tất cả các mặt nhưng khác nhau về số phấn khối Cát lan có 4 phấn khối còn Laelia có 8 Phía dưới nắp là một điểm trũng bóng, nếu lấy đầu que diêm chấm vào điểm đó ta sẽ thấy có một chất nhầy và dính Đây chính là đầu nhụy nơi tiếp nhận phấn

d Bầu hoa

Khi phấn khối rơi vào đầu nhụy tạo ra sự thụ phấn Hoa sẽ héo đi nhanh chóng, bầu hoa phình rộng ra thành quả lan Trong mỗi quả có rất nhiều hạt (hàng vạn, hàng triệu tùy loại) Sau vài tháng hoặc lâu hơn, quả lan

sẽ chín và nứt dọc theo 3 khe của 3 ô Các hạt lan có thể bị gió cuốn đi rất xa Hạt lan không chứa chất dinh dưỡng như những loài thực vật khác nên chúng không thể mọc thành cây lan con được nhưng chúng vẫn sinh sôi nảy nở và phát triển vì chúng có những hạt đr gặp được loài nấm cộng sinh hỗ trợ các chất dinh dưỡng để cây lan con lớn dần tới khi bộ rễ phát triển để có thể tự nuôi sống

Họ lan được xếp vào đỉnh cao của mức độ tiến hóa trong các họ cây có hoa Kết luận này dựa vào sự hoàn chỉnh của cấu trúc hoa lan tạo cho sự thụ phấn bằng côn trùng được thuận lợi nhất Nếu thụ phấn chỉ do phấn của bông hoa rơi trên đầu nhụy của chính bông hoa đó thì loài hoa này nhanh chóng bị thoái hóa hơn Phấn của hoa lan được kết dính nên không dễ dàng rơi xuống

đầu nhụy dù gió có lay mạnh bông hoa

Khi hoa còn là nụ, nụ có thể là nghiêng hay dựng đứng ở các vị trí khác nhau Nhưng khi hoa nở cuống sẽ uốn cong có khi tới 1800 làm cho môi hoa lằm ngang, tạo thành nơi đậu cho côn trùng, có khi là cái bẫy giữ côn trùng Màu sắc rực rỡ, hương thơm quyến rũ hấp dẫn các loài côn trùng đến hút mật và mang phấn khối của hoa này đến đầu nhụy của hoa kia Hiện

tượng này làm giảm sự thoái hóa của họ lan nhưng đồng thời hình thành nên loài lan lai tự nhiên Ví dụ như lan Cẩm báo là loại lan lai tự nhiên của lan Hồ

điệp và lan Vanda

Các nhà khoa học đr nghiên cứu về các loài nấm cộng sinh giúp cho hạt lan có đủ chất dinh dưỡng để trở thành cây con Người ta đr nghiên cứu và phân lập ra các loài nấm hữu ích và thích hợp với từng loài lan Các nhà khoa học cũng phân tích được các chất dinh dưỡng mà các loài nấm tiết ra và pha chế được các dung dịch tương tự để gieo các hạt lan

Trên cơ sở các công trình khoa học này, người ta xây dựng được 3 quy trình gieo hạt lan:

- Phương pháp gieo hạt bằng nấm cộng sinh (phương pháp cổ điển)

Nhân giống vô tính khoa học là phương pháp nuôi cấy mô áp dụng phương pháp này có thể tạo ra hàng vạn cây lan con đồng nhất chỉ từ một khối mô rất nhỏ bé Chỉ có các phòng thí nghiệm khá hiện đại mới thực hiện tốt được phương pháp nuôi cấy mô

Hiện nay đr có rất nhiều trung tâm khoa học đr dùng phương pháp

nuôi cấy mô hoặc gieo hạt để sản xuất lan giống công nghiệp Ví dụ: Viện sinh học Nông nghiệp, Viện di truyền, Trung tâm sinh học thực nghiệm, Viện nghiên cứu rau quả

2.2 Yêu cầu sinh thái của cây lan

Muốn nuôi dưỡng tốt hoa lan trước tiên chúng ta cần tìm hiểu tập tính sinh trưởng của nó Người xưa đr vạch ra những nét khái quát chính xác với những tập tính sinh trưởng của hoa lan: Thích ẩm sợ ướt, thích sáng sợ nắng, thích ấm sợ nóng, thích thoáng sợ gió {7}

2.2.1 Nhiệt độ

Nhiệt độ ở giàn lan tuỳ theo khí hậu ở từng vùng trên trái đất Vùng nhiệt đới, như ở TP HCM, nóng ẩm quanh năm; vùng ôn đới thì mát nạnh, vùng trung gian giữa 2 vùng thì vừa mát vừa nóng như ở Trung Mỹ ở độ cao như vùng núi non như Đà Lạt thì có thể trồng được lan xứ lạnh và cả lan xứ nóng Mỗi vùng thiên nhiên đều được phú cho một hệ thực vật, trong đó có các loài phong lan

Về nuôi trồng, ở vùng quá nóng như xích đạo thì không phù hợp với phong lan Với vùng ẩm có 2 mùa mưa nắng rõ rệt như TP HCM thì nên trồng các loài lan xứ nóng như ở Nam Mỹ ở Đà Lạt - Lâm Đồng, khí hậu mát mẻ nên trồng lan xứ lạnh nhập từ Pháp, Mỹ Nếu đem lan xứ lạnh trồng ở TP HCM, lan vẫn phát triển tốt, nhưng không ra hoa, vì không có đủ thời gian lạnh trong năm Cũng có loại lan trồng xứ lạnh, xứ nóng đều được và rất dễ ra hoa Vì vậy, khi mua lan về trồng phải biết cây lan có xuất xứ từ đâu Muốn biết lan có xuất xứ từ đâu thì ta phải xem chữ cái đầu của tên lan Thí dụ lan cattleya xứ nóng có chữ:

LC = Laeliocattleya

BC = Brassocattleya

Các loài lan xứ lạnh mang tên chữ:

SC = Sophrocattleya

SLC = Sophrolaeliocattleaya

Đây cũng là vấn đề kinh nghiệm, người trồng lan dần sẽ hiểu

Căn cứ vào từng vùng xuất xứ, nhiệt độ nuôi trồng hoa lan chia làm 3

nhóm chính: {23}

- Nhóm lan ôn đới: Yêu cầu nhiệt độ ban ngày 180C- 240C, ban đêm

1 0C - 180C như Cymbidium, Paphiopedilum

- Nhóm lan cận nhiệt đới: Nhiệt độ thích hợp ban ngày 2 0C- 300C, ban

đêm 160C- 210C Cattleya, Denbrobium, Oncidium

- Nhóm lan nhiệt đới: Nhiệt độ thích hợp ban ngày 2 0C- 350C, ban

đêm 180c - 240c như như Vanda, halaenopsis

2.2.2 ẩm độ

Đây là một yếu tố quan trọng đối với cây lan Trước hết về nguyên tắc,

chúng ta cần phân biệt 3 loại độ ẩm

Độ ẩm của vùng: Là độ ẩm của khu vực rộng lớn, nơi mà ta thiết lập

vườn lan ẩm độ này do điều kiện địa lý, địa hình nói chung quy định

Độ ẩm của vườn: Là độ ẩm của chính vườn lan, độ ẩm này có thể cảI

tạo theo ý muốn của con người Nhưng cần chú ý hoa lan thích không khí ẩm

ướt và trong lành, sợ khô hạn, độ ẩm không khí tốt nhất là từ 70- 85%

Độ ẩm trong chậu trồng lan: gọi là độ ẩm cục bộ, do cấu tạo của giá

thể, thể tích chậu số lần tưới quyết định Độ ẩm này phụ thuộc hoàn toàn vào

kỹ thuật của người trồng lan Hoa lan thích ẩm nhưng sợ úng nước, nên người

trông lan cần chú ý giá thể trồng lan nên có tính năng thông khí tốt để việc

thoát nước được thông suốt nhất là với địa lan, độ ẩm khoảng 50- 70% {9}

Formatted: Bullets and Numbering

2.2.3 ánh sáng

Sự phát triển của cây tăng theo tỷ lệ với cường độ ánh sáng và thời gian chiếu sáng đến mức độ nhất định và khi vượt mức độ đó nó sẽ ngừng tăng trưởng Vì thế, một trong những nguyên tắc cơ bản của việc chăm sóc lan là làm thế nào để cho cây lan được nhiều ánh sáng nhưng không gây hại đến cây Nó yêu cầu có ánh nắng mặt trời nhưng lại không thể để phơi ngoài nắng gắt, phải có độ râm nhất định Cần thiết phải làm giàn che nắng cho cây, tùy thuộc vào từng loài mà có chế độ che nắng cho thích hợp Hầu hết các loài thuộc chi Cattleya, Dendrobium Nếu thiếu ánh sáng cây không ra hoa nhưng nhu cầu về ánh sáng lại khác nhau tùy thuộc vào từng loài lan {28,37}tận dụng ánh nắng buối sáng, hạn chế ánh nắng buổi chiều Nếu cần thiết che hoàn toàn ánh nắng buổi trưa từ 12 giờ- 15 giờ vào những ngày quá nắng Đặc biệt với những cây lan dưới 2 tháng thì việc điều chỉnh cường độ và thời gian chiếu sáng trong ngày lại phải thực hiện rất chu đáo và linh hoạt Phải cho chúng làm quen dần với ánh nắng ngày càng tăng dần tới mức chúng

có thể chịu nổi[www.cymbidium.org/]

Theo lý thuyết thì loài Paphiopedium (trong đó có hài vệ nữ) cần ít ánh sáng nhất khoảng 11.000 Lux, sau đó loài Phaleanopsis khoảng 22.000 Lux nhưng bắt buộc ánh sáng phải qua kẽ lá hoặc che Các loài khác đặc biệt là Dendrobium và Cát cần khoảng 28.000 - 30.000 Lux, đòi hỏi cao nhất là Cymbidium tới 44.000 Lux (không thể tạo được bằng ánh sáng nhân tạo) 2.2.4 Độ thông thoáng

Thích thoáng sợ gió đó là một đặc điểm khi nói về hoa lan {7} Không khí cũng là một món ăn của cây lan Khi trồng ở các thành phố thì các giàn lan thiếu gió vì bị các nhà cao tầng che khuất trừ các giàn lan ở trên sân thượng Lượng không khí di chuyển làm mát cây lan, không có gió sẽ làm cho giàn lan

bị hầm hơi, làm nóng cây lan Cho nên giàn lan nào thiếu gió thì cây lan đó

không tốt, nhưng giàn lan nào có nhiều gió quá làm thoát nhiều hơi nước, cây lan cũng không tốt Trường hợp này phải che bớt gió Điều này cũng giải thích

được là tại sao khi sống trong rừng không bao giờ chúng ta tìm thấy được lan sống ở dưới thấp (trừ địa lan ở xứ lạnh) Lan thường sống cheo leo trên các vách đá, hoặc bám chót vót trên các ngọn cây cao Độ thoáng gió là một trong những đặc tính quan trọng về sinh thái của cây lan [12]

2.3 Quy trình trồng và chăm sóc cây lan nhân bằng nuôi cấy mô

Tuy việc trồng lan trên thực tế không khó khăn lắm, nhưng lan là một loài hoa phát triển theo một nhịp điệu nghiêm ngặt trong đời sống của nó Đối với cây con sau giai đoạn ống nghiệm, dù là từ gieo hạt hay nuôi cấy mô, cho tới khi trưởng thành chỉ cần chúng ta xử lý sai trong mỗi giai đoạn phát triển của nó hay nói cách khác là không phù hợp với sinh lý, sinh thái của nó có thể làm cho chúng chết hàng loạt, hoặc chậm lớn, chậm ra hoa, thậm chí không ra hoa Cây lan sau khi được nhân nhanh bằng phương pháp in vitro sẽ được

đưa ra vườn ươm Đây là giai đoạn chuyển cây con từ giai đoạn sống dị dưỡng sang một giai đoạn sống tự dưỡng do đó phải đảm bảo đủ các điều kiện ngoại cảnh phù hợp để cho cây con có thể phát triển tốt nhất {7}

2.3.1 Giai đoạn lấy từ trong ống nghiệm ra

Đây là thời điểm người ta ít chú ý Nhưng không làm cẩn thận, nó có thể ảnh hưởng xấu đến việc phát triển của cây con sau này

Việc lấy cây con ra phải thật nhẹ nhàng, tránh dập lá gẫy rễ, nhất là trong lúc rửa sạch môi trường còn bám vào rễ Đối vơí cây giống như Vanda

rễ to, cây cứng, làm sạch mô trường còn bám vào dễ dàng hơn so với những cây có rễ mảnh mai như Cymbidium, Dendrobium

Sau khi rửa sạch cây, dùng nước sạch có pha thêm một ít thuốc trừ nấm, thuốc sát khuẩn với nồng độ lorng (khoảng 1g/lít) nhúng cây con vào

với mục đích sát khuẩn khi cây con còn quá mảnh mai yếu ớt.{19}

Cần phân loại cây to nhỏ khác nhau ra ngay trong thời gian rửa cây để khi trồng được dễ dàng và khi chăm sóc cây con được thuận lợi

Giai đoạn ở trong chậu chung là giai đoạn khó khăn và quan trọng nhất của việc trồng cây lan con Rebecca Tyson Northen (nhà trồng lan người Mỹ) trong cuốn Home Orchid Growing (1974) chỉ dẫn:

Lan con lấy từ ống nghiệm ra được đưa vào dung dịch sát khuẩn, sau dùng kẹp để gắp cây con rồi trồng vào trong chậu chung Chất liệu trồng đều

được luộc kỹ để diệt nấm và diệt trùng

Pha lorng dung dịch phân bón, một phần tư dung dịch phân bón với 4,5 lít nước ngay tức khắc sau khi trồng tưới vào cây Đời sống cộng đồng của chúng kéo dài tới một năm

Water Richer (một nhà trồng lan nổi tiếng người Đức) thì cho biết: Để trồng cây từ ống nghiệm ra người ta chuẩn bị than bùn, than củi, cát với tỷ lệ ngang nhau, hạt khá nhỏ, độ ẩm bình thường Đồ đựng là các chậu đất hoặc

đĩa, 1/3 phía dưới người ta cho mảnh sành Phía trên là các chất nuôi cây để khoảng cách từ 2- 3 cm

Người ta lấy cây con từ trong ống nghiệm ra một cách cẩn thận rồi cho vào bể nước rửa sạch môi trường dinh dưỡng, nếu không dễ bị nhiễm khuẩn Người ta trồng tương đối chặt vào chậu và chú ý giữ gìn hết sức cẩn thận Khi trồng ấn nhẹ chất nuôi cây xuống

Một số cơ sở khoa học nước ta đr nuôi cấy mô thành công Nhưng khi

đưa ra ngoài vườn ươm với quy mô lớn thì chưa đạt kết quả như mong muốn Cây con đưa từ ống nghiệm ra hoặc là chết hàng loạt, hoặc là tỷ lệ sống chưa cao, quy trình xử lý cho cây chưa thật ổn định

Giai đoạn ở trong chậu chung đối với từng loại lan là khác nhau và chế

độ che sáng cũng khác nhau, thường tránh để ánh sáng chiếu vào cây Đánh giá cây con khỏe mạnh và có thể chuyển sang giai đoạn chậu con thì phải đạt

ở tiêu chuẩn sau đây:

Giả hành và lá phải xanh, cứng không còn qua mọng nước như khi lấy

ở ống nghiệm ra

- Rễ còn nguyên vẹn, có màu trắng xanh, đầu rễ bắt đầu phát triển, nhú lên xanh đậm rất đẹp

- Khi trồng vào cậu con sống bình thường như cây lớn

2.3.2 Giai đoạn trồng vào chậu nhỏ

Sau khi cây trồng trong chậu chung ổn định một thời gian cần thiết phải trồng vào trong chậu nhỏ để cây phát triển tốt hơn Giai đoạn này tuy thuộc vào từng loại cây và tùy theo yêu cầu thực tế của cây mà tiến hành Giai

đoạn này cần 2 thứ là chậu và chất liệu trồng:

+ Về chậu: thường dùng là chậu đất, chậu nhựa mềm, chậu nhựa cứng,

đường kính khoảng 3- 5 cm, chiều cao khoảng 5- 10 cm, có lỗ thoát nước ở dưới + Giá thể: Tùy vào khuynh hướng và kinh nghiệm của người trồng lan

ở nước ta, người ta sử dụng nhiều loại chất liệu như: xơ dừa, than củi,

rễ lục bình dớn để trồng lan

2.3.3 Giai đoạn thay chậu nhỏ và trồng vào chậu lớn

Việc chuyển chậu có thể thực hiện trong khoảng thời gian cây con đr ở trong chậu nhỏ từ 10- 24 tháng hoặc hơn Khi chuyển cây không được căn cứ vào tháng tuổi của cây ở trong giai đoạn chậu nhỏ mà phải căn cứ vào tình trạng của từng cây mà quyết định Nếu cây bé trồng vào chậu lớn, cây sẽ phát triển chậm nhưng nếu cây lớn trồng vào chậu bé thì cũng dẫn tới tình trạng tương tự Nếu chuyển chậu được đúng thời gian thì cây phát triển rất nhanh,

rất tốt Công việc chuyển chậu vừa nhẹ nhàng vừa tráng làm hư hại cho cây nhất là bộ rễ

Sau thời gian chuyển chậu được khoảng một tuần trở lại mới được bón các loại dinh dưỡng cho cây vì trong quá trình chuyển chậu ít nhiều bộ rễ bị xây xát nhẹ, nếu bón phân hóa học ngay có thể làm hỏng bộ rễ Duy trì cường

độ ánh sáng 40.000 lux để trong 6 tháng- 1 năm Sau đó, ta chuyển cây vào nơi có cường độ ánh sáng khoảng 50.000 lux và để khoảng 6 tháng thì cây bắt

đầu ra hoa

Với một số cây địa lan phát triển thành cụm lớn thì ta có thể chuyển sang loại chậu to hơn hoặc tách cụm và trồng vào chậu nhỏ

2.3 Một số khâu kỹ thuật trồng và chăm sóc lan cơ bản

Hoa lan rất đa dạng và rất nhiều loài, vì vậy mỗi loài đều có cách trồng

và chăm sóc khác nhau Phải quan sát kỹ cách trồng của chúng ngoài thiên nhiên, nơi xuất xứ của cây lan mà nuôi trồng cho phù hợp, cách trồng và chất liệu trồng, chôn sau xuống đất, bỏ trong chậu hoặc treo lơ lửng, trồng với than, gạch vụn, vỏ cây, dớn, xơ dừa, rong biển…

Tùy theo loại lan mà trồng vào chậu to hay nhỏ Cây lan nuôi cấy mô

từ khi trồng đến khi nở hoa cần thời gian trồng từ 12- 18 tháng trở lên, cây gieo hạt cần 2 năm trở lên Cây ra khỏi ống nghiệm phải có chiều cao từ 6- 8cm, có trên 4 lá, rễ đầy đủ (Thanh Tâm- Quốc Bảo, 1996)

2.3.1 Kỹ thuật pha chế vật liệu trồng cây

Tùy từng loại lan mà chúng ta có thể pha chế vật liệu trồng cây khác nhau Có loại ưa xơ dừa, dớn, nhưng có loại lai ưa than củi như Nhưng nhìn chung các loài lan đều yêu cầu vật liệu trồng lan phải thoát nước và thông khí tốt có thể giữ được độ ẩm thích hợp

Hiện nay, vật liệu được giới trồng lan sử dụng là rất khác nhau tùy thuộc vào từng cơ sở trồng lan, tùy thuộc vào từng vùng và tùy thuộc vào từng

loại lan Tuy nhiên một số giá thể được sử dụng phổ biến trên thị trường hiện nay như là: rong biển (dớn), xơ dừa, than củi, rễ cây dương xỉ, vỏ dừa chặt nhỏ, đất bùn ao phơi khô Trước khi sử dụng chúng ta đều phải xử lý cho tốt rồi mới sử dụng Nếu chúng ta sử dụng phối trộn mấy loại vật liệu trồng hiệu quả sẽ càng tốt {14}

2.3.2 Kỹ thuật tưới nước

Nước tưới là nguồn gốc của sự sống Thiếu nước lá lan không thể tiến hành quang hợp được, sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự sinh trưởng bình thường của cây lan Nhưng nước quá nhiều cũng không được, nó sẽ chen đầy các khe trống trong vật liệu trồng hoa gây ra tình trạng thiếu ôxy, ảnh hưởng tới sự hô hấp của rễ mà gây ra nóng rễ, thối rễ làm chết cây con Hoa lan có rễ chất thịt bán sinh trong không khí, kỵ nhất là thiếu ôxy gây oi bức rễ Vì vậy, việc tưới nước đr trở thành một mấu chốt quan trọng khi trồng lan

a Xác định lượng nước tưới

Bao nhiêu ngày thì tưới nước cho lan một lần? Không thể trả lời ngắn gọn được Người trồng lan nên căn cứ vào mùa, tình hình thời tiết, thời kỳ sinh trưởng khác nhau của cây lan, chất lượng của chậu lan Thông thường người trồng lan nên lắm bắt nguyên tắc chậu khô thì tưới, tưới thì phải thấm, khô ẩm tương quan, giữ cho cây lan khô mà không hạn, ẩm nhưng không ướt Vì thế vào mùa xuân mưa nhiều, ẩm ướt thì nên tưới ít Tính thoát nước của các hạt vật liệu trồng lan mạnh, tính thông khí tốt thì có thể tưới nước nhiều; Thời kỳ cây lan ra mầm và cây con thì cần nhiều nước, nên tưới nhiều; Vào mùa đông đó là lúc nhiều cây lan vào thời kỳ ngủ đông và nở hoa nên tưới ít (thời kỳ ra hoa giữ cho hơi khô thích đáng thì có lợi cho hình thành mầm hoa

và kéo dài thời kỳ nở hoa) Trồng lan trong nhà có mái che vào mùa hè hàng ngày đều phải tưới nước

Với lan con chế độ tưới nước phải hết sức thận trọng Sau trồng 1- 2

ngày không nên tưới vào cây mà chỉ cần giữ ẩm môi trường vì khi trồng giá thể còn ẩm Theo nguyên tắc phải giữ ẩm cho lan con nhưng không quá ướt {4} Theo Goh và Arditti {29}thì Hồ điệp lan Hài cần 2 ngày tưới một lần, lan kiếm chỉ cần 3 ngày tưới một lần, Cattleya cần 5 ngày tưới một lần Tuy nhiên tác giả cũng cho rằng cần phải xem xét đến thời tiết khi tưới và nhất là chất trồng và chậu trồng Theo hrng G & B Orchid Laboaratory & Nursery Inc {29} thì với lan Dendrobium và Phalaenopsis việc tưới nước tùy thuộc vào mùa, ẩm độ của từng vùng trồng, nói chung độ ẩm không khí phải luôn luôn

- Nước máy sau khi nắng trong một ngày hoặc xử lý sơ có thể dùng để tưới lan Nước giếng đr đo lượng chất khoáng và độ pH không vượt quá tiêu chuẩn cho phép cũng có thể dùng được

c Thời gian và phương pháp tưới

Thông thường vào mùa hè nóng bức nên tưới vào lúc sáng sớm và sau 6 giờ chiều để tránh cây lan con bị nóng phỏng, mùa đông rét lạnh nên tưới vào buổi trưa để tránh cây lan con bị lạnh {17} Nhưng một số nhà trồng lan ở Quảng Đông –Trung Quốc (trong điều kiện nhà kính) lại chủ trương tưới nước buổi trưa vào mùa hè như thế có thể làm mát cây lan, giải tỏa nhiệt độ cao trong nhà kính, trừ nóng bức Thực tế chứng minh tưới nước buổi trưa vào mùa hè kết hợp với thông gió thay đổi không khí thì nhiệt độ trong nhà kính giảm xuống rõ rệt Và cũng có nhiều chủ vườn lan lại cho rằng nên tưới vào

buổi sáng tránh tưới sau 3 giờ chiều Nếu tưới sau 3 giờ chiều nước đọng lại ở các kẽ lá, ngọn cây qua đêm sẽ gây bệnh thối nhũn

2.3.3 Kỹ thuật bón phân cho lan

Có người cho rằng vì lan mọc trong rừng nên không cần bón phân hoặc bón ít phân Ngày nay ý kiến đó hoàn toàn bị bác bỏ, phân bón đr bổ sung và

đảm bảo chính xác các nhu cầu dinh dưỡng cho hoa lan, giúp cây lan lớn nhanh và khỏe mạnh Hơn nữa ngày nay lan đều được trồng trong các nhà kính, nhà lưới, việc tổng hợp tự nhiên là rất hạn chế, phải căn cứ theo chủngloại lan, thời kỳ sinh trưởng, lượng phân cần dùng và các thành phần nguyên

tố của phân để tiến hành bón phân Giống lan khác nhau thì lượng phân cần dùng khác nhau Cùng một giống nhưng trong thời kỳ sinh trưởng khác nhau thì lượng phân và các nguyên tố cần thiết trong phân bón cũng khác nhau Thời kỳ lan mọc mầm vào mùa xuân và mùa thu nên bón nhiều phân đạm để mầm hoặc cây lan mau ra lá, sau khi mầm thành cây, ra lá thì nên bón nhiều phân lân, kali hơn một chút để thúc cho lá mập dày, thân no tròn cây cứng khỏe và nảy nhánh hoa

* Chọn phân bón:

Theo Nguyễn Hạc Thúy- 2001{18}, hiện nay trên thị trường Việt Nam

có khoảng trên 40 loại phân bón lá khác nhau trong đó phần lớn là phân bón vô cơ ngoại nhập hoặc sản xuất theo quy trình nước ngoài như Growmore(Mỹ), Yogen (Nhật) Chính vì có những chủng loại như vậy cho nên bón phân gì? Bón như thế nào có lợi cho sinh trưởng phát triển của cây

đạt hiệu quả kinh tế cao đó là một bài toán khó

Phân bón thường dùng có 2 loại lớn đó là phân vô cơ và phân hữu cơ

* Phân vô cơ:

Đối với cây lan từ trong ống nghiệm tới khi ra hoa thì mỗi thời kỳ phát

triển chúng cần có một chế độ dinh dưỡng khác nhau được các nhà khoa học chia ra làm các giai đọan:

Lan con từ trong ống nghiệm tới 3 tháng tuổi: thời kỳ này chủ yếu dùng NPK rất lorng

Thời kỳ từ 4 tháng- 10 tháng: tỷ lệ bón (N:P:K = 3:1:1)

Thời kỳ từ 10 tháng- 24 tháng: tỷ lệ bón (N:P:K = 1:2:2)

Thời kỳ kích thước lớn và có cụm dày: tỷ lệ bón (N:P:K= 1:2:3)

Theo BFC (Bangkok Flower Centre) nuôi trồng chăm sóc cây lan sau in vitro phải tuân thủ các quy trình: tiêu chuẩn đầu tiên đó là cây in vitro phải có 4- 5 lá thật; cao 5- 7 cm, có 5- 10 rễ/cây, khi trồng phải phân loại cây, giá thể trồng phải tùy vào từng giống lan Tiếp đến là chế độ dinh dưỡng cho cây, khi cây con nhỏ thì phun NPK dạng 10:10:10, khi cây ở giai đoạn sinh trưởng mạnh thì phun NPK dạng 20:20:20, để cây ra hoa thì phun NPK dạng 10:20:10 hoặc 10:20:20 Như vậy quy trình trồng lan của họ đr đạt đến mức hoàn hảo

Theo Keithly et al 1991 {29} thì ở giai đoạn cây con (bồn mạ) lan Dendrobium, Hồ điệp phun 50 ppm N tổng số + 4,5 ppm P + 8,2 ppm K + che lát sắt + vi lượng là tốt nhất Poole và Seeleing 1978 cho biết nồng độ 100ppm N+ (50- 100 ppm) PK + 25 ppm mg là tốt nhất cho địa lan và hồ điệp phát triển

Theo ông Trần Duy Quý{15} với lan Vũ nữ và Vanda: khi cây còn nhỏ (thuộc lan cây mô) nên bón phân hóa học NPK có tỷ lệ 30:10:10 hoặc 20:20:20 cho tới khi có bao hoa thì đổi sang 6:30:30 Đến khi hoa rụng thì đổi sang 30:10:10 Còn phân hữu cơ thường dùng là nước tiểu pha lorng, nước ốc ngâm, nước đậu tương… khi phun cho lan nên pha thêm thuốc khở mùi hôi và thuốc sát trùng diệt khuẩn

Nhiều tác giả của các nước có ngành lan phát triển đều có chung một nhận xét: để cây lan sinh trưởng tốt ra hoa đúng lúc, hoa bền thì việc nghiên cứu từng yêu tố ảnh hưởng cho từng giống lan là cả một vấn đề công phu và nghệ thuật

Nhiều nhà khoa học đr nghiên cứu vấn đề dinh dưỡng cho lan rất kỹ

Họ khuyên nên bón nhiều đạm khi cây phát triển và khi kết thúc thời kỳ phát triển thì nên bón nhiều lân, kali Bón nhiều lần thật lorng bao giờ cũng tốt hơn bón một lần thật đặc

* Phân hữu cơ: Còn gọi là phân chuồng, gồm có phân xác vỏ (bánh dầu, vỏ đậu phậu, vỏ hạt cải, xác hạt trà ), bột xương, nước tiểu, phân trâu, phân ngựa, phân gia cầm, vật phế thải khi làm cá, nước vo gạo

Những loại phân bón hữu cơ này không thể dùng để bón trực tiếp, thông thường phải ủ hoai mục, không có mùi hôi thối rồi mới sử dụng

Theo tác giả Bốc Kim Chấn (Đài Loan) giới thiệu: lấy một lon sữa bột than củi ngâm trong 10 lít nước trong 2 tuần, mỗi ngày khuấy trộn một lần, sau khi lắng trong thì cho thêm 4 phần nước, tưới định kỳ mỗi tuần một lần có thể gia tăng độ dày của lá, thân vẩy giả có thể lớn to

2.4 Điều khiển cây ra hoa

Có thể nói đây là khâu mấu chốt của người trồng lan Nó quyết định tới giá trị kinh tế và giá trị nghệ thuật của cây lan Chính vì thế mà các nhà nghiên cứu đr dày công nghiên cứu, xử lý điều khiển hoa lan Mỗi loài khác nhau chúng yêu cầu điền kiện khác nhau và cũng không dừng ở chỗ cây lan

có thể ra hoa mà các nhà nghiên cứu còn muốn chúng nở hoa theo ý muốn của con người (ví dụ như nở hoa vào dịp tết, nở hoa trái vụ)

2.4.1 Cơ chế hình thành hoa

Sự hình thành hoa là dấu hiệu cây chuyển từ giai đoạn sinh trưởng phát triển dinh dưỡng sang giai đoạn sinh trưởng phát triển sinh thực Chuyển hướng từ hình thành mầm lá sang hình thành mầm hoa Nó biều hiện về phản ứng di truyền và trạng thái sinh lý nhất định khi gặp điều kiện ngoại cảnh thích hợp Sau khi cảm ứng ra hoa thì hoa được hình thành và phân hóa

Có thể chia qúa trình hình thành hoa thành 3 giai đoạn:

+ Quá trình hình thành hoa: trong đó có cảm ứng nhiệt độ (gọi là xuân hóa) và cảm ứng về ánh sáng (quang chu kỳ)

đỉnh sinh trưởng chịu tác động của nhiệt độ thấp cũng có thể gây lên sự phân hóa mầm hoa Như vậy đối với sự cảm nhận quá trình xuân hóa cần có các tế bào đang phân chia của đỉnh sinh trưởng Giới hạn tác động của nhiệt độ và thời gian tiếp xúc có hiệu quả thay đổi tùy theo từng loại cây

Về bản chất của sự phân hóa đến nay chưa được làm sáng tỏ Người ta cho rằng: dưới tác động của nhiệt độ thấp trong đỉnh sinh trưởng xuất hiện một số tác nhân xuân hóa, chất đó được vận chuyển dễ dàng trong cây đến các đỉnh sinh trưởng của cành để quyết định sự phân hóa mầm hoa Việc xử

lý Gibberillin trong nhiều trường hợp có thể thay thế được tác nhân nhiệt độ thấp Tuy nhiên GA không thể quyết định sự ra hoa Auxin trong sự phân hóa không có ảnh hưởng đáng kể Các phytohormon khác cũng không gây nên hiệu quả đáng kể

Theo Deries (1953) giải thích thì Phalaenopsis nở hoa do sự thọ hàn

Nghiên cứu này được Trần Thanh Vân bổ sung vào 1974 bằng kỹ thuật xử lý nhiệt độ tại Pháp Bà đr điều khiển thành công sự ra hoa của Phalaenopsis dưới một năm tuổi, bằng cách đặt cây vào nơi xử lý nhiệt độ 170C vào ban

đêm và 240C vào ban ngày, ẩm độ 60- 80%, quang chu kỳ thay đổi 6- 24 giờ chiếu sáng tùy điều kiện nuôi cây, trong thời gian 2- 3 tháng cây sẽ nở hoa toàn bộ

Theo Goh và Arditti, 1985 {29} thì cây lan Hoàng hậu (Cattleya) ở

170C kết hợp với cường độ ánh sáng ngày dài thì hoa ra sớm hơn so với cây

đối chứng Lan Dendrobium nhiệt độ ban đêm từ 130C - 180C với ánh sáng ngày dài cũng thúc đẩy cây ra hoa Hồ điệp ở nhiệt độ ngày/đêm 250C /200C hoặc nhiệt độ trung bình từ 150C- 180C trong 2- 5 tuần thì cây có thể ra hoa, không cần quang chu kỳ

Để phân hóa mầm hoa cây địa lan cần biên độ ngày đêm trong khoảng

100C ban ngày nhiệt độ từ 200C - 250C, ban đêm từ 100C - 150C và trong thân giả hành phải tích tụ đủ các chất quang hợp

Theo tác giả Trần Duy Quý{15} Vanda lai đa số là lai loài của vùng nóng, sinh trưởng và phát triển tốt ở nhiệt độ 250C - 300C, trồng trong vườn có

độ ẩm cao, ưa ánh sáng và độ thông thoáng cao, đa số các loài Vanda cần ánh sáng 70- 80% Tuy nhiên, với điều kiện miền Bắc nói chung và Hà Nội nói riêng thì việc trồng Vanda để ra hoa thật không đơn giản Đa số người trồng lan vanda đều cho biết cho rất ít hoa hoặc không ra hoa, thời gian thích nghi lâu và thoái hóa nhanh

+ Thuyết quang chu kỳ:

Độ dài chiếu sáng tới hạn trong ngày có tác dụng điều tiết sự sinh trưởng phát triển của cây, có thể kích thích hoặc ức chế các quá trình khác nhau và phụ thuộc vào các loài khác nhau gọi là hiện tượng quang chu kỳ

Trên quan điểm này người ta phân ra làm 3 nhóm cây: ngày ngắn, ngày dài và trung tính

Người ta cũng chứng minh được thời gian tối là quyết định Theo Hammer và Bonner- 1938: thực chất cây ngày ngắn là cây đêm dài, cây ngày dài là cây đêm ngắn Bóng tối là yếu tố cảm ứng ra hoa, còn thời gian sáng làm tăng số lượng nụ hoa

Cây địa lan (Cymbidium) là cây trung tính, không chịu ảnh hưởng của

độ dài ngày Tuy nhiên trong điều kiện ngày ngắn, quá trình phân hóa mầm hoa bị chậm lại và trong điều kiện ngày dài quá trình phân hóa mầm hoa sớm hơn Để cây nở hoa đúng vào dịp tết thì từ tháng 4, tháng 5 đến tháng 12 dương lịch cây cần ánh sáng và nhiệt độ thấp của vùng ôn đới {www Cymbidium.org.} Chính vì vậy mà ở Việt nam chỉ có một số nơi như Đà Lạt, Sapa có điều kiện thuận lợi để ra hoa

+ Thuyết hormon ra hoa

Theo Trailachyan cây muốn ra hoa được phải có tác nhân kích thích sự

ra hoa gọi là hormon ra hoa (florigen) Florigen gồm 2 thành phần: GA kích thích sự phát triển của thân hoa còn Antesin (hormon giả thiết) kích thích sự phát triển của hoa

+ C/N và quá trình phân hóa mầm hoa

Một số ý kiến cho rằng tỷ lệ C/N có thể là yếu tố quan trọng quyết định quá trình phân hóa mầm hoa Ví dụ trên cây xoài những cành mang hoa tỷ lệ C/N cao hơn ở thời kỳ sau nở hoa Theo Vũ Công Hậu, tỷ lệ C/N thích hợp thì cây sinh trưởng phát triển cân đối, cây sẽ ra hoa bình thường Nếu tỷ lệ này quá thấp thì cây không ra hoa, người ta có thể tác động để tăng tỷ lệ này lên Qua quá trình phân tích dịch chiết lá cây Sinapis alba và Arabidopsis thaliana ở 2 điều kiện ra hoa và không ra hoa người ta nhận thấy: tỷ lệ C/N tăng nên một cách rõ rệt khi xử lý cảm ứng ra hoa Đồng thời họ cũng nhận thấy tỷ lệ C/N ở mô phân sinh đỉnh là rất quan trọng đối với sự ra hoa của cây

Theo Araki,T and Komeda,Y.(1993) Flowering in darkness in Arabidosis Thaliana, Pp 801- 911.{23}

Kleps (1913) {30}đr nhận thấy: tỷ lệ C/N cao kích thích sự ra hoa, còn tỷ

lệ C/N thấp thì kích thích sinh trưởng sinh dưỡng Thực tế đr chứng minh khi bón nhiều đạm thì kích thích sự phát triển thân lá và ức chế quá trình sinh sản Sachs and Hackett (1977) {32} cho rằng: các yếu tố nhiệt độ, cường

độ ánh sáng quang chu kỳ có liên quan đến cảm ứng ra hoa thì đều liên quan

đến sự biến đổi nguồn vật chất vận chuyển đến đỉnh sinh trưởng

Raper et al (1988) và Rideut et al (1992){34} đr đưa ra giả thuyết rằng: các yếu tố kích thích hoa được kích thích bởi sự mất cân bằng hàm lượng C và

N ở mô phân sinh đỉnh Tác giả cũng cho rằng với những cây phản ứng trung tính về ánh sáng (ví dụ như cây thuốc lá) sự ra hoa của cây này được thúc đẩy nhờ các xốc khác nhau: như nhiệt độ thấp, giảm hàm lượng N hấp thu hoặc là loại ra khỏi môi trường dinh dưỡng Những kết quả đó đr làm mất cân bằng hàm lượng C/N ở đỉnh sinh trưởng theo hướng C/N tăng

Theo Tanimoto và Harada (1981){35}thí nghiệm về mối quan hệ C và

N đr quan sát trong môi trường nuôi cất mô trên cây Torenia fournieri và tomato Khi được nuôi cấy trong môi trường cảm ứng ra hoa luôn phải chứa nhiều đường hơn trong môi trường chỉ nuôi cây sinh trưởng bình thường Lang (1965) và Bernier et al (1981){27,24} cho biết: bản chất của chất cảm ứng ra hoa vận chuyển trong mạch dây và ý kiến này đr được tranh luận trong một thời gian dài và cũng chưa có kết luận Nhưng những quan sát thu

được chỉ ra rằng: chất kích thích ra hoa có thể gồm những chất đồng hóa cùng một nhân tố khác ví dụ như hormon

Người ta đr phân tích hàm lượng C, N, P ở chồi cây ra hoa và chồi cây không ra hoa của cây Posidonia cho thấy: sự ra hoa của cây có liên quan đến

sự tăng hàm lượng C và giảm hàm lượng N ở các lá già và lá trung bình Hàng ngày hàm lượng C, N, P mà chồi hấp thu ở cây không ra hoa là 3,4mg C,

0,01mg P/ 0,09mg N, còn ở cây ra hoa là 4,8mg C/0,09mgN và 0,02mgP Như vậy sự bổ sung hàm lượng C và P là rất cần thiết trong quá trình hình thành hoa Theo Gobert Sylvie, Hydrobiologia, volume 533, number 1, january 2005, Pp 253- 259

Trên quan điểm sinh lý cho chúng ta thấy tương quan giữa cơ quan dinh dưỡng và cơ quan sinh sản là mối tương quan ức chế Thân lá sinh trưởng mạnh thì làm chậm quá trình hình thành hoa và ngược lại Mối quan hệ này

được xem xét trên quan điểm hocmon Sự sinh trưởng và sự ra hoa kết quả

được quy định bằng sự cân bằng giữa 2 nhóm chất có tác dụng đối kháng về sinh lý: chất kích thích sinh trưởng và chất ức chế sinh trưởng Nếu các chất kích thích sinh trưởng chiếm ưu thế thì các cơ quan sinh trưởng được phát triển và cây không ra hoa Nếu tỷ lệ này nghiêng về chất ức chế sinh trưởng thì cây sẽ ra hoa{16}

2.5 Tình hình sản xuất hoa lan trong và ngoài nước

2.5.1 Tình hình sản xuất hoa lan trên thế giới

Hiện nay tình hình sản xuất hoa trên thế giới đang phát triển một cách mạnh mẽ và đr trở thành một ngành thương mại có lợi nhuận cao Sản xuất hoa đr mang lại lợi ích to lớn cho nền kinh tế các nước trồng và xuất khẩu hoa Diện tích trồng hoa trên thế giới ngày được mở rộng và không ngừng tăng lên Có nhiều tạp chí về hoa lan được xuất bản, có nhiều cuộc hội thảo về hoa lan được tổ chức Trước đây việc nuôi trồng và xuất khẩu chủ yếu là lan rừng nên gây nguy cơ khoảng 13 loài tuyệt chủng Ngày nay việc trồng lan dần theo quy mô công nghiệp, người ta xuất khẩu lan đạt tới số lượng hàng trăm ngàn giò, hàng vạn cành lan trong một năm nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường

Năm 1946, công trình nghiên cứu của TS Knudson (Mỹ) {25} đr mở

ra công nghệ sinh học môi trường lan Nhờ vậy người ta đr sản xuất được một

khối lượng cây lớn, đồng nhất trong thời gian ngắn, bảo tồn được nguồn, duy trì và chọn lọc được giống sạch virus từ các dòng được lai tạo, xây dựng các

xí nghiệp sản xuất công nghiệp có sản lượng lớn và có giá thành hạ

Loddiges (1812) là người đầu tiên trên thế giới thiết lập vườn lan thương mại Trong những thập kỷ gần đây, cùng với phương tiện giao thông phát triển mạnh mẽ, các thành tựu khoa học và sự phát triển về các công nghệ sinh học được ứng dung rộng rri Do vậy, việc xuất, nhập khẩu hoa lan ngày càng tăng với quy mô lớn Nhiều nước đr trở thành cường quốc xuất khẩu hoa lan như: Đài Loan, Thái Lan Hoa lan đr và đang là nguồn lợi lớn của các nước Đông Nam á và thế giới {13, 29}

Hiện nay, Thái Lan là nước đứng đầu thế giới về xuất khẩu hoa lan đạt

110 triệu USD trong năm 2003 Thái Lan có 18 phòng nuôi cấy mô hoa lan thương mại hoạt động ở Băng Cốc và các vùng phụ cận {8} Hàng năm sản xuất 31,6 triệu cây con trong đó Dendrobium chiếm 80%, Mokara 5% còn lại

là các loại hoa khác

Nhờ khả năng thực hiện công nghệ mới trong nuôi cấy mô và lai tạo, với giá lao động thấp, khí hậu tốt giao thông tốt cho phép Thái Lan sản xuất quanh năm và xuất đi 50 nước trên thế giới Năm 1993, Thái Lan xuất đi70,7% cho thị trường Anh, 81,4% cho Hà Lan về lan cắt cành, 64 triệu cành cho ý, 5 triệu cành cho Nhật {20}

Đài Loan đang tăng nhanh sản xuất Phalaenopsis và chọn tạo nhiều giống mới Hiện nay, đr tạo ra được một số giống lan cắt cành cao và trồng trong chậu{33}

Hà Lan đr đầu tư 20 triệu USD vào ấn Độ để lắp đặt các thiết bị máy móc đầu tư cho sản xuất hoa lan xuất khẩu Mỗi năm ấn Độ sản xuất được 10 triệu cây hoa lan.{20}

Tính đến năm 2003, kim ngạch xuất khẩu hoa phong lan của Hà Lan

đạt 1,8 tỷ USD Hoa phong lan ở Hà Lan được trồng trong nhà kính với tổng diện tích là 3081,75 ha Các nước trong khu vực Đông Nam á cũng đang chạy đua phát triển ngành lan Chính phủ Singapore đặt kế hoạch vào năm

2010 đạt 100 triệu USD xuất khẩu Thái Lan xây dựng đầy đủ cơ sở hạ tầng

và mời các nhà sản xuất vào trồng Thủ tướng Malaysia giao 300 ha đất của bang Johor cho các nhà trồng lan và yêu cầu ngành lan phải mau chóng bắt kịp các nước phát triển Cả Đài Loan cũng đưa ra kế hoạch cho đến năm 2005

sẽ biến đất nước thành một Hà Lan thứ 2

2.5.2 Tình hình sản xuất hoa lan ở Việt Nam

Việt Nam với điều kiện khí hậu nóng ẩm rất thuận lợi cho việc trồng hoa, cây cảnh trở thành một ngành công nghiệp Tuy nhiên chưa được đầu tư thích đáng nên ngành trồng hoa nói chung và ngành trồng hoa lan nói riêng vẫn chưa phát triển đúng với tiềm năng của nó

Từ năm 1980 Việt Nam đr xuất khẩu lan sang Liên Xô, Tiệp Khắc Năm 1987 ở Thành Phố Hồ Chí Minh đr có các vườn lan quốc doanh và tư nhân cùng với sự ra đời của nhiều hội hoa lan, cây cảnh Nhiều cơ sở nghiên cứu cũng ra đời

Mới đây TP Hồ Chí Minh dự kiến, giai đoạn 2005- 2006 thực hiện đầu tư 20 ha nuôi trồng hoa lan và 20 ha trồng cây kiểng{22} Đặc biệt, phải kể

đến trang trại RISUN tại Gia Hiệp- Di Linh- Lâm Đồng đr đầu tư trang thiết

bị hiện đại có thể tự tạo ra nguồn cây giống để sản xuất Sản phẩm đặc biệt ở

đây là lan Hồ điệp với 16- 17 màu khác nhau Trang trại đr đầu tư 10.000 m2

diện tích nuôi trồng hiện đại, cung cấp 40.000 chậu lan Hồ điệp mỗi năm Ngoài tiêu thụ trong nước lan Hồ điệp của trang trại còn xuất khẩu sang Mỹ, Nhật và các nước châu âu, Đông Nam á

Mặc dù nước ta có điều kiện thuận lợi hơn cả Thái Lan với Miền Nam

khí hậu gió mùa ổn định, nhưng giá trị xuất khẩu hoa lan của Việt Nam còn rất khiêm tốn, từ 1998- 2003 chỉ đạt khoảng 90.000- 150.000 USD/ năm Đối với thị trường hoa trong nước, sản lượng hoa phong lan cũng không đáp ứng

được nhu cầu của người tiêu dùng Các cơ sở sản xuất hoa lan chỉ đáp ứng

được 30- 40% nhu cầu lan cắt cành, ngoài ra còn phải nhập từ các nước khác Hiện nay sở khoa học công nghệ và môi trường của tất cả các tỉnh thành phố phía Bắc đều có phòng nuôi cấy mô tế bào, chức năng chính là để phục vụ cho nghiên cứu khoa học, một phần phục vụ sản xuất giống cung cấp cho thị trường trong đó có sản phẩm là hoa lan Ví dụ, Hải Phòng xây dựng khu nông nghiệp- công nghiệp cao với mục tiêu cụ thể: sản xuất 300.000 cây giống hoa lan bằng công nghệ của Viện Sinh học Nông nghiệp- Trường Đại học Nông nghiệp I và của Hiệp hội hoa lan Thái Lan.{21}

Tại Viện Sinh học- Trường ĐHNNI đr cho ra đời hàng vạn cây hoa lan

có giá trị kinh tế như Hồ điệp, Cát lan, Dendrobium, ngoài ra viện còn cố vấn

kỹ thuật, chuyển giao quy trình nuôi trồng

Nói chung, vấn đề sản xuất - kinh doanh- xuất khẩu hoa lan ở Việt Nam từ trước đến nay vẫn còn ở mức tiềm năng Trong khi đó, sức cạnh tranh thị trường trên thế giới là rất lớn Những hoạt động, kinh doanh và xuất khẩu trong thời gian qua chỉ có ý nghĩa khởi động, hứa hẹn một sự phát triển trong tương lai dựa trên những điều kiện thuận lợi sẵn có cho sự phát triển ngành trồng lan