Đề tài nghiên cứu và vận dụng phương pháp cây kiến thức trong giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng môn học những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa mác lênin

Đây là môn học quan trọng nhằm trang bị cho sinh viên thế giới quan đúng đắn, nhân sinh quan khoa học và phương pháp luận biện chứng.. Tuy nhiên hiệu quả của việc sử dụn

Môc lôc

LÒI NÓI ĐẦU……… 3

MỞ ĐẦU……… 4

CHƯƠNG1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CÂY KIẾN THỨC……… 7

1.1 Các khái niệm cơ bản……….7

1.1.1 Phương pháp dạy học……… 7

1.1.2 Đặc điểm của quá trình dạy học……… 9

1.1.3 Phương pháp dạy học tích cực……… 11

1.2 Phương pháp dạy học Cây kiến thức………15

1.2.1 Đặc điểm của phương pháp dạy học Cây kiến thức……… 15

1.2.2 Các bước tiến hành phương pháp giảng dạy Cây kiến thức………… 18

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VÀ VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP CÂY KIẾN THỨC TRONG GIẢNG DẠY MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MAC-LÊNIN………20

2.1 Thực trạng dạy và học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin hệ cao đẳng khóa 5………20

2.1.1 Quá trình dạy……….20

2.1.2 Quá trình học……….21

2.2 Tổ chức thực nghiệm phương pháp Cây kiến thức vào giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin ……… ……23

2.2.1 Đặc điểm môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin………23

2.2.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình vận dụng phương pháp Cây kiến thức vào giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin………25

2.2.3 Tổ chức thực nghiệm……….27

2.2.4 Đánh giá chung và vấn đề đặt ra……… 38

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP CÂY KIẾN THỨC VÀO GIẢNG DẠY MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊNIN……… 39

3.1 Nhóm giải pháp đối với giáo viên………39

3.2 Nhóm giải pháp đối với sinh viên………41

Kết luận và khuyến nghị……….43

Tài liệu tham khảo……… 44

LỜI NÓI ĐẦU

Qua thực tế giảng dạy môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin, chúng tôi có thể nói rằng việc gây được hứng thú cho học sinh đối với môn học là vô cùng quan trọng vì: Nếu như các em có được hứng thú đối với môn học thì các em mới nỗ lực phấn đấu hết mình để đạt được kết quả cao trong học tập Để làm được điều này thì việc đổi mới phương pháp giảng dạy là vấn đề mấu chốt Vì thế, chúng tôi đã sử dụng phương pháp cây kiến thức- phương pháp dạy học tích cực trong quá trình giảng dạy của mình Đây là phương pháp dạy học phù hợp với hình thức dào tạo tín chỉ và có nhiều điểm tương đồng với môn học Đó là lý do chúng tôi mạnh dạn đưa ra đề tài này để cùng thảo luận, chia sẻ và rút kinh nghiệm nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy Với kinh nghiệm còn non nớt, chắc chắn đề tài còn nhiều thiếu sót Vì vậy, chúng tôi rất mong nhận được sự góp ý từ quý thầy cô để đề tài được hoàn thiện hơn

Nhóm tác giả

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Đại hội Đảng lần thứ VII xác định chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động Theo chủ trương đó, Bộ Giáo dục và đào tạo đã quy định môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin là môn học bắt buộc trong chương trình đào tạo cao đẳng, đại học Đây là môn học quan trọng nhằm trang bị cho sinh viên thế giới quan đúng đắn, nhân sinh quan khoa học và phương pháp luận biện chứng Song lượng kiến thức rất lớn, thời lượng môn học ít (7,5 đơn vị học trình) đòi hỏi sinh viên phải có sự chú ý và đầu óc tư duy cao nên việc học, hiểu và nhớ các nguyên lý, quy luật, phạm trù, học thuyêt là rất khó khăn Từ đó đòi hỏi người giảng viên khi giảng dạy phải có sự cân nhắc kỹ lưỡng trong việc lựa chọn phương pháp giảng dạy cho phù hợp, hiệu quả, thu hút sự chú ý của sinh viên Đây là yếu tố quyết định chất lượng dạy và học của các môn học lý luận nói chung và môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin nói riêng

Ở trường Đại học Sao Đỏ, công tác giáo dục chính trị cho học sinh, sinh viên luôn được nhà trường chú trọng Tuy nhiên, với đặc thù của một trường kỹ thuật, đa số sinh viên học khối tự nhiên nên thường có tâm lý ngại học các môn lý thuyết dẫn đến chất lượng và kết quả học tập của một số sinh viên chưa cao Một trong những điểm yếu hiện nay của việc dạy và học môn học này đó là việc sử dụng và lựa chọn phương pháp còn nặng về truyền thụ một chiều, ít phát huy tính chủ động, sáng tạo của sinh viên Người thầy vẫn giữ vị trí trung tâm trong các giờ học Các phương pháp giảng dạy phát huy tính tích cực của người học cũng đã được áp dụng như phương pháp thảo luận nhóm, nêu vấn đề, đàm thoại, tự học Tuy nhiên hiệu quả của việc sử dụng các phương pháp này chưa cao, quá trình thực hiện chưa được như mong muốn Vấn đề cấp thiết là phải tìm ra một phương pháp mới vừa phát huy được sự chủ động, tính tích cực của người học vừa phù hợp với đặc thù của môn học lý luận chính trị Đặc biệt trong thời gian tới chuyển sang hình thức đào tạo tín chỉ, các phương pháp giảng dạy mới cũng đang được khuyến khích đưa vào áp dụng Để đáp ứng những đòi hỏi đó, chúng tôi đã đi khảo cứu

nhiều phương pháp giảng dạy khác nhau và nhận thấy Cây kiến thức là một phương pháp rất phù hợp và hữu hiệu Phương pháp này có nhiều ưu điểm là làm cho kiến thức, thái độ, hành vi của học sinh được hình thành một cách tự nhiên, vững chắc, khiến cho các bài học lý thuyết không trở thành những bài thuyết giáo cứng nhắc, khô khan Việc đánh giá kết quả học tập, lượng giá kiến thức của sinh viên cũng chính xác hơn

Trên cơ sở đó, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Nghiên cứu và vận dụng phương pháp Cây kiến thức trong giảng dạy nhằm nâng cao chất lượng môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-lênin” làm đề tài

nghiên cứu khoa học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Đổi mới phương pháp dạy học là nhiệm vụ cơ bản để nâng cao chất lượng giảng dạy Vì thế vấn đề nghiên cứu, vận dụng các phương pháp giảng dạy tích cực đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học Tuy nhiên, các công trình chỉ dừng lại ở việc hệ thống hóa các phương pháp hoặc nghiên cứu với tính cách là một phương pháp bộ phận mà ít đi sâu vào từng phương pháp giảng dạy

Đối với phương pháp Cây kiến thức, trong nước mới có PGS.TS Nguyễn Đăng Hải - Học viện Quản lý giáo dục nghiên cứu từ những tài liệu tiếng Pháp nhưng chỉ dừng lại ở việc xem xét Cây kiến thức với tư cách là một phương pháp giảng dạy cơ bản trong quá trình đào tạo theo học chế tín chỉ, chưa đi sâu vào việc áp dụng vào một môn học nào

Kế thừa những thành tựu đó chúng tôi tiếp tục phát triển theo hướng đi sâu vào việc vận dụng phương pháp cây kiến thức vào giảng dạy môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin

Ở trường Đại học Sao Đỏ chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập đến vấn đề này

3 Mục tiêu của đề tài

- Làm rõ cơ sở lý luận về phương pháp giảng dạy cây kiến thức

- Đưa ra cách thức xây dựng và vận dụng hợp lý phương pháp cây kiến thức trong giảng dạy nhằm phát huy tính tích cực của sinh viên, nâng cao chất lượng dạy và học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Phương pháp cây kiến thức và việc vận dụng phương pháp cây kiến thức vào giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về phương pháp Cây kiến thức và quá trình vận dụng phương pháp cây kiến thức vào giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, tại Trường Đại học Sao Đỏ

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

5.1.Ý nghĩa lý luận của đề tài

Đề tài góp phần bổ sung, phát triển lý luận về phương pháp Cây kiến thức, làm phong phú thêm lý luận về phương pháp giảng dạy Xây dựng kỹ

năng sử dụng phương pháp Cây kiến thức trong giảng dạy của giảng viên

Đề tài hoàn thành là nguồn tài liệu thiết thực cho những ai quan tâm đến vấn đề nâng cao chất lượng giáo dục, dạy học hiện nay

5.2 Ý nghĩa thực tiễn

Đề tài góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin ở trường Đại học Sao Đỏ nói riêng và các trường cao đẳng, đại học nói chung

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp thực nghiệm

7 Kết cấu đề tài

Đề tài gồm: Lời nói đầu, mở đầu, ba chương: Chương 1- Cơ sở lý luận về phương pháp dạy học Cây kiến thức; chương 2- Thực trạng quá trình dạy học và việc vận dụng phương pháp Cây kiến thức trong giảng dạy môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin; chương 3- Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp Cây kiến thức vào giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin và phần kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC CÂY KIẾN THỨC

1.1 Các khái niệm cơ bản

1.1.1 Phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố cơ bản của quá trình dạy học Các yếu tố này tương tác với nhau tạo thành một chỉnh thể không tách rời trong quá trình giáo dục, đào tạo Trong đó mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học là quan trọng nhất Phương pháp dạy học không những phải phù hợp với mục tiêu, nội dung mà còn ảnh hưởng rất nhiều đến việc thực hiện nội dung và mục tiêu chương trình dạy học

Trước khi đề cập đến khái niệm phương pháp dạy học, chúng ta cần

hiểu thế nào là phương pháp? Trong tác phẩm “ Bút kí triết học”, Lênin đã nêu lại định nghĩa của Hêghen về phương pháp: “ Phương pháp là ý thức về hình thức của sự tự vận động bên trong của nội dung” Định nghĩa đó đã

khẳng định giữa nội dung dạy học và phương pháp có sự thống nhất với nhau,

không thể tách rời Thuật ngữ phương pháp theo tiếng Hi Lạp là “ Methodos”,

có nghĩa là con đường, cách thức hoạt động, nhằm đạt được mục đích nhất định Vì vậy, phương pháp là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt được những kết quả nhất định Từ đó phương pháp là cấu trúc bao gồm mục đích được đề ra, hệ thống những hành động (hoạt động), những phương tiện cần thiết (phương tiện vật chất, phương tiện thực hành, phương tiện trí tuệ), quá trình làm biến đổi đối tượng, kết quả sử dụng phương pháp (mục đích đạt được)

Theo các nhà lý luận dạy học, phương pháp dạy học là cách thức, là con đường đi tới nhận thức sự vật hiện tượng khách quan hay là sự tập hợp các phương tiện để đạt đến mục đích đề ra Cũng có các ý kiến cho rằng

“phương pháp dạy học là tổ hợp các cách thức phối hợp hoạt động thống nhất của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học” Như vậy, khi bàn đến phương pháp dạy học, tuy có nhiều cách hiểu khác nhau song tất cả đều hướng đến tính mục tiêu của quá trình dạy học và vai trò của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học

Phương pháp dạy học có những đặc trưng riêng, khác với các phương pháp nói chung: trong phương pháp dạy học, chủ thể tác động - người thầy giáo và đối tượng bị tác động của mình - học sinh, còn học sinh lại là chủ thể tác động vào đối tượng của mình là nội dung dạy học Vì vậy, người thầy giáo phải nắm vững những quy luật khách quan chi phối đối tượng tác động của mình vào học sinh và nội dung dạy học thì mới đề ra những biện pháp tác động phối hợp Từ đó có thể nhận thấy đặc trưng của phương pháp dạy học, đó là người học là đối tượng tác động của giáo viên đồng thời là chủ thể, là nhân cách mà hoạt động của họ tương ứng với sự tác động của giáo viên phụ thuộc vào hứng thú, nhu cầu, ý chí của họ Nếu giáo viên không gây cho học sinh có mục đích tương ứng với mục đích của mình thì không diễn ra hoạt động dạy và hoạt động học và phương pháp tác động không đạt kết quả mong muốn

Về cấu trúc của phương pháp dạy học: trước tiên là mục đích của người giáo viên đề ra và tiến hành một hệ thống hành động với những phương tiện mà họ có Dưới tác động của người giáo viên làm cho người học đề ra mục đích của mình và thực hiện hệ thống hành động với những phương tiện mà họ có nhằm lĩnh hội nội dung học tập

Mỗi phương pháp dạy học luôn cấu thành từ 3 thành phần:

- Phương pháp luận dạy học - tức là lý thuyết phương pháp dạy học,

mô hình lý thuyết của phương pháp dạy học, triết lý hay nguyên tắc lý luận nào đó, được mô tả, giải thích trong sách báo khoa học Đây là mô hình lý luận của phương pháp dạy học, nó xác định bản chất của phương pháp dạy học, làm cho phương pháp dạy học này khác phương pháp dạy học kia

- Hệ thống khái niệm phù hợp để thực hiện phương pháp luận này trong

bài học với nội dung học vấn đặc trưng của lĩnh vực học tập đó (bài học Toán, Khoa học, Thể dục,… khác nhau thì phương pháp luận đó đòi hỏi những khái niệm khác nhau) – chúng xác định với khả năng hành động thế nào và bằng cách nào giáo viên có thể biến phương pháp luận đã chọn thành phương thức tác động thật sự đến người học và quá trình học tập

- Những kỹ thuật, công cụ, phương tiện,… được sử dụng để thực hiện

các khái niệm (thiếu chúng thì các khái niệm không được thực thi) và được tổ chức theo phương pháp luận đã chọn – phương pháp dạy học có thực sự là

phương pháp dạy học hay không là do phần vật chất này quyết định, vì chỉ có phần này của phương pháp dạy học mới tác động đến người học và quá trình học tập Đây là hình thức vật chất của phương pháp dạy học, chẳng hạn lời nói, chữ viết, tranh, ảnh, dụng cụ thí nghiệm, tài liệu media, hành vi giao tiếp,

Sự tổ chức thống nhất của 3 phần này trong tư duy và trong hoạt động vật chất mới tạo nên một phương pháp dạy học cụ thể Riêng phần 1 chỉ là phương pháp luận, phần 2 chỉ là khái niệm dạy học, còn phần 3 chỉ là phương tiện và kĩ thuật dạy học Gộp cả 3 phàn lại một cách tùy tiện thì không thành phương pháp dạy học nào rõ ràng, mà phải tổ chức chúng theo một logic nhất định, trước hết là logic trình bày nội dung bài học

Trên cơ sở đó, có thể hiểu phương pháp dạy học là cách thức hoạt động có trình tự, phối hợp, tương tác với nhau của giáo viên và của học sinh nhằm đạt được mục đích dạy học Nói cách khác, phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có chủ đích theo một trình tự nhất định của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của học sinh nhằm đảm bảo cho họ lĩnh hội nội dung dạy học và chính như vậy mà đạt được mục đích dạy học

Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học với sự tương tác lẫn nhau Trong đó phương pháp dạy đóng vai trò chủ đạo còn phương pháp học có tính chất độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy Song nó cũng ảnh hưởng trở lại phương pháp dạy Đương nhiên phải thừa nhận phương pháp dạy học tồn tại hiện thực trên lớp học, trong quá trình dạy học thực tế, chứ không phải trên giấy, trên sách báo và bài giảng ở trường sư phạm Các phương pháp dạy học xuất hiện ở mỗi bài học, trong sự tương tác giữa giáo viên và người học, giữa họ và các yếu tố của môi trường dạy học lúc đó

1.1.2 Đặc điểm của quá trình dạy học

Quá trình dạy học là quá trình truyền thụ và lĩnh hội những kĩ năng, kĩ xảo và phương pháp nhận thức của con người Dạy học là quá trình hoạt động kép có hai hoạt động chức năng khác nhau đan xen, tương tác lẫn nhau, trong

đó giáo viên là chủ thể của hoạt động dạy, học sinh là chủ thể của hoạt động học thực hiện các mục đích dạy học Nhiệm vụ dạy học trong nhà trường không chỉ đảm bảo một trình độ học vấn nhất định mà còn góp phần hình thành nhân cách con người của xã hội Quá trình dạy học phản ánh tính chất hai mặt của quá trình dạy học: Quá trình dạy của giáo viên và quá trình học của học sinh Hai quá trình này không tách rời nhau mà là một quá trình hoạt động chung nhằm hình thành nhân cách của con người mới đáp ứng yêu cầu của thời đại

Quá trình dạy học có những đặc điểm cơ bản sau:

- Mục đích của quá trình dạy học:

Mục đích của quá trình dạy học là giáo dục thế hệ trẻ một cách toàn diện và hài hòa, chuẩn bị cho học sinh những phẩm chất và năng lực cần thiết để đáp ứng nhu cầu của xã hội trong những điều kiện lịch sử cụ thể Như vậy dạy học, lao động sư phạm có giá trị như là một nhân tố xã hội quan trọng góp phần “sáng tạo ra con người”, góp phần tái sản xuất sức lao động xã hội

- Đối tượng của quá trình dạy học:

Ứng với mục đích nêu trên, quá trình dạy học có đối tượng tác động là con người (chủ yếu là thế hệ trẻ) mang trong mình những nhân cách xác định, tồn tại và phát triển như một thực thể xã hội, có ý thức chủ động tiếp thu sự giáo dục Với một đối tượng như vậy, kết quả lao động của người giáo viên không chỉ phụ thuộc vào năng lực, tài năng sư phạm của bản thân giáo viên mà còn phụ thuộc vào đặc điểm nhân cách của học sinh, vào thái độ của học sinh trong việc tiếp thu sự giáo dục và quan hệ của học sinh với giáo viên Việc nắm bắt đối tượng giáo dục của mình một cách cụ thể, toàn diện làm cơ sở cho sự thành công trong quá trình lao động sư phạm của người giáo viên K.Đ Usinxki đã khẳng định: “Muốn giáo dục con người về mọi phương diện thì trước hết phải hiểu con người về mọi phương diện”

- Công cụ thực hiện quá trình dạy học:

Với đối tượng lao động đặc biệt là những con người, công cụ lao động của quá trình dạy học cũng cần thiết phải được tương ứng một cách đặc biệt, đó là:

+ Hệ thống tri thức mà giáo viên sẽ truyền đạt cho học sinh

+ Hệ thống các dạng hoạt động được tổ chức theo những mục đích sư phạm nhất định

+ Nhân cách của chính bản thân người giáo viên

+ Những phương tiện và đồ dùng dạy học

Có thể nói rằng, nếu trong lĩnh vực sản xuất vật chất, công cụ lao động là những đồ vật cụ thể mà người lao động dùng chúng tác động lên đối tượng lao động của mình, thì trong nghề dạy học phần lớn công cụ của giáo viên lại chính là bộ phận hữu cơ gắn bó với bản thân họ

- Sản phẩm của quá trình dạy học:

Sản phẩm chính của quá trình dạy học là những con người được trang bị một cách toàn diện để đi vào cuộc sống theo những chuẩn mực xã hội quy định Đó là những sự biến đổi về chất so với thời điểm xuất xứ của học sinh tính về mặt nhân cách Với sản phẩm quý báu này, với quan điểm kinh tế, nó đứng hàng thứ hai sau lao động khoa học, nó là một dạng lao động sản xuất đặc thù- lao động sản xuất phi vật chất

1.1.3 Phương pháp dạy học tích cực

Trong các yếu tố cấu thành quá trình giáo dục, dạy học thì phương pháp bao giờ cũng là yếu tố năng động và trực tiếp quyết định kết quả của quá trình Sự lựa chọn, ra đời của mỗi phương pháp giáo dục, dạy học phụ thuộc vào mục đích giáo dục của mỗi thời đại, vào trình độ, phương thức của mỗi nền sản xuất Mục tiêu của phương pháp dạy học tích cực do thời đại đòi hỏi thì đã rõ Song, nội dung cụ thể và đặc biệt là lộ trình của phương pháp đó như thế nào thì các nhà lý luận dạy học hiện nay, kể cả trong và ngoài nước

chưa khám phá được đầy đủ, chưa xây dựng được

Trong thực tiễn lập kế hoạch và tiến hành dạy học, người thầy giáo thường xuyên đối diện với câu hỏi: làm thế nào để lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp và có hiệu quả ? Các nhà lí luận dạy học, các nhà giáo học pháp bộ môn thường đưa ra lời khuyên: Mỗi phương pháp dạy học có một giá trị

riêng, không có phương pháp dạy học nào là vạn năng, giữ vị trí độc tôn trong dạy học, cần phối hợp sử dụng các phương pháp dạy học…Lời khuyên này không sai nhưng gần như không có tác dụng thao tác hoá; giá trị giúp đỡ đối với giáo viên quá ít nếu như không chỉ ra được các yếu tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn phương pháp dạy học Đặc biệt trong bối cảnh đang có sự đấu tranh (lúc công khai, lúc ngấm ngầm) giữa xu hướng muốn giữ nguyên trạng thái dạy học truyền thụ một chiều hiện hành, với xu hướng chủ trương đổi mới thì lời khuyên chung chung ở trên là một vị thuốc an thần, an ủi những người giữ nguyên lối dạy học truyền thống Như vậy, cần phải góp phần trả lời câu hỏi: Việc lựa chọn phương pháp dạy học được tiến hành một cách tuỳ tiện, bất kì, hay bị ràng buộc bởi những tiêu chuẩn khoa học nào?

Câu trả lời cần được tìm kiếm ở các mối quan hệ của phương pháp dạy học (hiểu theo cả 3 tầng nghĩa của nó) với các yếu tố liên quan, đó là: Với mục tiêu dạy học; với nội dung dạy học; với nhu cầu, hứng thú, thói quen học tập của học sinh; năng lực, sở trường, kinh nghiệm sư phạm của giáo viên; với điều kiện giảng dạy và học tập

Tạo hứng thú cho người học luôn là một vấn đề quan trọng trong hoạt động dạy- học Bởi vì, như chúng ta biết, dạy - học là một hoạt động phức tạp, trong đó chất lượng, hiệu quả phụ thuộc rất lớn vào chủ thể nhận thức - người học Và điều này lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: năng lực nhận thức, động cơ học tập, sự quyết tâm, môi trường học tập, người tổ chức quá trình dạy học và phụ thuộc rất lớn vào sự hứng thú trong học tập Vì vậy, trong hoạt động dạy học cần phải lưu ý một cách nghiêm túc với vấn đề taọ hứng thú học tập của học sinh nhằm kích thích tư duy độc lập của học sinh, thúc đẩy các em tìm tòi chân lý, là cơ sở vững chắc để việc học tập của học sinh có hiệu quả

Trước hết, để hiểu về phương pháp dạy học tích cực, chúng ta cần tìm hiểu thế nào là tính tích cực học tập? Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người, bởi vì để tồn tại và phát triển con người luôn phải chủ động, tích cực cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội Vì vậy, hình thành và phát triển tính tích cực xã hội là một trong những nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục

Tính tích cực học tập - về thực chất là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng trí lực và có nghị lực cao trong qúa trình chiếm lĩnh tri thức Tính tích cực nhận thức trong hoạt động học tập liên quan trước hết với động cơ học tập Động cơ đúng tạo ra hứng thú Hứng thú là tiền

đề của tự giác Hứng thú và tự giác là hai yếu tố tạo nên tính tích cực Tính

tích cực sản sinh nếp tư duy độc lập Suy nghĩ độc lập là mầm mống của sáng tạo Ngược lại, phong cách học tập tích cực độc lập sáng tạo sẽ phát triển tự giác, hứng thú, bồi dưỡng động cơ học tập Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích phát biểu ý kiến của mình trước vấn đề nêu ra; hay nêu thắc mắc, đòi hỏi giải thích cặn kẽ những vấn đề chưa đủ rõ; chủ động vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học để nhận thức vấn đề mới; tập trung chú ý vào vấn đề đang học; kiên trì hoàn thành các bài tập, không nản trước những tình huống khó khăn…

Tính tích cực học tập thể hiện qua các cấp độ từ thấp lên cao như:

- Bắt chước: gắng sức làm theo mẫu hành động của thầy, của bạn…

- Tìm tòi: độc lập giải quyết vấn đề nêu ra, tìm kiếm cách giải quyết khác nhau về một số vấn đề

- Sáng tạo: tìm ra cách giải quyết mới, độc đáo, hữu hiệu

Từ việc nghiên cứu tính tích cực học tập, chúng ta có thể đưa ra khái niệm về phương pháp dạy học tích cực như sau:

Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học

Phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động

Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy Cách dạy chỉ đạo cách học, nhưng ngược lại thói quen học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của thầy Có trường hợp học sinh đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưng giáo viên chưa đáp ứng được, hoặc có trường hợp giáo viên hăng hái áp dụng

phương pháp dạy học tích cực nhưng không thành công vì học sinh chưa thích ứng, vẫn quen với lối học tập thụ động Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây dựng cho học sinh phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên cao Trong đổi mới phương pháp dạy học phải có sự hợp tác cả của thầy và trò, sự phối hợp nhịp nhàng hoạt động dạy với hoạt động học thì mới thành công Như vậy, việc dùng thuật ngữ

"Dạy và học tích cực" để phân biệt với "Dạy và học thụ động"

Có thể so sánh đặc trưng của dạy học cổ truyền và dạy học mới như sau:

Quan niệm Học là qúa trình tiếp thu

và lĩnh hội, qua đó hình thành kiến thức, kĩ năng, tư tưởng, tình cảm

Học là qúa trình kiến tạo; học sinh tìm tòi, khám phá, phát hiện, luyện tập, khai thác và xử lý thông tin,… tự hình thành hiểu biết, năng lực

và phẩm chất

truyền thụ và chứng minh chân

lí của giáo viên

Tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh Dạy học sinh cách tìm ra chân lí

thức, kĩ năng, kĩ xảo Học để

đối phó với thi cử Sau khi thi xong những điều đã học thường bị bỏ quên hoặc ít dùng đến

Chú trọng hình thành

các năng lực (sáng tạo, hợp tác,…) dạy phương pháp và kĩ thuật lao động khoa học, dạy

cách học Học để đáp ứng

những yêu cầu của cuộc sống hiện tại và tương lai Những điều đã học cần thiết, bổ ích cho bản thân học sinh và cho sự phát triển xã hội

Nội dung Từ sách giáo khoa và giáo viên Từ nhiều nguồn khác nhau:

Sách giáo khoa, giáo viên, các tài liệu khoa học phù hợp, thí nghiệm, bảo tàng, thực tế… gắn với:

- Vốn hiểu biết, kinh nghiệm

và nhu cầu của học sinh

và môi trường địa phương

Các phương pháp tìm tòi, điều tra, giải quyết vấn đề; dạy học tương tác

Hình thức

tổ chức

Cố định: Giới hạn trong 4 bức

tường của lớp học, giáo viên đối diện với cả lớp

Cơ động, linh hoạt: Học ở lớp, ở phòng thí nghiệm, ở hiện trường, trong thực tế…, học cá nhân, học đôi bạn, học theo cả nhóm, cả lớp đối diện với giáo viên

1.2 Phương pháp dạy học Cây kiến thức

1.2.1 Đặc điểm của phương pháp dạy học Cây kiến thức

* Khái niệm: Cây kiến thức là phương pháp dạy học tích cực trong đó

người học giữ vị trí trung tâm còn người dạy có vai trò là người chỉ đường, hướng dẫn người học tự tạo ra cho mình sản phẩm trí tuệ, chủ động thiết kế kiến thức lý thuyết về dạng mô hình, sơ đồ

* Đặc điểm:

- Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh Trong phương pháp dạy học Cây kiến thức, người học - đối tượng của hoạt động "dạy", đồng thời là chủ thể của hoạt động "học" được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Được đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp "làm ra" kiến thức, kĩ năng đó, không

rập theo những khuôn mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo

Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ giản đơn truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động Chương trình dạy học phải giúp cho từng học sinh biết hành động và tích cực tham gia các chương trình hành động của cộng đồng

- Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

Phương pháp dạy học Cây kiến thức xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học

Trong điều kiện xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh với sự bùng nổ thông tin, khoa học, kĩ thuật, công nghệ phát triển như vũ bão thì không thể nhồi nhét vào đầu óc học sinh khối lượng kiến thức ngày càng nhiều Phải quan tâm dạy cho học sinh phương pháp học tự học Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập

sẽ được nhân lên gấp bội Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động học trong qúa trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà, mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên

- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác

Trong một lớp học trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệt đối nên khi áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phân hóa này càng lớn Việc sử dụng các phương tiện công nghệ thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hoạt động học tập theo nhu cầu và khả năng của mỗi học sinh Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp thầy - trò, trò - trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập

thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của người thầy giáo

Trong nhà trường, phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ 4 đến 6 người Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ Mô hình hợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học đường sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội Trong nền kinh tế thị trường đã xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, liên quốc gia; năng lực hợp tác phải trở thành một mục tiêu giáo dục mà nhà trường phải chuẩn bị cho học sinh

- Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Trong dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận định thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy Trước đây, giáo viên giữ độc quyền đánh giá học sinh Trong phương pháp Cây kiến thức, giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnh cách học Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường phải trang bị cho học sinh

Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những con người năng động, sớm thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giá không thể dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế Với sự trợ giúp của các thiết bị kĩ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một công việc nặng nhọc đối với giáo viên, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học

Trong phương pháp Cây kiến thức, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ nhàn nhã hơn nhưng trước đó, khi soạn giáo án, giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều so với kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của học sinh Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của học sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên

1.2.2 Các bước tiến hành phương pháp giảng dạy Cây kiến thức:

Bản chất của phương pháp dạy học Cây kiến thức là làm cho học sinh chủ động tiếp thu, dễ hiểu, dễ nhớ kiến thức Học sinh tiếp thu kiến thức không phải chỉ thông qua kênh nghe, kênh nhìn mà còn phải được tham gia thực hành ngay trên lớp hoặc được vận dụng, trao đổi thể hiện suy nghĩ, chính kiến của mình Từ xa xưa, người phương Đông đã có câu: “Tôi nghe thì tôi quên, tôi nhìn thì tôi nhớ, tôi làm thì tôi hiểu” Những kết quả nghiên cứu khoa học hiện đại cũng đã cho thấy, học sinh chỉ có thể nhớ được 5% nội dung kiến thức thông qua đọc tài liệu Nếu ngồi thụ động nghe thầy giảng thì nhớ được 15% nội dung kiến thức; nếu quan sát có thể nhớ 20%; kết hợp nghe và nhìn thì nhớ được 25% Thông qua thảo luận với nhau, học sinh có thể nhớ được 55% Nhưng nếu học sinh được trực tiếp tham gia vào các hoạt động để qua đó tiếp thu kiến thức thì có khả năng nhớ tới 75% Còn nếu giảng lại cho người khác thì có thể nhớ tới được 90% Trên cơ sở đó, phương pháp dạy học Cây kiến thức mà chúng tôi xây dựng, áp dụng sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập Trong đó, sinh viên không những được thảo luận, được chủ động tham gia vào hoạt động xây dựng kiến thức cho mình mà còn rèn luyện được khả năng diễn đạt, giảng giải cho người khác hiểu được sản phẩm của mình Qua đó, vừa củng cố kiến thức cho bản thân vừa hình thành kĩ năng giao tiếp, diễn đạt Đây cũng là ưu điểm lớn nhất của phương pháp Cây kiến thức

Phương pháp Cây kiến thức được tiến hành theo năm bước cơ bản:

Bước một, công tác chuẩn bị của giáo viên: Trước khi lên lớp, giáo viên

phải xác định kiến thức cần truyền đạt và cấu trúc hóa nội dung bài học, tức phải xác định rõ trọng số của nội dung dạy học thành N1, N2, N3

N1- Nội dung cốt lõi học sinh phải biết

N2- Nội dung quan trọng mà học sinh nên biết

N3- Nội dung mở rộng, học sinh có thể biết

Trong công đoạn này đòi hỏi người giáo viên phải nắm thật chắc các kiến thức của bài giảng và các kiến thức liên quan, đồng thời phải biết lượng giá và xác định trọng số cho phù hợp với nội dung của từng bài và đối tượng học sinh

Bước hai, giáo viên khởi đầu hoạt động dạy học bằng việc chỉ

cho người học cách vẽ cây kiến thức

Bước ba, tập trung thời lượng lên lớp để vẽ mẫu cho người học

thân, gốc sau đó người học hoàn thành

Bước bốn, chỉ địa chỉ kiến thức “nhánh, lá” và yêu cầu người học

về nhà cùng thảo luận theo nhóm và vẽ tiếp cây kiến thức Đầu buổi học sau người học trình bày “sản phẩm trí tuệ” của mình

Bước năm, Giáo viên đánh giá sản phẩm của từng nhóm Sau

bước thứ tư, giáo viên có thể đánh giá được nhận thức của từng học sinh thông qua cây kiến thức mà học sinh xây dựng “ tươi tốt, sum suê” hay “còi cọc” Từ đó đánh giá được khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh, hơn nữa

sẽ phân hóa được đối tượng học sinh để có cách thức tác động, giảng dạy cho phù hợp

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC VÀ VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP CÂY KIẾN THỨC TRONG GIẢNG DẠY MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ

BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MAC- LÊNIN

2.1 Thực trạng dạy và học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin hệ cao đẳng khóa 5

2.1.1 Quá trình dạy

Môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin là môn học lý luận chính trị, mang tính khái quát và trừu tượng cao nên đòi hỏi giáo viên cần có nghệ thuật giảng dạy cho phù hợp, mà mấu chốt của nghệ thuật ấy là vấn đề sử dụng phương pháp giảng dạy

Đội ngũ giáo viên: Đội ngũ giáo viên giảng dạy môn Những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin của khoa chiếm tới 50% số lượng giáo viên trong khoa, các giáo viên đều có trình độ đại học và trên đại học; hầu hết các giáo viên đều được đào tạo trong các trường sư phạm bước đầu đã có nền tảng về phương pháp giảng dạy và nghiệp vụ sư phạm nên việc khai thác, sử dụng và đổi mới phương pháp giảng dạy đã và đang được đặc biệt quan tâm

Về phương pháp: Các phương pháp sử dụng chủ yếu trong giảng dạy

môn học là thuyết trình, đàm thoại, nêu vấn đề, trực quan, thảo luận nhóm Đây là các phương pháp phổ biến và phù hợp với đặc thù của môn học, trong thời gian qua đã được giáo viên sử dụng khá phổ biến Tuy nhiên, hiệu quả của một số phương pháp, đặc biệt là những phương pháp phát huy tính tích

cực của sinh viên chưa thực cao Vì thế, khi được hỏi giáo viên đã thực sự hài lòng với việc sử dụng phương pháp dạy học của mình chưa? Thì có tới 61%

(6/10) trả lời chưa thực sự hài lòng Khi cho sinh viên đánh giá về việc sử dụng phương pháp giảng dạy của giáo viên qua các tiết giảng có: 25% (8/113) tiết giảng đánh giá ở mức độ tốt; 36,4%(41/113) đánh giá ở mức độ khá; 38,6%(44/113) ở mức độ trung bình Từ đó cho thấy mặc dù giáo viên đã cố gắng không ngừng đổi mới phương pháp giảng dạy song hiệu quả còn chưa được cao Khi được hỏi có cần thiết phải có một phương pháp mới vừa phát huy được tính tích cực của sinh viên, vừa tăng cường khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, vừa kích thích phát triển tư duy thì có tới 98%(9/10) giáo viên và 94% (517/550) sinh viên trả lời rất cần thiết

Về nội dung dạy học, đa số giáo viên đã giảng dạy cho học sinh đảm bảo đầy đủ, chính xác về kiến thức, thể hiện đúng quan điểm, tư tưởng, lập trường chính trị Và chủ yếu giáo viên cho rằng truyền đạt đầy đủ nội dung, kiến thức là đạt được yêu cầu Tính lôgic và hệ thống các kiến thức chưa cao

Về việc tổ chức đánh giá, giáo viên hầu như mới chỉ quan tâm đến kiến

thức sinh viên hiểu được và nhớ được nên chủ yếu yêu cầu sinh viên nêu, trình bày và phân tích chưa chú trọng nhiều đến kĩ năng Quá trình đánh giá còn mất nhiều thời gian và chưa thực sự lượng giá được hết khả năng của sinh viên; hình thức đánh giá chủ yếu là thông qua kiểm tra bài cũ và phát vấn thường gây tâm lý căng thẳng và nặng nề, đặc biệt đối với đối tượng sinh viên các chuyên ngành kĩ thuật Như vậy, việc dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin tuy cơ bản đảm bảo được về mặt nội dung như: tính chính xác, khoa học, nhưng vẫn còn hạn chế về phương pháp, kỹ năng giảng dạy Các tiết dạy học nhìn chung chưa phát huy được tính tích cực, tự lực, chủ động sáng tạo của sinh viên trong học tập Việc vận dụng các phương pháp phát huy tính tích cực của sinh viên trong dạy học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin đã được giáo viên quan tâm, nhưng còn nhiều lúng túng, chưa tìm ra được quy trình chung để áp dụng nên hiệu quả không cao.

2.1.2 Quá trình học

Đặc điểm sinh viên: Ở lứa tuổi này sinh viên đã hình thành khả năng tư duy trừu tượng Nếu biết phát huy sinh viên có thể chuyển hóa từ nhận thức

thành quá trình tự sáng tạo Ở cấp độ xã hội, sinh viên là đại diện của một

nhóm xã hội đặc biệt gồm những người đang chuẩn bị cho hoạt động lao động trong một lĩnh vực nghề nghiệp nhất định, đang chuẩn bị để gia nhập vào đội

ngũ trí thức xã hội Họ có khát vọng được cống hiến, mong muốn được xã hội

ghi nhận Họ cũng muốn được khẳng định vai trò, vị trí của mình trong gia đình, trong tập thể, trong công việc, trong các mối quan hệ Ở cấp độ cá nhân, sinh viên là người đang trưởng thành về mặt xã hội, chín muồi về thể lực, định hình về nhân cách, đang học tập tiếp thu những tri thức, kỹ năng của một lĩnh vực nghề nghiệp nhất định Lứa tuổi này cũng có những đặc trưng nổi bật, đó là thời kỳ phát triển tư duy trừu tượng, phát triển hứng thú nghề nghiệp, đặc biệt là sự phát triển thế giới quan, nhân sinh quan, đạo lý, hoài

bão vươn tới lý tưởng cao đẹp Về mặt tâm lý, đây là lứa tuổi hình thành và

phát triển mạnh mẽ những phẩm chất nhân cách bậc cao có ý nghĩa rất lớn đối với việc tự giáo dục, tự hoàn thiện bản thân theo hướng tích cực như khả năng tự đánh giá, lòng tự trọng, tự tin, tự ý thức, v.v

Đặc thù đào tạo: Đại học Sao Đỏ là một trường kĩ thuật công nghiệp,

sinh viên chủ yếu chuyên sâu các môn khoa học tự nhiên và có tâm lý ngại các môn lý luận Tính chất đa ngành nghề của nhà trường đã tạo nên sự đa dạng về đối tượng sinh viên, Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin lại là môn học bắt buộc với tất cả sinh viên nên đối tượng giảng dạy cũng rất đa dạng đòi hỏi giáo viên phải có sự linh hoạt trong việc sử dụng phương pháp giảng dạy cho phù hợp với từng đối tượng, từng chuyên ngành khác nhau

Thái độ học tập: Quá trình học cao đẳng, nội dung và tính chất học tập

của học sinh có nhiều sự thay đổi so với học phổ thông, đòi hỏi tính năng động, sáng tạo và độc lập cao, đồng thời phát triển tư duy lý luận Thái độ của các em có sự lựa chọn hơn đối với các môn học Ở các em hứng thú và sự cố gắng học tập gắn liền với nghề nghiệp

Thái độ học tập của học sinh được thúc đẩy bởi động cơ thực tiễn, động

cơ nhận thức sau đó là ý nghĩa xã hội của môn học rồi mới đến động cơ cụ thể khác Thực tiễn cho thấy có rất nhiều sinh viên có thái độ học tập nghiêm túc, đúng đắn, xác định đúng mục đích, động cơ học tập: học vì ngày mai lập nghiệp, học để trở thành người có ích cho xã hội Tuy nhiên, cũng không ít sinh viên học để ứng phó với gia đình, thầy cô, thái độ học tập chưa nghiêm túc thậm chí bỏ bê sa đà vào các tệ nạn xã hội Đối với môn Những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, sinh viên vẫn còn tư tưởng coi đây là một môn phụ, không cần thiết, không phục vụ cho nghề nghiệp của mình, là môn khó học, khó hiểu và khô cứng nên chưa có hứng thú, say mê với môn học

Kết quả học tập: Nhóm đề tài đã tiến hành khảo sát đối với sinh viên cao đẳng khóa 5, ở các chuyên ngành đào tạo cho thấy bên cạnh những kết quả đạt được, việc dạy và học môn Những nguyên lý cơ bản của còn nhiều hạn chế, cần được khắc phục Kết quả khảo sát có 8%(16/200 sinh viên) khẳng định không thích học môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin, 6% (12/200 sinh viên)khẳng định không bao giờ chú ý nghe

giảng, 8%(16/200 sinh viên) khẳng định không bao giờ tích cực tham gia xây dựng bài, 12%(24/200 sinh viên) khẳng định không có hứng thú với các tiết học, 4% (8/200 sinh viên) khẳng định không bao giờ ghi nhớ những điều đã học, 9%(18/200 sinh viên) không thường xuyên làm theo những điều đã học.

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát kết quả học tập môn Những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin của 550 sinh viên hệ cao đẳng khóa 05 Kết quả như sau:

Điểm TB Khá , giỏi TBK TB Y K

Tỷ lệ 37,3% 41,5% 19% 0,6% 0%

Từ thực trạng phân tích trên, chúng tôi nhận thấy phương pháp giảng dạy truyền thống với vai trò người thầy làm trung tâm phát thông tin và học sinh bị động tiếp nhận thông tin đã trở nên lạc hậu trước yêu cầu của giáo dục, đào tạo Mặc dù trong thời gian gần đây, các giảng viên đã sử dụng các phương pháp dạy học tích cực nhưng hiệu quả mang lại còn chưa thực cao

Chính vì vậy, việc áp dụng phương pháp Cây kiến thức trong giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin là rất cần thiết góp phần quan trọng vào việc nâng cao chất lượng hiệu quả giảng dạy, phát huy năng lực tư duy sáng tạo và khả năng tự tiếp thu cái mới, cao hơn nữa là khả năng tự hoàn thiện của học sinh

2.2 Tổ chức thực nghiệm phương pháp Cây kiến thức vào giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin

2.2.1.Đặc điểm của môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Lênin

Mác-Với tư cách là một môn học lý luận chính trị, môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin có những đặc điểm cơ bản sau:

- Tính khái quát: Những nội dung trong môn học Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin là sự tích hợp của ba phần: Phần 1, thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác-Lênin; phần 2, học thuyết kinh tế của chủ nghĩa Mác-Lênin về phương thức sản xuất TBCN; phần 3, lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin về chủ nghĩa xã hội Bản thân những nội dung

này được rút ngắn từ ba môn học: Triết học Mác- Lênin; Kinh tế chính trị Mác- Lênin; Chủ nghĩa xã hội khoa học Mặc dù được rút ngắn về thời lượng phân bổ cho môn học nhưng những nội dung cơ bản vẫn được giữ nguyên nên khi nghiên cứu môn học tính khái quát được thể hiện rõ nét

- Tính trừu tượng: Hầu hết các nội dung của môn học được cho là có tính trừu tượng, đặc biệt ở phần 1 và phần 2 Vì vậy, việc sử dụng các phương pháp giáo dục giúp sinh viên có thể cụ thể hóa được các nội là điều mà các giáo viên quan tâm do đó cần phải hiểu được nội dung bản chất của vấn đề mà không phải là học thuộc một cách máy móc

- Tính lý luận: Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin là môn học cơ bản nhất trong hệ thống các môn học lý luận chính trị, môn học bao gồm cả mảng kiến thức về triết học, về kinh tế chính trị và chủ nghĩa xã hội khoa học Vì vậy, để hiểu được môn học đòi hỏi phải có tư duy lý luận cao

- Tính logic: Hệ thống môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác - Lênin được xây dựng một cách có hệ thống có sự gắn kết logic với nhau trong từng phần, từng chương, từng bài cụ thể; phần 1 nghiên cứu những quy luật vận động, phát triển chung nhất của thế giới Phần 2 trên cơ sở phần

1, nghiên cứu về những quy luật của xã hội, đặc biệt quy luật ra đời, tồn tại và diệt vong của CNTB Phần 3 là kết quả vận dụng thế giới quan, phương pháp luận triết học và kinh tế chính trị để làm sáng tỏ những quy luật khách quan của quá rình cách mạng xã hội chủ nghĩa Ba bộ phận tuy có đối tượng nghiên cứu khác nhau nhưng đều nằm trong một hệ thống khoa học thống nhất- đó là khoa học về sự nghiệp giải phóng giai cấp vô sản, giải phóng nhân dân lao động khỏi chế độ áp bức, bóc lột và tiến tới giải phóng con người Hiểu được các nội dung trong môn học cũng chính là hiểu được chủ nghĩa Mác-Lênin

- Tính thực tiễn: Môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin có nguồn gốc từ hiện thực khách quan, tức là từ thực tiễn và được áp dụng vào trong thực tiễn Chỉ khi được áp dụng trong thực tiễn thì chủ nghĩa Mác- Lênin mới phát huy hết giá trị khoa học của nó

2.2.2 Những yếu tố tác động đến quá trình vận dụng phương pháp cây kiến thức vào giảng dạy môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin

- Giảng viên: Giáo viên phải được đào tạo để thích ứng với những thay

đổi về chức năng, nhiệm vụ rất đa dạng và phức tạp của mình, nhiệt tình với công cuộc đổi mới giáo dục Giáo viên vừa phải có kiến thức chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề, biết ứng xử tinh tế, biết sử dụng các công nghệ thông tin vào dạy học, biết định hướng phát triển của học sinh theo mục tiêu giáo dục nhưng cũng đảm bảo được sự tự do của học sinh trong hoạt

động nhận thức

- Sinh viên: Dưới sự chỉ đạo của giáo viên, sinh viên phải dần dần có được những phẩm chất và năng lực thích ứng với phương pháp dạy học cây kiến thức, giác ngộ mục đích học tập, tự giác trong học tập, có ý thức trách nhiệm về kết quả học tập của mình và kết quả chung của lớp, biết tự học và tranh thủ học ở mọi nơi, mọi lúc, bằng mọi cách, phát triển các loại hình tư duy biện chứng, lôgíc, hình tượng, tư duy kĩ thuật, tư duy kinh tế…

- Chương trình và sách giáo khoa: Phải giảm bớt khối lượng kiến thức

nhồi nhét, tạo điều kiện cho thầy trò tổ chức những hoạt động học tập tích cực; giảm bớt những thông tin buộc học sinh phải thừa nhận và ghi nhớ máy móc, giảm bớt những câu hỏi tái hiện, tăng cường loại câu hỏi phát triển trí thông minh; giảm bớt những kết luận áp đặt, tăng cường những gợi ý để học sinh tự nghiên cứu phát triển bài học

- Thiết bị dạy học: Thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu được

cho việc triển khai chương trình, sách giáo khoa nói chung và đặc biệt cho việc triển khai đổi mới phương pháp dạy học hướng vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh Đáp ứng yêu cầu này phương tiện thiết bị dạy học phải tạo điều kiện thuận lợi cho sinh viên thực hiện các hoạt động độc lập hoặc các hoạt động nhóm Cơ sở vật chất của nhà trường cũng cần hỗ trợ đắc lực cho việc tổ chức dạy học được thay đổi dễ dàng, linh hoạt, phù hợp với dạy học cá thể, dạy học hợp tác

- Đổi mới đánh giá kết quả học tập của sinh viên: Đánh giá là một khâu

quan trọng không thể thiếu được trong quá trình giáo dục Đánh giá thường

nằm ở giai đoạn cuối cùng của một giai đoạn giáo dục và sẽ trở thành khởi điểm của một giai đoạn giáo dục tiếp theo với yêu cầu cao hơn, chất lượng mới hơn trong cả một qúa trình giáo dục

Đánh giá kết quả học tập là quá trình thu thập và xử lý thông tin về trình độ, khả năng thực hiện mục tiêu học tập của sinh viên về tác động và nguyên nhân của tình hình đó nhằm tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của giáo viên và nhà trường cho bản thân học sinh để sinh viên học tập ngày một tiến bộ hơn

Đổi mới phương pháp dạy học được chú trọng để đáp ứng những yêu cầu mới của mục tiêu nên việc kiểm tra, đánh giá phải chuyển biến mạnh theo hướng phát triển trí thông minh sáng tạo của sinh viên, khuyến khích vận dụng linh hoạt các kiến thức kĩ năng đã học vào những tình huống thực tế, làm bộc lộ những cảm xúc, thái độ của sinh viên trước những vấn đề nóng hổi của đời sống cá nhân, gia đình và cộng đồng Chừng nào việc kiểm tra, đánh giá chưa thoát khỏi quỹ đạo học tập thụ động thì chưa thể phát triển dạy và học tích cực Thống nhất với quan điểm đổi mới đánh giá như trên việc kiểm tra, đánh giá sẽ hướng vào việc bám sát mục tiêu của từng bài, từng chương và mục tiêu giáo dục của môn học ở từng lớp cấp Các câu hỏi bài tập sẽ đo được mức độ thực hiện các mục tiêu được xác định Hướng tới yêu cầu kiểm tra đánh giá công bằng, khách quan kết quả học tập của sinh viên, bộ công cụ đánh giá sẽ được bổ sung các hình thức đánh giá khác như đưa thêm dạng câu hỏi, bài tập trắc nghiệm; chú ý hơn tới đánh giá cả quá trình lĩnh hội tri thức của sinh viên, quan tâm tới mức độ hoạt động tích cực, chủ động của sinh viên trong từng tiết học, kể cả ở tiết tiếp thu tri thức mới Điều này đòi hỏi giảng viên đầu tư nhiều công sức hơn cũng như công tâm hơn Lãnh đạo nhà trường cần quan tâm và giám sát hoạt động này Hệ thống câu hỏi kiểm tra đánh giá cũng cần thể hiện sự phân hóa, đảm bảo 70% câu hỏi bài tập đo được mức độ đạt trình độ chuẩn - mặt bằng về nội dung học vấn dành cho mọi sinh viên và 30% còn lại phản ánh mức độ nâng cao, dành cho sinh viên có năng lực trí tuệ và thực hành cao hơn

- Trách nhiệm quản lý: Hiệu trưởng chịu trách nhiệm trực tiếp về việc

đổi mới phương pháp dạy học ở trường mình, đặt vấn đề này ở tầm quan trọng đúng mức trong sự phối hợp các hoạt động toàn diện của nhà trường

Hiệu trưởng cần trân trọng, ủng hộ, khuyến khích mỗi sáng kiến, cải tiến dù nhỏ của giáo viên, đồng thời cũng cần biết hướng dẫn, giúp đỡ giáo viên vận dụng các phương pháp dạy học tích cực thích hợp với môn học, đặc điểm sinh viên, điều kiện dạy và học ở địa phương, làm cho phong trào đổi mới phương pháp dạy học ngày càng rộng rãi, thường xuyên và có hiệu quả hơn

2.2.3 Tổ chức thực nghiệm

a Các bước tiến hành

* Những yêu cầu khi vận dụng phương pháp Cây kiến thức

Đối với giảng viên:

Xác định đúng phạm vi kiến thức, mục tiêu về kĩ năng, thái độ

Xác định đúng trọng số kiến thức

Quá trình làm mẫu chuẩn

Chỉ rõ tài liệu tham khảo cần thiết để thực hiện

Quá trình đánh giá linh hoạt, tinh tế trong so sánh kết quả

Đối với sinh viên:

Chú ý quan sát, phân tích sản phẩm mẫu của giáo viên

Tìm ra sự lôgic trong kiến thức

Tìm hiểu các tài liệu liên quan

Mô hình hóa kiến thức

Trình bày một cách khoa học sản phẩm của mình

* Cách thức tiến hành phương pháp cây kiến thức trên lớp:

Giáo viên tiến hành chia nhóm: Tùy theo số lượng và đối tượng sinh

viên mà giảng viên đưa ra cách thức chia nhóm cho phù hợp: có thể căn cứ theo danh sách lớp, căn cứ theo tổ hoặc theo bàn nếu chỗ ngồi cố định Vì phương pháp này cho phép sinh viên có thể làm việc trong thời gian ngoài giờ học cho nên giáo viên có thể chia nhóm theo khu vực: giả sử như theo điều kiện ngoại trú hoặc nội trú Số lượng thành viên trong nhóm không quá đông (dưới 10 sinh viên) giáo viên hướng dẫn sinh viên cách tổ chức nhóm: bầu trưởng nhóm, tên nhóm, ghi danh sách thành viên, cách thống nhất phương án giải quyết vấn đề của nhóm

Áp dụng các bước:

Đối tượng và nội dung thực nghiệm: Chúng tôi đã nghiên cứu và xác định tất cả các chương trong chương trình giảng dạy môn Những nguyên lý

cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin đều có thể áp dụng phương pháp Cây kiến thức Ở đây chúng tôi xin đưa ra một số bài điển hình có thể áp dụng hiệu quả phương pháp Cây kiến thức như sau: Môn những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin được chia làm ba phần:

* Phần một: Chúng tôi áp dụng vào nội dung quy luật phủ định của phủ định tại lớp 06 CK1, tổng số sinh viên: 59

Bước một, xác định kiến thức cần truyền đạt ở đây là:

N1: - Các khái niệm

- Nội dung quy luật

N2: - Nội dung và tính chất các khái niệm

- Nội dung: (Tính chu kỳ của sự phát triển, khuynh hướng phát triển theo hình xoáy ốc)

- Ý nghĩa của quy luật

N3: - Các quan điểm trước Mác về phủ định

- Sự vận dụng quy luật của Đảng và Nhà nước

- Vận dụng vào quá trình học tập của bản thân sinh viên

- Các tác phẩm của chủ nghĩa Mác - Lênin

(1)C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, NXB CTQGHN, 1994, tập 20 (2) V.L.Lênin toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcova, 1980, tập 26

Bước hai, chỉ ra cách vẽ cây kiến thức: Giáo viên hướng dẫn cho sinh viên

cách vẽ cây kiến thức

- Xác định kiến thức phải biết (tức là tìm ra N1- N1 là phần “gốc” của cây kiến thức)

- Xác định kiến thức nên biết (tức là tìm ra N2- N2 là phần “thân” của cây kiến thức)

- Tìm ra kiến thức có thể biết (tức là tìm ra N3- N3 là phần “lá” của cây kiến thức)

Bước ba, vẽ mẫu cho người học thân, gốc sau đó người học hoàn thành

N1:

N2:

Bước bốn, Chỉ địa chỉ kiến thức “nhánh, lá” và yêu cầu người học về

nhà cùng thảo luận theo nhóm và vẽ tiếp cây kiến thức

Giới thiệu tài liệu:

- Tài liệu bắt buộc: Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa

Mác - Lênin, NXB CTQG, Hà Nội- 2009

- Tài liệu tham khảo:

C Mác và Ph Ăngghen toàn tập, NXB CTQGHN, 1994, tập 20

V.L.Lênin toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcova, 1980, tập 26

Bước năm, các nhóm trình bày sản phẩm trí tuệ của mình và giảng viên

đánh giá sản phẩm của từng nhóm Từ đó đánh giá được khả năng tiếp thu

kiến thức của sinh viên, hơn nữa sẽ phân hóa được đối tượng sinh viên để có

cách thức tác động, giảng dạy cho phù hợp

* Phần hai: Chúng tôi áp dụng vào nội dung quy luật giá trị, tại lớp 06 TCNH

tổng số sinh viên: 66

Bước một, xác định trọng số kiến thức cần truyền đạt:

N1: - Các khái niệm

- Nội dung quy luật

- Ý nghĩa quy luật

N2: - Yêu cầu của quy luật đối với người sản xuất và lưu thông hàng hóa

- Ba tác động của quy luật: + Điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa

Quy luật phủ định của phủ định

Các khái niệm

Nội dung quy luật

Nội dung

Khái niệm

Đặc trưng

Tính Chu kì

Khuynh hướng ( xoáy ốc)

Ý nghĩa phương pháp luận

+ Kích thích lực lượng sản xuất

+ Phân hóa giàu nghèo

- Ý nghĩa của quy luật:

+ Đối với nhà nước

+ Đối với người sản xuất

N3: - Sự vận dụng quy luật của Đảng và Nhà nước

- Ý nghĩa của quy luật đối với sự phát triển của nền kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay

Bước hai, chỉ ra cách vẽ cây kiến thức: Giáo viên hướng dẫn cho sinh viên

cách vẽ cây kiến thức

- Xác định kiến thức phải biết (tức là tìm ra N1- N1 là phần “gốc” của cây kiến thức)

- Xác định kiến thức nên biết (tức là tìm ra N2- N2 là phần “thân” của cây kiến thức)

- Tìm ra kiến thức có thể biết (tức là tìm ra N3- N3 là phần “lá” của cây kiến thức)

Bước ba, vẽ mẫu cho người học thân, gốc sau đó người học hoàn thành

QUY LUẬT GIÁ TRỊ

Nội dung,

Yêu cầu

Tác động của quy luật

Ý nghĩa của quy luật N1:

N2:

Đối với

Sản xuất

Đối với Lưu thông

Điều tiết Sản xuất

& lưu thông

Kích thích LLSX

Phân hóa Giàu nghèo Nhà nướcĐối với

Đối với Người Sản xuất

Bước bốn, Chỉ địa chỉ kiến thức “nhánh, lá” và yêu cầu người học về nhà

cùng thảo luận theo nhóm và vẽ tiếp cây kiến thức

Giới thiệu tài liệu:

- Tài liệu bắt buộc: Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, NXB CTQG, Hà Nội- 2009

- Tài liệu tham khảo: Giáo trình kinh tế chính trị, NXB CTQG HN 2006

Bước năm, các nhóm trình bày sản phẩm trí tuệ của mình và giảng viên

đánh giá sản phẩm của từng nhóm Từ đó đánh giá được khả năng tiếp thu kiến thức của sinh viên, hơn nữa sẽ phân hóa được đối tượng sinh viên để có cách thức tác động, giảng dạy cho phù hợp

* Phần ba: Áp dụng vào nội dung sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, tại lớp 06 M1,M2, tổng số sinh viên:85

Bước một, xác định trọng số kiến thức cần truyền đạt:

N1: - Nội dung sứ mệnh lịch sử của GCCN

- Những điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của GCCN

- Sứ mệnh lịch sử của GCCN Việt Nam

N2: - Hai bước thực hiện sứ mệnh lịch sử của GCCN

- Địa vị của GCCN trong xã hội TBCN

- Đặc điểm chính trị- xã hội của GCCN

- Đặc điểm của GCCN Việt Nam

- Quá trình thực hiện sứ mệnh lịch sử của GCCN Việt Nam

N3: Kiến thức sinh cần hoàn thiện:

- Khái niệm GCCN

- Mối quan hệ giữa hai bước cuả sứ mệnh lịch sử

- Sứ mệnh lịch sử của GCCN thế giới trong giai đoạn hiện nay

- Các nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện sứ mệnh lịch sử của GCCN

- Các học thuyết về sứ mệnh lịch sử của GCCN

- Các tác phẩm của Mác, Ăngghen, Lênin về sứ mệnh lịch sử của GCCN

Bước hai, chỉ ra cách vẽ cây kiến thức: Giáo viên hướng dẫn cho sinh viên

cách vẽ cây kiến thức

- Xác định kiến thức phải biết (tức là tìm ra N1- N1 là phần “gốc” của cây kiến thức)

- Xác định kiến thức nên biết (tức là tìm ra N2- N2 là phần “thân” của cây kiến thức)

- Tìm ra kiến thức có thể biết (tức là tìm ra N3- N3 là phần “lá” của cây kiến thức)

Bước ba, vẽ mẫu cho người học thân, gốc sau đó người học hoàn thành

SỨ MỆNH LỊCH SỬ CỦA GIAI CẤP CÔNG NHÂN

Nội dung sứ

Mệnh lịch sử

N2:

Bước 1 Bước 2 Địa vị của

GCCN

Đặc điểm Của GCCN

Đặc điểm Riêng của GCCN VN

Các giai Đoạn thực hiện

Bước bốn, Chỉ địa chỉ kiến thức “nhánh, lá” và yêu cầu người học về nhà

cùng thảo luận theo nhóm và vẽ tiếp cây kiến thức

Giới thiệu tài liệu:

- Tài liệu bắt buộc: Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, NXB CTQG, Hà Nội- 2009

- Tài liệu tham khảo: + Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học, NXB CTQG HN 2002

+ C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb CTQG, HN 2002,tập 20

+ Lênin toàn tập, Nxb Tiến bộ Mátxcơva, 1980, tập 23

Bước năm, các nhóm trình bày sản phẩm trí tuệ của mình và giảng viên đánh

giá sản phẩm của từng nhóm Từ đó đánh giá được khả năng tiếp thu kiến thức của sinh viên, hơn nữa sẽ phân hóa được đối tượng sinh viên để có cách thức tác động, giảng dạy cho phù hợp

b Kết quả thực nghiệm

Tại các bài học đã vận dụng phương pháp cây kiến thức Qua quá trình giảng

dạy tại lớp, chúng tôi có nhận xét như sau:

- Học sinh sôi nổi tích cực phát biểu ý kiến

- Về nhà các em tích cực thảo luận nhóm và đưa ra được sản phẩm cây kiến thức của riêng mình

- Kết quả học tập môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin của 210 học sinh 4 lớp trên

Qua phân tích bằng phiếu điều tra, qua trao đổi với giảng viên và sinh

viên chúng tôi nhận thấy việc sử dụng phương pháp cây kiến thức được đánh giá cao:

- Sinh viên rất hứng thú với các tiết học

- Đa số các em luôn chú ý nghe giảng và ghi nhớ kiến thức đã học

- Việc giảng dạy của giảng viên đạt hiệu quả cao hơn Dạy theo cách thức đề tài đã nêu, các bài học luôn thể hiện được sự liên hệ với thực tế và có tính giáo dục cao

- Qua phương pháp Cây kiến thức, sinh viên phát triển các kỹ năng phát biểu trước đám đông một cách khúc chiết, mạch lạc, dễ hiểu; phân tích vấn đề

một cách logic; hiểu biết thực tế sâu rộng, biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phản biện, bảo vệ quan điểm cá nhân

- Sinh viên các lớp có áp dụng phương pháp cây kiến thức trong việc giảng dạy kết quả học tập cao hơn Tỷ lệ khá, giỏi chiếm 50%, trong khi đó các lớp giảng dạy không áp dụng phương pháp cây kiến thức, tỷ lệ khá, giỏi chỉ chiếm 37,2% (kết quả đã tổng hợp phân tích ở một số lớp của cao đẳng khoá 05)

- Tất cả các em đều có ý kiến cho rằng cần thiết phải đổi mới phương pháp dạy học đối với môn học

2.2.4 .Đánh giá chung và vấn đề đặt ra

* Ưu điểm của phương pháp Cây kiến thức:

Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung tâm, phương pháp giảng dạy Cây kiến thức có những ưu điểm sau đây:

Thứ nhất, phương pháp giảng dạy Cây kiến thức giúp học sinh dễ hiểu và dễ nhớ các vấn đề lý thuyết phức tạp, và nhớ lâu hơn các kiến thức đã học

Bằng việc tự xây dựng nên các cây kiến thức cho mình, sinh viên đã vô hình dung biến những kiến thức lý luận dài và khô khan thành một hệ thống sơ đồ dễ hiểu, ngắn gọn, xúc tích

Thứ hai, phương pháp giảng dạy Cây kiến thức giúp sinh viên kích

thích được khả năng tư duy đáp ứng tâm lý lứa tuổi muốn khẳng định mình

của sinh viên, nâng cao khả năng tư duy độc lập, sáng tạo Nếu trong phương

pháp giảng dạy truyền thống, quá trình tiếp nhận thông tin diễn ra gần như một chiều giữa giẩng viên và sinh viên, trong đó giảng viên là người truyền đạt tri thức và sinh viê là người tiếp nhận tri thức đó thì phương pháp giảng

dạy Cây kiến thức tạo ra một môi trường học tập tích cực có sự tương tác giữa

sinh viên và giảng viên, giữa các sinh viên với nhau Trong đó, sinh viên được đặt vào trong một hoàn cảnh buộc họ phải ra quyết định để giải quyết yêu cầu của thầy và họ phải dùng hết khả năng tư duy, kiến thức vốn có của mình để tạo lập ra sản phẩm thể hiện trình độ của họ

Thứ ba, phương pháp này còn rèn luyện cho sinh viên khả năng làm

việc nhóm, tinh thần phối hợp, cộng tác trong công việc Đây cũng là đòi hỏi cần thiết đối với người lao động trong thời đại mới, đặc biệt trong lao động trí thức Có thể chia sẻ tri thức, kinh nghiệm cho nhau; học được những ý kiến,

quan điểm, thông tin từ những bạn học khác làm phong phú hơn vốn tri thức của họ

Thứ tư, phương pháp này rèn luyện cho sinh viên cách tư duy lôgic: Để

xây dựng được một cây kiến thức đòi hỏi sinh viên phải tìm ra mối liên hệ giữa các tri thức liên quan, phải xác định được phần nào là mối liên hệ nhân – quả, phần nào có mối liên hệ chính- phụ, chủ yếu- thứ yếu…Từ đó mới thể hiện các mối quan hệ dưới dạng sơ đồ Nếu có tư duy lôgic người khác sẽ

hiểu được ngay nội dung bài học qua sản phẩm của họ

Thứ năm, phương pháp Cây kiến thức giúp sinh viên rèn luyện được kĩ

năng thuyết trình Đây là những kỹ năng quan trọng và rất cần thiết trong thời

đại mới mà rất nhiều sinh viên không có được Thông qua việc trình bày sản phẩm trí tuệ của mình trước giáo viên và cả lớp, sinh viên sẽ được bồi đắp tinh thần mạnh dạn, tự tin, rèn luyện khả năng giảng giải vấn đề và hình thành kĩ năng giao tiếp

Thứ sáu, phương pháp Cây kiến thức sẽ làm tăng sự hứng thú của sinh viên trong học tập và dần xóa bỏ được tư tưởng ngại học các môn lý luận Với

đặc trưng và đối tượng chủ yếu là sinh viên chuyên ngành kĩ thuật thì việc áp dụng hình thức mô hình hóa kiến thức lý luận sẽ giúp các em thấy gần gũi với môn học của mình hơn, các kiến thức lý luận rất dài được đưa về dạng mô hình gần gũi, dễ nhớ Hơn nữa, trong phương pháp này sinh viên là người chủ động tìm kiếm tri thức và quyết định kiến thức nào cần được nghiên cứu và học hỏi Việc thảo luận nhóm cũng làm tăng hứng thú của học sinh đối với việc học vì nó kích thích người học tham gia tích cực vào việc tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu, tìm ra giải pháp, tranh luận và lý giải vấn đề khoa học để bảo vệ quan điểm của mình Sau khi thảo luận, sinh viên vẫn có nhu cầu tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề để trả lời những câu hỏi được đặt ra trong buổi thảo luận

Thứ bảy, đây là phương pháp giúp cho việc lượng giá được kiến thức

của người học của giáo viên được tốt nhất Nhìn vào cây kiến thức “ sum suê” hay “còi cọc” của sinh viên, giảng viên có thể thấy ngay mức độ tiếp thu, lĩnh hội tri thức và thậm chí cả những hiểu biết bên ngoài của mỗi sinh viên Thông qua việc chỉ định bất kì thành viên trong nhóm trình bày sản phẩm của mình, giảng viên có thể bao quát được cả tinh thần, thái độ thảo luận của từng

nhóm và từng cá nhân Từ đó, giảng viên có thể phân loại được sinh viên để có cách tác đông, giáo dục cho phù hợp Hơn nữa, giảng viên chia sẻ tri trức, kinh nghiệm cho học sinh, thậm chí cũng có thể học hỏi được những thông tin, giải pháp mới từ sinh viên để làm giàu vốn tri thức và phong phú hơn bài giảng của mình

Như vậy với những ưu điểm trên, phương pháp Cây kiến thức có thể đáp ứng được cả ba yêu cầu của giáo dục ngày nay là tri thức; kỹ năng, kĩ xảo và thái độ tích cực

* Những nhược điểm của phương pháp Cây kiến thức

Thứ nhất, phương pháp Cây kiến thức đòi hỏi cả người dạy và người

học phải đầu tư nhiều thời gian và công sức hơn các phương pháp truyền thống Với phương pháp học truyền thống, trong một khoảng thời gian nhất định, giáo viên có thể cung cấp một lượng kiến thức tương đối hoàn chỉnh, hệ thống và đầy đủ cho sinh viên Cùng lượng kiến thức đó, trong phương pháp cây kiến thức, sinh viên phải tự mình tìm kiếm và đọc tài liệu, xử lý thông tin và đưa kiến thức về dạng sơ đồ hóa nên sẽ tốn thời gian hơn gấp nhiều lần so với phương pháp học truyền thống Và người thầy cũng phải chuẩn bị kĩ càng hơn về kiến thức và nghiệp vụ trước khi lên lớp

Thứ hai, Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin là môn lý

luận chính trị với lượng kiến thức dài và có tính chất mở, đặc biệt trong phần

vận dụng Vì thế, mỗi nhóm có thể có những sản phẩm rất khác nhau, thậm

chí mâu thuẫn nhau Điều này đòi hỏi người giảng viên phải có sự linh hoạt, chủ động trong nhận xét, đánh giá, có bản lĩnh làm chủ mọi tình huống và có

kinh nghiệm trong giảng dạy

Thứ ba, phương pháp này đòi hỏi tinh thần tự học, thái độ làm việc

nghiêm túc và khả năng tư duy độc lập, sáng tạo, năng động Tuy nhiên, hiện nay có khá nhiều sinh viên chưa thực sự tích cực, đặc biệt đây là môn học được học vào kì đầu tiên nên hầu như sinh viên chưa thích ứng với cách học mới vẫn còn thói quen phổ thông và còn bị động không có kỹ năng làm việc nhóm, hay hợp tác không hiệu quả, lúng túng thậm chí không muốn bày tỏ ý kiến, quan điểm của mình

Thứ tư, về điều kiện tổ chức: Ở trường Đại học Sao Đỏ một lớp học

thường có số lượng sinh viên đông và môn học thường được tổ chức theo lớp