SKKN kinh nghiệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn ngữ văn bậc trung học cơ sở

Để tổ chức được HĐTNST với những yêu cầu như trên đối với đơn vị của chúng tôi trường THCS A Ma Trang Lơng là một vấn đề khó – Trường được xây dựng và hình thành trên địa bàn có nhiều th

TRƯỜNG THCS A MA TRANG LƠNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM (NĂM HỌC 2020 -2021)

1 Lý do chọn đề tài

Quán triệt tinh thần, mục tiêu của Nghị quyết s ố 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào tạo, việc dạy học nói chung và dạy h ọc bộ môn Ngữ văn nói riêng cần tăng cường thêm HĐTNST nhằm phát triển, nâng cao các phẩ m chất, năng lực của học sinh, nuôi dưỡng ý thức độc lập tự hào về bản sắc địa phương, sự quan tâm, bảo tồn và gìn giữ những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc , vùng miền mình sinh sống , chia sẻ tới những người xung

quanh

Trong Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục trong nhóm các môn học bắt buộc Đây là hoạt động giáo dục và dạy h ọc được tổ chức trong môi trường học tập bằng chính sự trải nghiệm của mỗi cá nhân người học Học sinh được tham gia trực tiếp vào hoạt động để phát huy các năng lực của mình.

Ho ạt động trải nghiệm sáng tạo (HĐTNST) là các hoạt động giáo dục thực tiễn đượ c tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường phổ thông, có mối quan hệ bổ sung, hỗ trợ cho hoạt động dạy học.

Nội dung của HĐTNST mang tính tổng hợp và phân hóa cao HĐTNST được thực hiện dưới nhiều hình thức trải nghiệ m, đòi hỏi sự phối hợp, liên kết nhiều lực lượng trong và ngoài nhà trường, gắn lý thuyế t với thực tiễn giúp học sinh lĩnh hội những kinh nghiệm, hình thành và phát triển phẩm chất, nhân cách, năng lực, tích lũy kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của

cá nhân mà các hình thức học tập khác khó có thể thực hiện được.

Để tổ chức được HĐTNST với những yêu cầu như trên đối với đơn vị của chúng tôi (trường THCS A Ma Trang Lơng) là một vấn đề khó – Trường được xây dựng và hình thành trên địa bàn có nhiều thành phần dân tộc sinh sống,với số học sinh là người dân tộc thiểu số tại chỗ hơn 400 em, chất lượng đầu vào thấp, phụ huynh ít quan tâm tới việc học tập của học sinh… Tuy nhiên, được sự chỉ đạo của các cấp quản lý giáo dục, sự quan tâm tạo điều kiện của ban giám hiệu nhà trường, trong năm học 2019 – 2020 chúng tôi đã nghiên cứu, tìm hiểu để lên kế hoạch xây dựng, tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ văn và bước đầu đã đạt được những kết quả nhất định Thực hiện đề tài này, bản thân tôi mong muốn được trình bày và chia sẻ một số kinh nghiệm cụ thể đã thực hiện tại đơn vị trong quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ văn bậc THCS tại trường THCS A Ma Trang Lơng.

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

2.1 Mục tiêu: Chọn đề tài “Kinh nghiệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ văn bậc Trung học cơ sở ”, bản thân tôi muốn trình bày một số kinh nghiệm tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ văn mà chúng tôi đã thực hiện trong năm học 2019– 2020 nhằm mang lại những giải pháp và biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động dạy học môn Ngữ văn theo định hướng đổi mới mục tiêu và phương pháp dạy học : Tập trung phát triển năng lực, phẩm chất đối với người học.

3 Đối tượng nghiên cứu

-Chương trình môn Ngữ văn THCS.

- Chương trình Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong các môn học nói chung và môn Ngữ văn nói riêng.

-Thời gian nghiên cứu: năm học 2019 - 2020.

5 Phương pháp nghiên cứu

-Phương pháp nghiên cứu lý luận:

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa để nghiên cứu tài liệu liên quan nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo phù hợp với đơn vị và

có thể áp dụng cho những đơn vị khác trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên.

- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn:

+ Phương pháp điều tra: tiến hành điều tra bằng bảng câu hỏi đối với giáo viên.

+ Phương pháp phỏng vấn: trò chuyện với giáo viên, học sinh để tìm hiểu hiệu quả và những khó khăn khi tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo;

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

- Trang 2

-TRƯỜNG THCS A MA TRANG LƠNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM (NĂM HỌC 2020 -2021)

những yêu cầu và điều kiện cần thiết để tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo có hiệu quả.

+ Phương pháp quan sát sư phạm: dự giờ quan sát hoạt động của giáo viên, học sinh để tìm hiểu thực trạng, cách tiến hành, những hiệu quả của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

- Phương pháp thống kê toán học: thống kê, đối chiếu các số liệu thu thập được từ đó đưa ra những kết luận và kiến nghị phù hợp.

1 Cơ sở lý luận

1.1 Những định hướng về tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

- Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số 29 – NQ/TW) về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và Đào

tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại;

phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt, một chiều, ghi nhớ máy móc Tập

trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực ”.

- Chỉ thị số 4325 năm 2016 của Bộ Giáo dục & Đào tạo: Đa dạng hóa các hình thức dạy học, chú ý các hoạt động trải nghiệm sáng tạo Tăng cường thời lượng cho các hoạt động phụ đạo học sinh yếu, bồi dưỡng học sinh giỏi, hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng tạo, nghiên cứu khoa học phù hợp với đối tượng học sinh.

- Công văn số 1290 năm 2016 của Bộ Giáo dục & Đào tạo về Tổ chức các hoạt động nghiên cứu khoa học cho học sinh: Các Sở/Phòng GD&ĐT tăng cường giao quyền chủ động cho các cơ sở giáo dục có đủ thời lượng cho luyện tập, ôn tập, thí nghiệm, thực hành, tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo và kiểm tra định kì.

- Công văn số 5555 năm 2014 của Bộ Giáo dục & Đào tạo về Xây dựng chủ đề dạy học: Gắn với nghiên cứu khoa học kĩ thuật, gắn với ngành nghề tiêu biểu địa phương, nghề truyền thống của gia đình.

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

1.2 Một số lý thuyết cơ bản về tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo 1.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm sáng tạo

-Trải nghiệm: tương tác giữa con người và thế giới khách quan.

- Học qua trải nghiệm là một quá trình phát triển kiến thức, kĩ năng và thái độ dựa trên những suy nghĩ có ý thức về trải nghiệm đó Vì vậy, phương pháp này bao gồm những trải nghiệm cá nhân mang tính trực tiếp và chủ động, kết hợp với sự phân tích,chiêm nghiệm và phản hồi (Theo Tiến sĩ Phạm

Quỳnh, Chủ biên bộ sách Trải nghiệm sáng tạo trong các môn học THCS).

-Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường cần được hiểu là hoạt động có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm

cụ thể của học sinh, được thực hiện trong thực tế, dưới sự định hướng, hướng dẫn của nhà trường Qua trải nghiệm thực tiễn, người học có được kiến thức, kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định Sự sáng tạo sẽ có được khi phải giải quyết các nhiệm vụ thực tiễn phải vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có để giải quyết vấn

đề, ứng dụng trong tình huống mới không theo chuẩn đã có.

- Phương pháp giáo dục trải nghiệm (experiential education) là một

phương pháp tiếp cận chính cho việc học tập lấy học sinh làm trung tâm theo

định hướng phát triển năng lực và những phẩm chất của người học.

1.2.2.Trải nghiệm sáng tạo trong chương trình giáo dục phổ thông mới

Trong chương trình giáo dục phổ thông mới, kế hoạch giáo dục bao gồm các môn học, chuyên đề học tập và hoạt động trải nghiệm sáng tạo; hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm hoạt động dạy học và hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

- Mục đích chính: Hình thành và phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kĩ năng sống và những năng lực chung cần có

ở con người trong xã hội hiện đại.

-Nội dung:

+ Kiến thức thực tiễn gắn với đời sống địa phương, cộng đồng đất nước, mang tính tổng hợp nhiều lĩnh vực giáo dục, nhiều môn học; dễ vận dụng vào thực tế.

+ Được thiết kế thành các chủ điểm mang tính mở, không yêu cầu mối liên hệ chặt chẽ giữa các chủ điểm.

-Hình thức tổ chức:

+ Đa dạng, phong phú, linh hoạt, theo hướng mở về không gian, quy

mô, đối tượng và số lượng.

+ Học sinh có nhiều cơ hội trải nghiệm.

+ Có nhiều lực lượng tham gia chỉ đạo, tổ chức các hoạt động trải nghiệm với các mức độ khác nhau (giáo viên, phụ huynh, chính quyền địa phương…).

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

- Trang 4

-TRƯỜNG THCS A MA TRANG LƠNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM (NĂM HỌC 2020 -2021)

- Tương tác, phương pháp:

+ Học sinh tự hoạt động, trải nghiệm là chính.

- Kiểm tra, đánh giá:

+ Nhấn mạnh đến kinh nghiệm, năng lực thực hiện, tính trải nghiệm.

+ Theo những yêu cầu riêng, mang tính cá biệt hóa, phân hóa.

+ Đánh giá kết quả đạt được bằng nhận xét qua sản phẩm học tập…

1.2.3 Tiến trình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo các môn học

+ Bước 6: Đánh giá hoạt động (đánh giá qua nhận xét gồm học sinh

tự đánh giá, đánh giá giữa học sinh với học sinh, nhóm trưởng với các thành viên trong nhóm, giáo viên đánh giá học sinh …)

-Các hoạt động cơ bản trên được thể hiện cụ thể qua sơ đồ sau:

- Trang 5

-TRƯỜNG THCS A MA TRANG LƠNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM (NĂM HỌC 2020 -2021)

1.2.4 Những lưu ý đối với giáo viên khi hướng dẫn học sinh học qua trải nghiệm

- Tổ chức hoạt động và đưa ra các hướng dẫn rõ ràng Trao đổi mọi rủi

ro

-Tạo một môi trường an toàn về cả thể chất và tinh thần cho học sinh.

- Trả lời mọi câu hỏi, thắc mắc của học sinh trước và trong khi diễn

ra hoạt động.

-Hợp tác và tạo điều kiện để các em tự định hướng học.

- Thầy/cô cần chắc chắn tạo ra sự tương tác giữa người học với

người học, người học và nội dung chủ đề, người học và người hướng dẫn.

- Quan sát những phản ứng và hành động của học sinh trong quá trình trải nghiệm Cho học sinh thời gian tự phân tích,chiêm nghiệm lại trong quá trình diễn ra hoạt động.

- Khuyến khích học sinh nói - viết ra những điều các em quan tâm hơn

là nói với chúng những điều thầy cô mong đợi.

2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu

Trong những năm gần đây, được sự chỉ đạo của các cấp quản lí giáo dục, giáo viên bộ môn Ngữ văn nói riêng và giáo viên trường THCS A Ma Trang Lơng nói chung đã từng bước thực hiện Chương trình hành động của Sở GD&ĐT Đăk Lăk về việc thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Đa số giáo viên đã có nhận thức đúng đắn,

đã xác định rõ sự cần thiết và mong muốn thực hiện đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh; đa dạng hóa các hình thức dạy học, tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo Tuy nhiên, việc thực hiện dạy học nói chung và dạy học môn Ngữ văn

nói riêng theo định hướng này còn chưa mang lại hiệu quả cao Đặc biệt là tại đơn vị của chúng tôi (Trường THCS A Ma Trang Lơng), với những khó khăn cơ bản ở cả người dạy và người học như:

-Về phía giáo viên:

+ Trong quá trình dạy học, một số giáo viên vẫn sử dụng phương pháp dạy học chủ đạo là truyền thụ kiến thức một chiều Số giáo viên thường xuyên chủ động, sáng tạo trong việc phối hợp các phương pháp dạy học, cũng như sử dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh chưa thực sự nhiều Dạy học vẫn nặng về truyền thụ lý thuyết Việc rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng giải quyết các tình huống thực tiễn cho học sinh thông qua khả năng vận dụng tri thức tổng hợp chưa thực sự được quan tâm Việc

ứng dụng công nghệ thông tin – truyền thông, sử dụng các phương tiện dạy học chưa được thực hiện rộng rãi và hiệu quả…

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

+ Chưa tổ chức được các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong

bộ môn

Ngữ văn một cách phù hợp, hiệu quả Nguyên nhân chính là do chưa xác định

được chủ đề cần thiết, còn gặp phải một số khó khăn nhất định về thời gian, hình thức, phương pháp tổ chức, những quy định về khung chương trình bộ môn…trong quá trình lên kế hoạch tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo Những hạn chế và khó khăn này được thể hiện trong bảng tổng hợp kết quả khảo sát sau của chúng tôi:

* - Thời gian khảo sát: từ ngày 20 đến 30 tháng 9 năm 2019

Những khó khăn thường gặp trong

nghiệm sáng tạo:

1 Xác định chủ đề

2.Thời gian

chức 4.Cơ sở vật chất 5.Yếu tố khác (nêu rõ)

- Về phía học sinh:

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

- Trang 7

-+ Do chất lượng đầu vào còn thấp nên nhiều học sinh trong trường còn thụ động trong học tập, khả năng sáng tạo và năng lực vận dụng tri thức đã học để giải quyết các tình huống thực tiễn còn hạn chế.

+ Xem nhẹ việc tham gia các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà

trường.

3 Nội dung và hình thức của giải pháp

3.1 Mục tiêu của giải pháp

Thực hiện tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong chương trình bộ môn Ngữ văn THCS đồng bộ từ xây dựng kế hoạch, đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học đến kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực học sinh phù hợp với điều kiện thực tế của nhà trường và đối tượng học sinh.

3.2 Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp

3.2.1 Thứ nhất: cần nâng cao nhận thức của giáo viên về hoạt

động trải nghiệm sáng tạo, mỗi cá nhân giáo viên đều phải tìm hiểu, thay đổi nhận thức về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học.

- Hoạt động trải nghiệm sáng tạo không phải là một môn học, có thể tổ chức trong và ngoài nhà trường thông qua các môn học cụ thể.

- “ Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục có mục đích, có

tổ chức được thực hiện trong và ngoài nhà trường nhằm phát triển, nâng cao các tố chất và tiềm năng của bản thân học sinh, nuôi dưỡng ý thức sống tự lập, đồng thời quan tâm, chia sẻ tới những người xung quanh Thông qua việc tham gia các hoạt động trải nghiệm sáng tạo, học sinh được phát huy vai trò chủ thể, tích cực, chủ động, tự giác và sáng tạo của bản thân Các em được chủ động tham gia vào tất cả các khâu của quá trình hoạt động; từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân Các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng, được đánh giá và lựa chọn ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình, của bạn bè…Từ đó, hình thành và phát triển cho các

em các giá trị sống và các năng lực cần thiết Hoạt động trải nghiệm sáng tạo về

cơ bản mang tính chất của hoạt động tập thể trên tinh thần tự chủ, với sự nỗ lực nhằm phát triển khả năng sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập

thể.” (Theo Thạc sĩ Bùi Ngọc Diệp – Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam) 3.2.2 Thứ hai: Về việc lựa chọn chủ đề cho hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

Đây là yếu tố then chốt quyết định nội dung, phương pháp và hiệu quả của hoạt động Để lựa chọn chủ đề chúng tôi dựa theo những hướng dẫn trong bộ

sách “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong các môn học” (Tác giả: Tưởng

Duy Hải (Tổng Chủ biên), Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, năm 2017), có

những sự thay đổi về nội dung hoạt động dựa trên cơ sở nội dung chương trình

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

- Trang 8

-môn Ngữ văn, gắn với thực tiễn địa phương và điều kiện của nhà trường, với hoạt động phụ đạo học sinh yếu, bồi dưỡng học sinh giỏi, nghiên cứu khoa học Các chủ đề hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong môn Ngữ văn được tổ

bộ môn của chúng tôi xây dựng, thống nhất trong Khung phân phối chương trình năm học 2019 – 2020 của đơn vị Cụ thể:

Khối

Chủ đề lớp

2 Danh lam thắng cảnh Đăk Lăk

2 Người lính trong mắt em

3.2.3 Thứ ba: Lên kế hoạch cho hoạt động trải nghiệm sáng tạo

- Đối với giáo viên: Kế hoạch được lên từ đầu năm học, một cách rõ ràng và chi tiết, được bàn bạc và thống nhất (cụ thể đã trình bày trong phần

3.2.2 Về việc lựa chọn chủ đề cho hoạt động trải nghiệm sáng tạo).

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

- Trang 9

Đối với học sinh: Học sinh được chủ động trong thiết kế hoạt động, lên kế hoạch phân công nhiệm vụ, chuẩn bị và thực hiện hoạt động.

3.2.4 Thứ tư: Về hình thức, phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Trong quá trình tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo môn Ngữ văn tại đơn vị, bản thân tôi đã sử dụng kết hợp các phương pháp, hình thức dạy học theo hướng phát huy tính chủ động, tích cực, tự học… cho học sinh Các nhiệm vụ học tập được giáo viên hướng dẫn cho học sinh thực hiện cả trong và ngoài giờ lên lớp, trong lớp học và ngoài lớp học; từng bước giao nhiệm vụ cho học sinh thực hiện ở nhà, tại địa phương… Cụ thể như sau:

- Bước 1 : Tổ chức cho học sinh tham quan, tìm hiểu các di tích lịch

sử, cảnh đẹp, những đặc trưng văn hóa truyền thống của địa phương…

Học sinh lớp 7 đến thăm nhà Ama HAO (buôn KMang, xã ĐLiêya) để nghe ông hát dân ca

Ê đê và sưu tầm tư liệu (trong bước “Tìm kiếm và xử lí thông tin” của hoạt động trải nghiệm

sáng tạo), chuẩn bị cho buổi Báo cáo kết quả học tập chủ đề “Ca dao - dân ca của dân tộc Ê

đê” (Chương trình địa phương, Ngữ văn 7)

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.

- Trang 10

-TRƯỜNG THCS A MA TRANG LƠNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM (NĂM HỌC 2020 -2021)

Thu thập thông tin về các nét văn hóa, sinh hoạt cộng đồng đặc sắc của dân tộc Ê Đê và phim trường chiến thắng BMT tại Bảo tàng Buôn Ma

Thuật

Đề tài: Kinh nghi ệm tổ chức một số hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong môn Ngữ văn ở bậc Trung học Cơ sở.