Luận văn những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình phạt tù chung thân trong luật hình sự việt nam

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án Việc nghiên cứu đề tài hướng đến hình thành khung lý thuyết về hình phạt tùchung thân và đưa ra kiến nghị tiếp tục hoàn thiện quy định BLHS Việt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Hà Nội - 2021

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Hà Nội - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan tất cả các nội dung của luận án này hoàn toàn được hìnhthành và phát triển từ những quan điểm của chính cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn

của thầy giáo, GS.TSKH Lê Văn Cảm Các số liệu và kết quả có được trong luận

án là hoàn toàn trung thực, được trích dẫn đầy đủ và những nội dung trong luận ánchưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

rp L - - • 2

Tác giả

Mạc Minh Quang

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

DANH MỤC BẢNG vii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 9

1.1 Tình hình nghiên cứu ở trong nước 9

1.1.1 Các nghiên cứu về hình phạt trong luật hình sự 9

1.1.2 Các nghiên cứu về hình phạt tù chung thân trong luật hình sự 16

1.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước 24

1.2.1 Các công trình nghiên cứu về hệ thống hình phạt trong chính sách, pháp luật hình sự có đề cập đến hình phạt tù chung thân 24

1.2.2 Các công trình nghiên cứu trực tiếp về hình phạt tù chung thân 32

1.3 Nhận xét, đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 38

1.3.1 Nhận xét, đánh giá tình hình nghiên cứu 38 Từ việc tổng quan tình hình nghiên cứu ở trong và ngoài nước nêu trên cho phép NCS có thể đưa ra một số nhận xét, đánh giá sau: 38 1.3.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 39

1.4 Cơ sở lý luận, câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu 40

1.4.1 Cơ sở lý luận 40

1.4.2 Câu hỏi nghiên cứu 41

Kết luận Chương 1 43

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT TÙ CHUNG THÂN TRONG LUẬT HÌNH SỰ 45

2.1 Khái niệm, đặc điểm của hình phạt tù chung thân 45

2.1.1 Khái niệm hình phạt tù chung thân 45

2.1.2 Những đặc điểm của hình phạt tù chung thân 50

2.2 Cơ sở của việc quy định hình phạt tù chung thân trong luật hình sự 54

2.2.1 Thực tiễn đấu tranh xử lý, phòng ngừa tội phạm 55

2.2.2 Chính sách hình sự của Nhà nước 57

2.2.3 Việc tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con người 61

2.2.4 Tình hình chính trị, kinh tế - xã hội 62

2.2.5 Xu hướng toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế 64

2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc áp dụng hình phạt tù chung thân 66

2.3.1 Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân 66

2.3.2 Phương thức tổ chức và cơ chế hoạt động của Tòa án (tính độc lập khi xét xử của Tòa án) 68

2.3.3 Năng lực, trình độ phẩm chất của Thẩm phán 70

2.3.4 Điều kiện vật chất, trang thiết bị phục vụ việc tổ chức thi hành án tù chung thân 71 2.3.5 Về đội ngũ cán bộ 72

2.4 Quan điểm, pháp luật hình sự của một nước trên thế giới về hình phạt tù chung thân và kinh nghiệm cho Việt Nam 73

2.4.1 Hình phạt tù chung thân trong pháp luật hình sự Hoa Kỳ 73

2.4.2 Hình phạt tù chung thân trong pháp luật các nước khu vực Nam KavKaz 75 2.4.3 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 78

Kết luận Chương 2 79

Chương 3 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ HÌNH PHẠT TÙ CHUNG THÂN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG 81

3.1 Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam trước khi ban hành Bộ luật hình sự năm 2015 về hình phạt tù chung thân 81

3.1.1 Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân trước năm 1945 81

3.1.2 Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân từ năm 1945 đến trước năm 2015 87

3.1.3 Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân từ năm 1985 đến trước năm 1999 99

3.2 Quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về hình phạt tù chung thân 102

3.2.1 Quy định trong Phần chung của BLHS 102

3.2.2 Quy định trong Phần các tội phạm của BLHS 113

3.3 Thực tiễn áp dụng hình phạt tù chung thân 120

3.3.1 Tình hình áp dụng 120

3.3.2 Những hạn chế, vướng mắc và nguyên nhân 130

Kết luận Chương 3 143

Chương 4 HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ HÌNH PHẠT TÙ CHUNG THÂN VÀ CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG 145

4.1 Định hướng tiếp tục hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân và vấn đề nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt này 145

4.1.1 Thể chế hóa quan điểm, chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước 145

4.1.2 Đáp ứng các yêu cầu phát triển đất nước, tôn trọng quyền con người, quyền công dân 149

4.1.3 Đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa 152

4.1.4 Phục vụ công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm và mục tiêu giáo dục, cải tạo người phạm tội 155

4.1.5 Tương thích với thực tiễn và khuynh hướng phát triển của pháp luật hình sự quốc tế 156

4.1.6 Hoàn thiện quy định về hình phạt tù chung thân phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật 159

4.2 Hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân.162 4.2.1 Thống nhất nhận thức, quan điểm về hệ thống hình phạt nói chung 162

4.2.2 Giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân 173

4.2.3 Các kiến giải lập pháp cụ thể nhằm hoàn thiện quy định về hình phạt tù chung thân tại Điều 39 BLHS năm 2015 177 4.3 Các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân 1 79

4.3.1 Tăng cường công tác ban hành, hướng dẫn, giải thích pháp luật, áp dụng

thống nhất pháp luật 179

4.3.2 Nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, năng lực cho các Thẩm phán và cán bộ làm công tác thi hành hình phạt tù chung thân 181

4.3.3 Nâng cao công tác giáo dục, cải tạo trong các trại giam, công tác tái hòa nhập đối với người bị áp dụng hình phạt tù chung thân 184

4.3.4 Giải pháp tăng cường sự hợp tác và trao đổi kinh nghiệm lập pháp hình sự với nước ngoài 189

Kết luận chương 4 191

KẾT LUẬN 193

TÀI LIỆU THAM KHẢO 196 PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 So sánh hình phạt Đồ trong Luật Hồng Đức và Luật Gia Long 82

[108, tr.202-205] 82

Bảng 3.2 Công việc khổ sai của phạm nhân tội đồ trong Luật Hồng Đức 83

[108, tr.204] 83

Bảng 3.3 Nơi đi đày theo Luật Gia Long 84

Bảng 3.4 Phân loại tội phạm trong BLHS năm 2015 theo cấu thành tội phạm 113

Bảng 3.5 Các tội có hình phạt tù chung thân trong BLHS năm 1999 và BLHS năm 2015 115

Bảng 3.6 Hình phạt tù chung thân với các hình phạt chính khác trong BLHS năm 2015 116

Bảng 3.7 Các tội danh cụ thể áp dụng hình phạt tù chung thân trong BLHS năm 2015 118

Bảng 3.8 Thống kê việc áp dụng hình phạt tù chung thân giai đoạn xét xử sơ thẩm thời gian 2010 - 2019 ngành Tòa án [96] 120

Bảng 3.9 Thống kê số án tù chung thân theo tội phạm giai đoạn 2010-2019 126

MỞ ĐẦU

1

Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Tù chung thân là hình phạt chính, có mục đích tước bỏ vĩnh viễn quyền tự do

cá nhân của người phạm tội, là sự trừng phạt thích đáng đối với họ về hành vi phạmtội đặc biệt nghiêm trọng, đồng thời là hình thức kiểm soát chặt chẽ người đó nhằmbảo đảm sự an toàn cho xã hội Hình phạt tù chung thân cũng có ưu thế khi áp dụng

so với hình phạt tử hình bởi khả năng phục hồi nhân quyền bị tước đoạt trong một sốtrường hợp nếu có sai sót tư pháp Mặc dù vậy, nếu việc áp dụng hình phạt tù chungthân một cách tùy tiện, không có căn cứ sẽ là sự chà đạp nghiêm trọng đối với quyềncon người bởi tính chất đặc biệt nghiêm khắc của hình phạt này Ngoài ra, bản thânhình phạt tù chung thân ít khi được áp dụng, thậm chí hầu như không có ý nghĩa cảitạo người phạm tội [7, tr.12] Chính vì thế, ở hầu hết các quốc gia, quy định về hìnhphạt tù chung thân đòi hỏi sự cân nhắc cẩn trọng khi áp dụng

Khoa học pháp lý hiện nay có quan điểm ủng hộ và không ủng hộ về sự tồntại hình phạt tù chung thân trong hệ thống hình phạt quốc gia Các quan điểm nàyđều dựa trên những cơ sở, lập luận và đặc biệt là cách tiếp cận nhất định khi nghiêncứu, hoạch định chính sách, xây dựng, thực thi pháp luật hình sự (PLHS) về hìnhphạt tù chung thân Trước hết, quan điểm loại bỏ hình phạt tù chung thân thường dựatrên cơ sở tiếp cận quyền cho rằng pháp luật buộc người phạm tội phải chấp hànhhình phạt tù suốt đời sẽ đồng nghĩa với việc họ bị tước bỏ quyền tự do, quyền conngười khác, cách ly vĩnh viễn họ khỏi đời sống xã hội, do đó, hình phạt này khôngcòn tính nhân đạo và mục đích giáo dục, cải tạo cũng sẽ không còn [8, tr.20] Mặtkhác, việc duy trì hình phạt tù chung thân còn gây tốn kém cho ngân sách cũng nhưphức tạp trong quá trình quản lý, giáo dục người phạm tội mà hiệu quả đấu tranhphòng ngừa và chống tội phạm không cao Ngược lại, quan điểm ủng hộ cho rằng,hình phạt tù chung thân cần phải được duy trì để áp dụng đối với người phạm tội đặcbiệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức áp dụng hình phạt tử hình, đồng thời hìnhphạt tù chung thân còn tạo ra cơ hội khắc phục thiệt hại đối với người bị áp dụng dosai lầm trong hoạt động tố tụng của các cơ quan có thẩm quyền khi giải quyết vụ án[8, tr.11]

Trong PLHS Việt Nam cho đến nay, tù chung thân luôn được quy định là loạihình phạt chính trong hệ thống hình phạt để áp dụng đối người phạm tội đặc biệtnghiêm trọng Quy định này thể hiện quan điểm “nghiêm trị” kết hợp với “khoanhồng” trong chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta Do đó, Bộ luật hình sự(BLHS) năm 2015 vẫn quy định hình phạt tù chung thân để áp dụng đối với ngườiphạm tội Hình phạt tù chung thân được quy định ở cả Phần chung và Phần các tộiphạm của BLHS năm 2015, tạo ra hành lang pháp lý với các quy định về căn cứ,điều kiện, về các tội phạm cụ thể áp dụng loại hình phạt này

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng hình phạt tù chung thân những năm qua ở nước

ta, bên cạnh những mặt tích cực còn bộc lộ những bất cập của loại hình phạt này, cụthể là:

Thứ nhất, định hướng của chính sách hình sự trong quá trình cải cách tư pháp

được xác định: “Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng tưpháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạmtội Giảm hình phạt tù, hình phạt cải tạo không giam giữ đối với một số loại tội

phạm Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số ít

loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng Giảm bớt khung hình phạt tối đa quá cao trong

một số loại tội phạm” [15, tr.46] Như vậy, bản thân hình phạt tù chung thân cũng rấtnghiêm khắc và ít có giá trị hướng thiện đối với bản thân người phạm tội Do đó,việc quy định phạt tù chung thân có thực sự cần thiết hay không trong khi Hiến pháp

đã khẳng định “tôn trọng, ghi nhận, bảo đảm, bảo vệ quyền con người” [2, tr.4] là

nền tảng cho hoạt động của Nhà nước trong mọi lĩnh vực và trong điều kiện đang hộinhập quốc tế

Thứ hai, đáp ứng xu hướng từng bước xóa bỏ hình phạt tử hình trên thế giới,

hình phạt tù chung thân cũng được đưa ra nghiên cứu với tư cách là hình phạt lựa

chọn thay thế khả thi cho hình phạt tử hình cho phù hợp với thế giới Hiện nay, theo

khuyến cáo của Liên Hợp quốc, nhiều nước đã bỏ hình phạt tử hình trong BLHSđồng thời tìm kiếm hình phạt thay thế là tù chung thân, còn ở Việt Nam thì việcnghiên cứu, xem xét để giảm hình phạt tử hình cũng đang được đề cập đến Nghị

quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 “Về Chiến lược Cải cách tư pháp đến năm 2020”

[4] của Bộ Chính trị đã thể hiện rõ chủ trương từng bước hạn chế phạm vi áp dụnghình phạt tử hình, giảm tối đa quy định hình phạt tử hình đối với các tội phạm Do

đó, chủ trương này hoàn toàn phù hợp với tinh thần Công ước quốc tế về quyềnchính trị và dân sự năm 1966 của Liên Hợp quốc mà Việt Nam là thành viên Đặcbiệt, qua tham khảo kinh nghiệm của một số nước cho thấy rằng, ở các nước còn duytrì hình phạt tử hình, như Liên bang Nga, Nhật Bản, Cộng hòa nhân dân Trung Hoa(Trung Quốc), Thái Lan thì việc áp dụng hình phạt này cũng chỉ hạn chế trongphạm vi một số nhóm tội đặc biệt nghiêm trọng như: xâm phạm an ninh quốc gia;xâm phạm tính mạng, sức khỏe; các tội phạm về ma túy Còn các loại tội phạmkhác thuộc nhóm tội xâm phạm sở hữu, các tội phạm về kinh tế hay các tội phạm vềchức vụ thì hầu hết đều không thuộc phạm vi áp dụng hình phạt tử hình Đặc biệt,thời gian gần đây, có nhiều dấu hiệu minh chứng tác động của cuộc vận động xóa bỏhình phạt tử hình trên thế giới [29, tr.139] Do đó, việc bỏ hình phạt tử hình đối vớimột số tội phạm cụ thể cần tính đến khả năng trấn áp tội phạm bằng các biện phápngoài tử hình thì hình phạt tù chung thân là khả thi nhưng cần bảo đảm sự hoàn thiệncủa hình phạt này, tránh việc áp dụng bỏ lọt tội phạm Chính vì lẽ đó, xét dưới góc

độ phòng ngừa, trước đây một số tác giả đã nhận định rằng: “Thật là vô lý và ngớ

ngẩn khi chúng ta tin giả thuyết rằng hình phạt tử hình có tác dụng phòng ngừa tội phạm hơn hình phạt tù chung thân” [29, tr.42] và “đôi khi do sự thiếu chính xác của con người, hình phạt tử hình còn đưa người vô tội đến chỗ phải chết oan” [29, tr.43].

Thứ ba, hoàn thiện quy định về hình phạt tù chung thân là đòi hỏi quan trọng

về phương diện lập pháp Do chủ trương giảm áp dụng, thi hành hình phạt tử hìnhnên sự hiện diện của hình phạt tù chung thân trong luật hình sự và việc lựa chọn ápdụng hình phạt này trong thực tiễn ngày càng tăng lên Nhờ vậy, các quy định liênquan đến hình phạt tù chung thân trong các BLHS nước ta đã được quan tâm bổsung, hoàn thiện qua các lần pháp điển hóa nhưng bản thân các quy định này khôngtránh khỏi việc còn chứa đựng những điểm hạn chế, bất cập và chưa tương thích vớipháp luật quốc tế Chẳng hạn như những vấn đề liên quan đến phạm vi, đối tượng ápdụng, thời hiệu áp dụng hình phạt tù chung thân Do đó, việc nghiên cứu và tiếp tụchoàn thiện quy định của BLHS về hình phạt này là một nhu cầu lập pháp tất yếu ởnước ta và trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay Đặc biệt, BLHS năm 2015, sửa đổinăm 2017 đã có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018

Thứ tư, khắc phục những vướng mắc trong áp dụng và nâng cao hiệu quả của

hình phạt tù chung thân là vấn đề thực tiễn đang đặt ra Thực tiễn hiện nay cho thấy,

việc áp dụng, thi hành hình phạt tù chung thân còn nhiều vấn đề tồn tại gây ảnhhưởng đến tính nghiêm minh của pháp luật và hiệu quả của hình phạt Hình phạt tùchung thân đôi khi còn bị lạm dụng không cần thiết hoặc ngược lại, ngại áp dụng vìtâm lý sợ oan, sai Khi cân nhắc áp dụng hình phạt này, những mục tiêu giáo dục,hướng thiện đối với người phạm tội chưa được cơ quan chức năng chú trọng mà chủyếu là mục tiêu trừng trị, ngăn ngừa tái phạm Thực trạng này cho thấy một đòi hỏicấp thiết về việc đầu tư nghiên cứu tìm ra các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụnghình phạt tù chung thân trong PLHS nước ta

Thứ năm, nghiên cứu hình phạt tù chung thân là một nhu cầu lý luận cấp thiết

của khoa học luật hình sự Việt Nam Do ý nghĩa, vai trò quan trọng của hình phạt tù

chung thân nên hình phạt này đã được các nhà khoa học luật hình sự ở nước ta quantâm nghiên cứu trong những năm gần đây Tuy nhiên, các nghiên cứu mới chỉ ở quy

mô luận văn thạc sĩ, các bài viết trên tạp chí chuyên ngành hoặc chỉ đề cập đến hìnhphạt tù chung thân trong nghiên cứu chung về chính sách hình sự, về hình phạt và hệthống hình phạt Nhìn chung, các nghiên cứu đó chưa giải quyết được một cách tổngthể những vấn đề lý luận và thực tiễn cũng như chưa đề xuất được hệ thống giải phápđồng bộ nhằm hoàn thiện quy định pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụnghình phạt tù chung thân Vì vậy, việc tiếp tục đầu tư nghiên cứu đề tài trong giaiđoạn hiện nay là một nhu cầu cấp thiết trong khoa học luật hình sự Đặc biệt, vừaqua, BLHS năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017 (gọi tắt là BLHS năm 2015)

đã thay thế cho BLHS năm 1999, thì trước đó, có nhiều ý kiến cho rằng cần tính đến

việc bổ sung loại hình phạt “tù chung thân không giảm án” để áp dụng đối với một

số đối tượng là người dưới 18 tuổi phạm tội đặc biệt nghiêm trọng (như vụ án LêVăn Luyện ở Bắc Giang, vụ án My Sói ở Hà Nội )

Tóm lại, những luận cứ và lập luận trên chính là lý do cho phép NCS lựa chọn

đề tài “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình phạt tù chung thân trong luật

hình sự Việt Nam” làm đề tài cho luận án tiến sĩ của mình.

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Việc nghiên cứu đề tài hướng đến hình thành khung lý thuyết về hình phạt tùchung thân và đưa ra kiến nghị tiếp tục hoàn thiện quy định BLHS Việt Nam về hìnhphạt tù chung thân, cũng như giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng loại hình phạt này

trong đấu tranh xử lý và phòng ngừa tội phạm, cũng như giáo dục, cải tạo ngườiphạm tội ở nước ta

Trên cơ sở mục đích nghiên cứu đã được xác định, nhiệm vụ đặt ra đối vớiluân án bao gồm:

1) Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về hình phạt tù chung thân trong luậthình sự bao gồm: khái niệm, ý nghĩa, mục đích, nội dung của hình phạt chung thân;

cơ sở của việc quy định hình phạt tù chung thân trong luật hình sự; các yếu tố tácđộng trong quá trình áp dụng loại hình phạt này; quan điểm, kinh nghiệm của một sốquốc gia trên thế giới về việc quy định hình phạt tù chung thân trong PLHS;

2) Phân tích quá trình hình thành, phát triển của quy định về hình phạt tùchung thân trong luật hình sự Việt Nam trước khi ban hành BLHS năm 2015, thôngqua đó rút ra bài học lịch sử cho việc hoàn thiện và áp dụng PLHS về hình phạt này;

3) Phân tích, đánh giá quy định của BLHS năm 2015 hiện hành về hình phạt

tù chung thân;

4) Khảo sát, đánh giá thực tiễn áp dụng hình phạt hình phạt tù chung thân,thông qua đó chỉ ra bất cập, hạn chế và các nguyên nhân của thực tiễn áp dụng loạihình phạt này;

5) Đề xuất định hướng, giải pháp tiếp tục hoàn thiện quy định của PLHS ViệtNam về hình phạt tù chung thân và kiến nghị các giải pháp nâng cao hiệu quả ápdụng hình phạt này trong đấu tranh, xử lý tội phạm, cũng như giáo dục, cải tạo ngườiphạm tội, tôn trọng và bảo vệ quyền con người, bảo vệ công lý và an toàn xã hội

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các học thuyết, quan điểm về hình phạt

tù chung thân và thực trạng pháp luật hình sự, thực tiễn áp dụng hình phạt tù chungthân ở Việt Nam những năm gần đây

ngoài nước, của đương đại cũng như trong lịch sử

Đối với việc nghiên cứu thực trạng pháp luật và và thực tiễn áp dụng hìnhphạt tù chung thân, luận án xác định giới hạn trong phạm vi thời gian từ khi BLHSnăm 1999 có hiệu lực (năm 2000) cho đến nay và thực tiễn xét xử áp dụng hình phạt

tù chung thân trên phạm vi toàn quốc giai đoạn 2010 - 2019 của TAND

4 Cơ sở lý luận, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của việc nghiên cứu đề tài này là dựa trên các luận điểm khoahọc luật hình sự về hình phạt nói chung và hình phạt tù chung thân nói riêng cũngnhư các luận điểm về bảo vệ các quyền con người bằng PLHS trong các công trìnhnghiên cứu của khoa học luật hình sự

Việc nghiên cứu đề tài dựa trên cơ sở phương pháp phép biện chứng duy vậtcủa chủ nghĩa Mác-Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh cũng như các quan điểm của Đảng

và Nhà nước ta về lý luận luật hình sự, chính sách hình sự nói chung và chính sáchhình phạt nói riêng để giải quyết các vấn đề nghiên cứu luận án đặt ra

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng trong quá trình thực hiện

đề tài bao gồm:

Phương pháp phân tích, tổng hợp: Tổng hợp các quan điểm, nhận thức lý

luận xung quanh khái niệm, ý nghĩa, mục đích, nội dung của hình phạt tù chung thântrong pháp luật hình sự; phân tích nội dung quy định pháp luật hình sự; phân tích sốliệu, vụ việc cụ thể để đánh giá các vấn đề liên quan đến hình phạt tù chung thân trênphương diện thực tiễn

Phương pháp so sánh: Nghiên cứu so sánh các quy định về hình phạt tù

chung thân trong PLHS Việt Nam với các quy tương ứng trong PLHS của một sốquốc gia trên thế giới làm cơ sở đánh giá và đề xuất giải pháp hoàn thiện các quyđịnh này

Phương pháp lịch sử: Khảo cứu lịch sử để đánh giá quá trình phát triển của

hình phạt tù chung thân trong PLHS Việt Nam

Phương pháp thống kê: thống kê số liệu xét xử, tư liệu thực tiễn liên quan đến

việc áp dụng quy định của BLHS Việt Nam về hình phạt tù chung thân

Lần đầu tiên xây dựng cơ sở lý luận về hình phạt tù chung thân, trong đó làmsáng tỏ những nhận thức chung mang tính khái quát về hình phạt này (như kháiniệm, những đặc điểm, quan điểm, nội dung, điều kiện); luận án đánh giá toàn diện

và sâu sắc quy định pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về hình phạt tù chung thânthông qua các phương pháp phân tích, đối chiếu lịch sử, so sánh pháp luật

Ngoài ra, luận án khảo sát tình hình áp dụng và đánh giá hiệu quả áp dụngquy định pháp luật hình sự Việt Nam về hình phạt tù chung thân trong thực tiễn xét

xử giai đoạn 10 năm (2010 - 2019), đưa ra nhận xét và đánh giá hạn chế cơ bản cũngnhư nguyên nhân của hạn chế đó để làm tiền đề cho việc đề xuất các giải pháp hoànthiện và nâng cao hiệu quả áp dụng quy định của PLHS Việt Nam về hình phạt tùchung thân với 222 bản án hình sự của TAND

Trên cơ sở này, luận án đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luậthình sự và các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng của hình phạt tù chung thântrước yêu cầu cải cách tư pháp sau năm 2020 và xu hướng tiếp tục hoàn thiện phápluật hình sự ở nước ta hiện nay, do đó, những đóng góp về lý luận cũng như kiến giảilập pháp của luận án càng trở nên có ý nghĩa thiết thực

về mặt lý luận: Luận án là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học

luật hình sự cấp độ luận án tiến sĩ ở Việt Nam nghiên cứu một cách có hệ thống, toàndiện, chuyên sâu và theo hướng tiếp cận mới, hiện đại về vấn đề lý luận và thực tiễn

áp dụng hình phạt tù chung thân

về mặt thực tiễn: Những phân tích, so sánh, đánh giá, kiến giải lập pháp và

các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt tù chung thân trong thực

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục và Danh mục tài liệu tham khảo, kếtcấu luận án gồm có 04 chương như sau:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Những vấn đề lý luận về hình phạt tù chung thân trong luật hìnhsự

Chương 3 Quy định của PLHS Việt Nam về hình phạt tù chung thân và thựctiễn áp dụng

Chương 4 Hoàn thiện quy định của PLHS Việt Nam về hình phạt tù chungthân và các giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

Tù chung thân là hình phạt chính có vị trí, vai trò quan trọng của hệ thốnghình phạt trong PLHS Việt Nam nên các nghiên cứu về loại hình phạt này khá phongphú, đa dạng đề cập đến những khía cạnh khác nhau của loại hình phạt này Cácnghiên cứu về hình phạt tù chung thân dù được thể hiện ở cấp độ, phạm vi khác nhauvới tư cách là một nghiên cứu độc lập hay được nghiên cứu trong tổng thể với cácloại hình phạt khác ở quy mô, phạm vi nhất định thì các công trình này đã đề cập đếnnhững vấn đề sau đây liên quan đến hình phạt tù chung thân:

1.1.1 Các nghiên cứu về hình phạt trong luật hình sự

Tù chung thân là hình phạt chính trong hệ thống hình phạt Việt Nam, do đónhững nghiên cứu về hình phạt đều có liên quan đến hình phạt tù chung thân thể hiệnmối quan hệ giữa “cái chung” và “cái riêng”; giữa tổng thể với bộ phận trong một thểthống nhất [62, tr.53] Vì vậy, trước khi đề cập đến các nghiên cứu trực tiếp về hìnhphạt tù chung thân, luận án này khái quát các nghiên cứu về hình phạt, về bản chất,vai trò và các cung bậc trong hệ thống hình phạt của luật hình sự Việt Nam, trên cơ

sở đó có nhận thức đầy đủ về mối quan hệ giữa hình phạt tù chung thân với hệ thốnghình phạt trong sự tương tác với các quy định về tội phạm của luật hình sự:

Thứ nhất, các nghiên cứu đều khẳng định hình phạt là một trong hai vấn đề,

hai nội dung cốt lõi của luật hình sự, cùng với quy định về tội phạm các quy định vềhình phạt trong luật hình sự thể hiện chính sách hình sự của nhà nước đối với tộiphạm, thể hiện thái độ lên án của Nhà nước, của xã hội đối với người phạm tội thôngqua quá trình tội phạm hóa, phi tội phạm hóa; hình sự hóa, phi hình sự hóa [10,tr.648] Đồng thời, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hình phạt được quy định tronghình sự xuất phát từ nhu cầu của việc đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm, từ ý

đồ của nhà nước trong việc sử dụng PLHS là công cụ đấu tranh, phòng ngừa tộiphạm và xuất phát từ thực trạng kinh tế - xã hội trong mỗi giai đoạn lịch sử

Thứ hai, các nghiên cứu đề cập đến khái niệm, đặc điểm, mục đích của hình

phạt trong luật hình sự, đó là:

Các Giáo trình Luật hình sự của các cơ sở đào tạo luật ở nước ta: Giáo trình

Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội, do GS.TS Nguyễn Ngọc

Hòa chủ biên [26, tr.163], Nxb Công an nhân dân năm 2001, dành 01 chương XII đểphân tích về TNHS và hình phạt Trong đó, các tác giả cho rằng: Hình phạt là biệnpháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền,lợi ích của người phạm tội Hình phạt phải được quy định trong BLHS và do Tòa án

quyết định Từ khái niệm đó, giáo trình trên cho rằng hình phạt có ba đặc điểm: (i)

Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất; (ii) Hình phạt được quy địnhtrong BLHS và do Tòa án áp dụng và (iii) Hình phạt chỉ có thể áp dụng đối với người

có hành vi phạm tội [26, tr.175] Ngoài ra, Giáo trình trên còn phân tích và đưa ranhận định về các mục đích của hình phạt trong luật hình sự Theo đó, mục đích củahình phạt gồm: mục đích phòng ngừa riêng tức là nhằm mục đích trừng trị ngườiphạm tội, giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội và ngăn ngừa họ phạm tộimới và mục đích phòng ngừa chung tức là giáo dục người khác có ý thức tuân thủpháp luật và ngăn ngừa người khác phạm tội Một vấn đề lý luận quan trọng nữa màGiáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội đã trình bày làvấn đề hệ thống hình phạt, trong đó có phân tích về hình phạt tù chung thân Theo

đó, hệ thống hình phạt là tập hợp những hình phạt được quy định trong BLHS cóphương thức liên kết với nhau theo trật tự nhất định [26, tr.179]

Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung) của Khoa Luật, Đại học Quốc

gia Hà Nội, năm 2001 do GS.TSKH Lê Văn Cảm chủ biên [33], Nxb Đại học Quốcgia Hà Nội, trong Chương XV có trình bày về khái niệm hình phạt, hệ thống hìnhphạt và các biện pháp tư pháp Theo Giáo trình này, hình phạt là biện pháp cưỡng chếnghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong PLHS do Tòa án nhân danhNhà nước áp dụng đối với người đã thực hiện tội phạm, tước bỏ hoặc hạn chế nhữngquyền và lợi ích nhất định của người bị kết án nhằm trừng trị, cải tạo, giáo dục ngườiphạm tội và ngăn ngừa tội phạm [33, tr.146] Hình phạt có các đặc điểm sau: Hìnhphạt là biện pháp cưỡng chế của Nhà nước nghiêm khắc nhất trong hệ thống các biệnpháp cưỡng chế của Nhà nước; hình phạt được quy định trong BLHS; hình phạt doTòa án áp dụng đối với chính cá nhân người đã thực hiện một tội phạm và theo mộttrình tự riêng biệt; hình phạt là công cụ bảo đảm cho luật hình sự có thể thực hiện

được nhiệm vụ bảo vệ cũng như nhiệm vụ đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm.Ngoài ra, Giáo trình trên còn xác định mục đích của hình phạt gồm ba mục đích là:Hình phạt có mục đích trừng trị và mục đích cải tạo, giáo dục người phạm tội, ngăn

ngừa họ phạm tội mới; hình phạt có mục đích ngăn ngừa những người “không vững

vàng” trong xã hội phạm tội; hình phạt có mục đích giáo dục các thành viên khác

trong xã hội nâng cao ý thức pháp luật, tích cực tham gia vào cuộc đấu tranh phòngngừa và chống tội phạm [10, tr.146] Như vậy, về cơ bản quan điểm về khái niệm,đặc điểm và mục đích của hình phạt được thể hiện trong giáo trình này khá tươngđồng với Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội đã phântích ở trên

Giáo trình Luật hình sự Việt Nam - Phần chung của Trường Đại học Kiểm sát

Hà Nội [105], Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2014, đã dành Chương XII trình bày

về TNHS và hình phạt Theo Giáo trình này, hình phạt là biện pháp cưỡng chếnghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của ngườiphạm tội Hình phạt được quy định trong BLHS và do Tòa án quyết định Đặc điểmcủa hình phạt gồm: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất; hình phạtđược luật hình sự quy định và do toà án áp dụng; hình phạt chỉ có thể áp dụng đối vớingười có hành vi phạm tội [105, tr.152] Còn mục đích của hình phạt gồm: Mục đíchphòng ngừa riêng, mục đích phòng ngừa chung Điều này cho thấy sự tương đồng vềquan điểm liên quan đến khái niệm, đặc điểm, mục đích của hình phạt được thể hiệntrong giáo trình này và hai giáo trình kể trên

Ngoài giáo trình, các nghiên cứu về hình phạt còn được thể hiện trong một sốcuốn sách chuyên khảo và các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ luật học như:

Chương thứ bảy - Hình phạt và biện pháp tư pháp, trong Sách chuyên khảo Sau đại học: Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung), Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005 của GS.TSKH Lê Văn Cảm [10, tr.671] Trong côngtrình của mình, GS.TSKH Lê Văn Cảm đã đưa ra phân tích về khái niệm, đặc điểm,mục đích của hình phạt như sau: Khái niệm hình phạt được hiểu là biện pháp cưỡngchế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quyết định trong bản án kết tội có hiệu lựcpháp luật của Tòa án để tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theocác quy định của PLHS Hình phạt có các đặc điểm như: đây là biện pháp cưỡng chế

nghiêm khắc nhất so với tất cả các biện pháp cưỡng chế hình sự khác của Nhà nước;hình phạt là một dạng của TNHS và là một hình thức để thực hiện TNHS; hình phạtphải và chỉ do duy nhất Tòa án được quyền áp dụng đối với người đã bị kết án; hìnhphạt nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền của người bị áp dụng; hình phạt chỉ có thểđược quy định trong pháp luật hình sự [10, tr.675] Về mục đích của hình phạt, tácgiả cho rằng trừng trị không phải là một mục đích của hình phạt mà chỉ là bản chấtchủ yếu và thuộc tính cơ bản của hình phạt Như vậy, hình phạt có mục đích gópphần khôi phục công lý và công bằng xã hội; cải tạo, giáo dục người bị kết án vàngăn ngừa họ phạm tội mới; giáo dục mọi người trong xã hội có ý thức tôn trọngpháp luật và; hỗ trợ cho cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm [10, tr.687].

Chương XIII - Khái niệm hình phạt và hệ thống hình phạt của GS.TS.Võ Khánh Vinh, trong sách: Tội phạm học, luật hình sự và luật tố tụng hình sự Việt Nam

do GS.TSKH Đào Trí Úc chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994 [121,tr.215] Trong công trình trên, tác giả cho rằng, hình phạt có bản chất là sự cưỡng chếnghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm vào người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho

xã hội khi tước bỏ hoặc hạn chế của họ các quyền, hình phạt phải được ghi nhậntrong BLHS và do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội Bên cạnh đó, tác giả cũngquan điểm rằng không được coi trừng trị là một mục đích của hình phạt vì hình phạt

có bản chất, nội dung cơ bản là sự trừng trị khi nó tước bỏ hoặc hạn chế quyền củangười phạm tội Như vậy, thông qua trừng trị hình phạt sẽ hướng đến các mục đíchgiáo dục, cải tạo người phạm tội, ngăn chặn họ phạm tội mới và giáo dục cải tạongười khác trong xã hội có ý thức tuân thủ và chấp hành pháp luật

Luận án tiến sĩ luật học Các hình phạt chính trong luật hình sự Việt Nam của

tác giả Nguyễn Sơn [89], Viện Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội, 2002 Trong luận ánnày, tác giả đã đưa ra một số phân tích về những vấn đề chung về hình phạt như kháiniệm, đặc điểm và mục đích của hình phạt Theo tác giả, hình phạt là chế tài nghiêmkhắc nhất trong hệ thống các chế tài pháp lý được quy định trong BLHS, được bảođảm thực hiện bằng các biện pháp trừng trị, thông qua đó giáo dục cải tạo ngườiphạm tội, đáp ứng yêu cầu về công lý, công bằng xã hội [89, tr.28] Mục đích củahình phạt là mục tiêu, là đích mà toàn bộ quá trình xây dựng các quy định về hìnhphạt và áp dụng hình phạt đối với người phạm tội, đào tạo, giáo dục, tuyên truyền,

phổ biến pháp luật hướng tới Theo tác giả, trừng trị và giáo dục, cải tạo người phạmtội đều không thể là mục đích cuối cùng của hình phạt [89, tr.20] Do đó, mục đíchcuối cùng của hình phạt chính là việc nó được dùng làm công công cụ bảo vệ xã hộikhỏi các vi phạm, đảm bảo trật tự và để xã hội phát triển hay nói cách khác, mục đíchcủa hình phạt chính là tái lập công bằng và xác lập công lý Như vậy, mục đích củahình phạt là bảo đảm công bằng xã hội, duy trì công lý và phòng ngừa tội phạm [89,tr30]

Bài viết Hình phạt chính không giam giữ trong luật hình sự Việt Nam của

Nguyễn Thị Ánh Hồng [30], Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, năm

2018 Theo tác giả, hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất được quyđịnh trong luật hình sự, do Tòa án áp dụng cho chính người, pháp nhân thương mạiphạm tội đã thực hiện tội phạm Hình phạt nhằm răn đe, ngăn ngừa, phòng ngừangười phạm tội tiếp tục thực hiện tội phạm và nhằm mục đích cao nhất là cải tạo,giáo dục họ tuân thủ pháp luật Hình phạt còn nhằm ngăn ngừa, giáo dục ý thức phápluật cho những người khác trong xã hội, góp phần đấu tranh phòng ngừa và chống tộiphạm Trong bài viết, tác giả cũng cho rằng hình phạt nhằm răn đe, ngăn ngừa,phòng ngừa pháp nhân thương mại thực hiện tội phạm [30, tr.109] Hình phạt có cácđặc trưng gồm: hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước;hình phạt là biện pháp cưỡng chế được quy định trong luật hình sự; hình phạt là biệnpháp cưỡng chế do Tòa án áp dụng; hình phạt chỉ áp dụng đối với chính chủ thể thựchiện tội phạm bởi TNHS là loại trách nhiệm không thể thay thế hoặc chuyển giao Vềmục đích của hình phạt, tác giả phân đưa ra quan điểm rằng hình phạt có hai mụcđích: Mục đích phòng ngừa riêng là “kết quả mà Nhà nước mong muốn đạt được khidùng hình phạt tác động trực tiếp lên người phạm tội”, bao gồm các nội dung: răn đe,trừng trị người phạm tội; cải tạo, giáo dục người phạm tội; ngăn ngừa người bị kết ánphạm tội mới Mục đích phòng ngừa chung là “kết quả mà nhà nước mong muốn đạtđược khi dùng hình phạt tác động đối với cộng đồng xã hội” Mục đích phòng ngừachung của hình phạt thể hiện ở các nội dung: răn đe những người có tâm lý “khôngvững vàng” trong xã hội; giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật của người dân, nâng cao

ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm [30, tr.34]

Tổng hợp kết quả đề tài Hình phạt trong luật hình sự Việt Nam của Viện Khoa

học pháp lý [7], Bộ Tư pháp, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 1995 Đây là côngtrình nghiên cứu chuyên sâu và tập trung nhất về hình phạt trong giai đoạn trước khi

có BLHS năm 1999 Kết qủa nghiên cứu trong công trình này có nhiều ảnh hưởngđến việc xây dựng các quy định về hình phạt trong BLHS năm 1999 như vấn đề quyđịnh khái niệm hình phạt trong BLHS, xác định cụ thể các mục đích của hình phạt,

sự gia tăng phạm vi của các hình phạt chính không giam giữ so với quy định củaBLHS năm 1985 [7]

Các công trình là sách chuyên khảo, bài viết chuyên ngành luật hình sự: Trách

nhiệm hình sự và hình phạt [25, tr.27] của Trường Đại học Luật Hà Nội do GS.TS.

Nguyễn Ngọc Hòa chủ biên dành phần lớn nội dung để phân tích, bình luận các vấn

đề lý luận hình phạt như khái niệm, mục đích và quy định của pháp luật hình sự vềcác hình phạt cụ thể, quyết định hình phạt, các biện pháp miễn, giảm hình phạt Bàiviết “Quan điểm tiếp cận hiệu quả của hình phạt” [32, tr.4] của TS Nguyễn MạnhKháng đặt nền móng về lý luận cho các nghiên cứu về hiệu quả hình phạt trên cơ sởxác định bản chất và mục đích của hình phạt Bài viết “Một số vấn đề về khái niệmhình phạt” của PGS.TS Trịnh Quốc Toản, Tạp chí Khoa học, chuyên san Luật học,

số 1/2008, đã đề cập một cách sơ lược về hai học thuyết hình phạt, phân tích các đặctrưng hình phạt theo quan điểm của Hart, từ đó đánh giá, phân tích, các đặc trưng củahình phạt theo PLHS Việt Nam, bình luận khái niệm hình phạt theo Điều 26 BLHSnăm 1999 Bài viết “Bàn về bản chất và chức năng của hình phạt” [90, tr.44] của tácgiả Nguyễn Sơn phân tích chức năng của hình phạt bắt nguồn từ chức năng của Luậthình sự và các yếu tố tác động xã hội của hình phạt Một số bài viết tạp chí đáng chú

ý khác như “Bàn về mục đích của hình phạt” của PGS.TS Dương Tuyết Miên [47, tr.15]; “Hình phạt - Một số vấn đề lý luận” của tác giả Nguyễn Mạnh Kháng [31,

tr.15] Nói chung, các công trình chủ yếu bàn luận về khái niệm hình phạt, các đặctrưng của hình phạt và các mục đích của hình phạt

rr<1 > • • A J /V 1 À Á 1 • /V /V Á /V \ 1 1 • /V r À 1 r 1 /V 1'1

Thời gian gần đây dần xuất hiện một số công trình nghiên cứu về lý luận hình

phạt đề cập đến các học thuyết của hình phạt như: Sách chuyên khảo Hình phạt bổ

sung trong luật hình sự Việt Nam [98, tr.15] của PGS.TS Trịnh Quốc Toản từ trang

13 đến trang 16 đã giới thiệu sơ lược hai học thuyết hình phạt là học thuyết trừng trị

và học thuyết phòng ngừa Sách chuyên khảo Tội phạm học đương đại [55, tr 264],

PGS.TS Dương Tuyết Miên giới thiệu quan điểm của một số nhà tội phạm học cổđiển về hình phạt mà chủ yếu là giới thiệu học thuyết phòng ngừa tội phạm Côngtrình tuy không mang tính trực tiếp nhưng đề cập đến hướng nghiên cứu mới về hìnhphạt khi giới thiệu khái quát khoa học hình phạt học

Một số công trình nghiên cứu về lý luận hình phạt như Lý luận về quyền trừng

trị; Các học thuyết hình phạt của một số tác giả ở miền Nam Việt Nam trước năm

1975 có giá trị tham khảo vì các tác phẩm này nghiên cứu chủ yếu từ khoa học pháp

lý hình sự phương tây và quy định luật hình sự của Pháp nên gần với các nghiên cứuquốc tế về vấn đề này Nổi bật nhất trong giai đoạn này có hai tác giả Nguyễn Huy

Chiểu và Nguyễn Quang Quýnh Trong cuốn sách chuyên khảo Hình luật, [16,

tr.334] tác giả Nguyễn Huy Chiểu trình bày về nguồn gốc của luật hình sự, các họcthuyết của luật hình sự và tính chính đáng của quyền trừng trị, tính chất của hình phạtmang lại nhiều giá trị tham khảo Tác giả Nguyễn Quang Quýnh trong sách chuyên

khảo Hình luật tổng quát [73] phân tích lịch sử luật hình sự Việt Nam thời kỳ phong

kiến với sự ảnh hưởng của các học thuyết nhân trị và pháp trị, phân tích các họcthuyết hình sự phương Tây có nhiều giá trị tham khảo

Các công trình nghiên cứu lý luận về hình phạt ở Việt Nam đạt được nhiềuthành tựu mà luận án có thể tiếp thu như khái niệm hình phạt, các đặc trưng của hìnhphạt và mục đích của hình phạt Điểm chưa đầy đủ trong nghiên cứu về lý luận hìnhphạt ở Việt Nam là các học thuyết về hình phạt hay một số nghiên cứu gần đây chỉdừng ở mức độ khái quát và chưa cập nhật các phát triển mới về học thuyết hình phạttrên thế giới Luận án sẽ chú trọng thêm nghiên cứu các học thuyết về hình phạtnhằm đặt nền tảng lý luận vững chắc cho việc xây dựng khái niệm hình phạt, mụcđích của hình phạt và cơ sở lý luận cho việc hình thành và quy định của các hình phạtchính không giam giữ

So với nghiên cứu lý luận về hình phạt nói chung, các công trình nghiên cứu

lý luận hình phạt tù chung thân ở Việt Nam còn hạn chế Xu hướng nghiên cứu mộtnhóm hình phạt được nghiên cứu ngày càng phổ biến trong giai đoạn gần đây, chủyếu là hai nhóm hình phạt chính và hình phạt bổ sung

1.1.2 Các nghiên cứu về hình phạt tù chung thân trong luật hình sự

Bên cạnh đó, nghiên cứu trực tiếp về hình phạt tù chung thân trong luật hình

sự ở các mức độ khác nhau đã có các nghiên cứu như:

- Chương thứ VII - Hình phạt và biện pháp tư pháp, trong Sách chuyên khảo Sau đại học: Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (Phần chung) của

GS.TSKH Lê Văn Cảm [10, tr.669], Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005 đề cậpđến: 1) Ý nghĩa của việc nghiên cứu, khái niệm và các đặc điểm của hình phạt; phânbiệt hình phạt với TNHS và với biện pháp tư pháp; 2) Các mục đích của hình phạtvới việc quy định các mục đích của hình phạt trong PLHS Việt Nam, trong khoa họcluật hình sự và mô hình lý luận của nó trong PLHS; 3) Hệ thống hình phạt và nhữngtiêu chí của một hệ thống hình phạt khả thi; 4) Các đặc điểm cơ bản của hệ thốnghình phạt theo luật hình sự Việt Nam từ sau Cách mạng đến trước khi pháp điển hóalần thứ nhất (1945-1975); từ sau khi pháp điển hóa lần thứ nhất đến khi pháp điểnhóa lần thứ hai (1985-1999) và từ sau khi pháp điển hóa lần thứ hai (1999) đến nay[10, tr.671] Đáng chú ý là tác giả đã xây dựng khái niệm và các mục đích của hìnhphạt, đồng thời chỉ ra các đặc điểm cơ bản của hệ thống hình phạt, trong đó có hìnhphạt tù chung thân từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay;

- Chương VIII - Khái niệm hình phạt và hệ thống hình phạt của GS.TS Võ Khánh Vinh, trong sách: Tội phạm học, Luật hình sự và Luật tố tụng hình sự Việt

Nam do GS.TSKH Đào Trí Úc chủ biên, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994 đã

đề cập đến: 1) Khái niệm hình phạt và 2) Hệ thống hình phạt [121, tr.215] Đáng chú

ý, tác giả đã làm sáng tỏ hệ thống hình phạt theo Phần chung và Phần các tội phạmcủa BLHS, trong đó có sự thể hiện của hình phạt tù chung thân với tư cách là chế tàipháp lý hình sự

- Luận án tiến sĩ luật học Các hình phạt chính trong luật hình sự Việt Nam của

tác giả Nguyễn Sơn, Viện Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội, 2002 Nội dung luận án làcông trình đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống về hình phạt tùtrong đó có hình phạt tù chung thân với 03 chương như sau: 1) Cơ sở lý luận chung

về các hình phạt chính trong hệ thống hình phạt theo luật hình sự Việt Nam; 2) Nộidung, vai trò và ý nghĩa của các hình phạt chính trong hệ thống hình phạt hiện hànhvà; 3) Hiệu quả của các hình phạt chính và các giải pháp nâng cao hiệu quả của cáchình phạt chính [89, tr.28] Như vậy, luận án đã đề cập tới hình phạt tù chung thân

với tư cách là loại hình phạt chính có tính chất nghiêm khắc thứ hai trong hệ thốnghình phạt chính của PLHS Việt Nam Trong khi xây dựng cơ sở lý luận về các hìnhphạt chính nhằm xác định khái niệm, vai trò, bản chất của các hình phạt này, tác giả

đã bao hàm trong đó hình phạt tù chung thân Tác giả đã có những đánh giá cơ bản

về nội dung, vai trò, ý nghĩa của hình phạt tù chung thân bên cạnh các hình phạtchính khác trong PLHS thực định ở Việt Nam Trong đó, hình phạt tù chung thânđược tác giả đặc biệt nhấn mạnh là “hình phạt đệm” để thay thế hình phạt tử hìnhnhằm hạn chế áp dụng hình phạt này Vấn đề hiệu quả và giải pháp hoàn thiện quyđịnh về hình phạt tù chung thân cũng được tác giả đề cập trong phần đánh giá hiệuquả của các hình phạt chính và đề xuất kiến nghị nâng cao hiệu quả của các hình phạtnày Tuy nhiên, đề cập hình phạt tù chung thân vẫn trong cùng với các hình phạtchính khác

- Tổng hợp kết quả đề tài Hình phạt trong luật hình sự Việt Nam của Viện

Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, Nxb Chính trị Quốc gia Hà Nội, 1995 Đây là đề tàinghiên cứu khoa học cấp Bộ (Mã số:91-98-050/ĐT ngày 27/6/1991) Đề tài đã đề cậpđến các vấn đề sau đây: 1) Một số căn cứ lý luận và thực tiễn nâng cao hiệu quả hìnhphạt trong luật hình sự Việt Nam; 2) Chính sách hình sự và hình phạt; 3) Hiệu quảcủa hình phạt: Khái niệm, tiêu chí và điều kiện; 4) Quyết định hình phạt trong luậthình sự Việt Nam; 5) Hình phạt tiền - Những vấn đề lý luận và thực tiễn; 6) Hìnhphạt tù có thời hạn; 7) Án treo; 8) Hình phạt tử hình và chung thân và; 9) Nâng caohiệu quả hình phạt bổ sung [113, tr 86] Như vậy, trong báo cáo tổng hợp kết quảcủa đề tài có đề cập đến hình phạt tử hình và hình phạt tù chung thân, trong đó đãphân tích mục đích của hình phạt, đánh giá góc độ tâm lý xã hội khi nhìn nhận, thựctiễn xét xử của TAND thành phố Hà Nội; việc phân biệt hai hình phạt này trong quátrình xét xử các vụ án, từ đó đưa ra một số kiến nghị sửa đổi, bổ sung BLHS về haihình phạt là hình phạt tử hình và hình phạt tù chung thân [113, tr.222]

- Chương IV - Những vấn đề chung về hình phạt, miễn hình phạt và các chế

định liên quan đến việc chấp hành hình phạt của TS Trịnh Tiến Việt, trong sách

chuyên khảo: Tội phạm và trách nhiệm hình sự, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,

2013 Theo đó, tại Chương IV này, những vấn đề lý luận về hình phạt tù chung thânđược đề cập trong nghiên cứu chung về khái niệm, đặc điểm, mục đích và hệ thống

hình phạt Đề cập cụ thể riêng đến hình phạt tù chung thân, tác giả phân tích vị trí, ýnghĩa của hình phạt này trong hệ thống hình phạt, nội dung, điều kiện áp dụng theoquy định PLHS Việt Nam hiện hành; so sánh các quy định ấy với quy định tươngứng trong PLHS của Liên bang Nga, Nhật Bản và Trung Hoa [116, tr.55].

- Sách chuyên khảo Hình phạt bổ sung trong luật hình sự Việt Nam của

PGS.TS Trịnh Quốc Toản [98] Công trình đã dành các trang từ trang 11 đến trang

51 để phân tích quan niệm về hình phạt, đây là nội dung nghiên cứu liên quan đến lýluận về hình phạt, giới thiệu sơ lược học thuyết hình phạt cũng như phân tích cáckhái niệm khoa học về hình phạt Theo tác giả các đặc điểm của mình phạt gồm: hìnhphạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc của nhà nước; hình phạt là sự thống nhấtgiữa trừng trị và cải tạo, giáo dục; hình phạt gắn liền với tội phạm; hình phạt đượcluật quy định; hình phạt do Tòa án áp dụng đối với người phạm tội; hình phạt là công

cụ bảo đảm cho luật hình sự thực hiện được nhiệm vụ bảo vệ và đấu tranh phòng,chống tội phạm Từ đó, tác giả rút ra khái niệm hình phạt như sau: hình phạt là biệnpháp cưỡng chế nghiêm khắc của Nhà nước, được luật quy định, do Tòa án nhândanh nhà nước áp dụng đối với người phạm tội và được thể hiện ở việc tước bỏ hoặchạn chế quyền, lợi ích của họ nhằm giáo dục, cải tạo họ và phòng ngừa tội phạm, bảođảm cho luật hình sự thực hiện được nhiệm vụ bảo vệ và đấu tranh phòng, chống tộiphạm [98, tr.36]

Ngoài ra còn có một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành về vấn đềnày như: “Hình phạt - Một số vấn đề lý luận” của PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng,

Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số 10/2000 [32]; “Bàn về bản chất và chức năng của

hình phạt” của TS Nguyễn Sơn, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 9/2002 [90];

“Một số điểm mới của BLHS 1999 về hình phạt và quyết định hình phạt” của ThS

Đinh Văn Quế, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 02/2001[66]; “Hoàn thiện các quy

định của BLHS về hệ thống hình phạt và quyết định hình phạt” của TS Phạm Mạnh

Hùng, Tạp chí Kiểm sát số 4/2001 [28]; “Hệ thống hình phạt theo PLHS của một số nước Châu á, Châu Âu, Hoa Kỳ” của TS Trương Quang Vinh, Tạp chí Luật học, số

01/1999; “Thực trạng các quy định của PLHS Việt Nam về hệ thống hình phạt và

phương hướng hoàn thiện” của GS.TSKH Lê Văn Cảm và TS Trịnh Tiến Việt, Tạp

chí Khoa học, chuyên san Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, số 24(12)/2008;

“Hệ thống hình phạt theo PLHS của một số quốc gia Hồi giáo” của PGS.TS Dương Tuyết Miên trên Tạp chí Tòa án nhân dân, số 22(12)/2009; “Hiệu quả của các hình

phạt chính trong hệ thống hình phạt của Việt Nam - đánh giá dưới góc độ chi phí xã

hội” của tác giả Nguyễn Minh Khuê, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 1/2014;

“Bàn về hình phạt tù chung thân trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Mạc Minh

Quang, Tạp chí Công thương, số 15/2019; “Hình phạt tù chung thân trong PLHS một

số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam” của tác giả Mạc Minh Quang,

Tạp chí Công thương, số 21/2019; Tham luận “Hoàn thiện hệ thống hình phạt đáp

ứng yêu cầu cải tư pháp hiện nay” [38, tr 23] của PGS.TS Trần Văn Độ, Tham luận

hội thảo khoa học, tập trung phân tích, đánh giá quy định của BLHS năm 1999 về hệ

thống hình phạt và các kiến nghị về phương hướng và các kiến nghị cụ thể nhằmhoàn thiện quy định của BLHS về hệ thống hình phạt theo yêu cầu cải cách tư pháp

về hình phạt Riêng bài tham luận của PGS.TS Trần Văn Độ cũng đưa ra nhiều kếtluận quan trọng về thực tiễn áp dụng các hình phạt nói chung và các hình phạt chínhkhông giam giữ nói riêng mà NCS có thể tham khảo, mới chỉ đề cập chung đếnkhái niệm, đặc điểm, mục đích của hình phạt, quyết định hình phạt và hoàn thiện một

số hình phạt trong BLHS Việt Nam cũng như nghiên cứu, so sánh hệ thống hình phạtmột số nước với nước ta Đặc biệt, bước đầu đã đánh giá hiệu quả của các hình phạtchính trong hệ thống hình phạt của Việt Nam - đánh giá dưới góc độ chi phí xã hội,trong đó có cả hình phạt tù chung thân nhưng chỉ ở quy mô nhỏ nên nội dung liênquan đến hình phạt tù chung thân ở trong các công trình này không chiếm thời lượngnhiều và chưa thực sự sâu sắc

- Trong Giáo trình Luật hình sự Việt Nam của Trường Đại học Luật Hà Nội

năm 2001 đã đưa các phân tích về khái niệm và nội dung cũng như phạm vi áp dụnghình phạt tù chung thân như sau: Tù chung thân là hình phạt tù không có thời hạn ápdụng đối với người phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng nhưng chưa đếnmức bị xử phạt tử hình Theo các tác giả, tù chung thân là hình phạt rất nghiêm khắc,chỉ nhẹ hơn hình phạt tử hình Tù chung thân tước tự do của người bị kết án, cách ly

họ ra khỏi xã hội để giáo dục, cải tạo và phòng ngừa tội phạm Theo đó, tù chungthân và tù có thời hạn khác nhau ở khả năng tước bỏ quyền tự do của người phạm tộiđối với tù chung thân là suốt đời Điều này thể hiện tính nghiêm khắc của tù chung

thân trong hệ thống hình phạt [107, tr.172].

- Giáo trình Luật hình sự Việt Nam Phần chung của Trường Đại học Kiểm sát

Hà Nội [105, tr.169] đã có phân tích về hình phạt tù chung thân Theo đó, tù chungthân là hình phạt buộc người phạm tội phải cách ly khỏi xã hội không thời hạn Giáotrình phân tích tù chung thân là hình phạt đặc biệt, có tính chất nghiêm khắc cao thểhiện ở chỗ hình phạt này tước quyền tự do của người bị kết án không thời hạn, cách

ly vĩnh viễn họ ra khỏi xã hội Đây cũng là điểm khác nhau cơ bản giữa tù chungthân và tù có thời hạn Tù chung thân là hình phạt nặng hơn hình phạt tù nhưng nhẹhơn hình phạt tử hình Điều kiện để áp dụng hình phạt tù chung thân là người phạmtội đặc biệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình Có nghĩa là người

bị kết án phạm tội thuộc trường hợp đặc biệt nghiêm trọng, gây nguy hại đặc biệt lớncho xã hội nhưng nếu tước bỏ quyền sống của họ bằng hình phạt tử hình thì quá nặng

mà áp dụng hình phạt tù có thời hạn thì vẫn chưa đủ tính nghiêm khắc, chưa thể răn

đe người phạm tội Do đó, Tòa án lựa chọn hình phạt tước bỏ tự do vĩnh viễn củangười đó Hoặc mặc dù hành vi phạm tội của người bị kết án thuộc trường hợp đặcbiệt nghiêm trọng đến mức phải áp dụng hình phạt tử hình nhưng người phạm tội lạitập trung nhiều tình tiết giảm nhẹ làm giảm đi đáng kể mức độ nguy hiểm cho xã hộicủa tội phạm, bản thân họ vẫn còn khả năng giáo dục, cải tạo nên Tòa án lựa chọnhình phạt tù chung thân Người bị kết án tù chung thân bị giam giữ trong trại giam vàphải tuân thủ các chế độ sinh hoạt, học tập, lao động nghiêm khắc, nếu trong quátrình chấp hành án người bị kết án tù chung thân có nhiều tiến bộ thì có thể đượcgiảm mức hình phạt, lần đầu được giảm xuống 30 năm tù và dù được giảm nhiều lầncũng phải bảo đảm thời hạn thực tế chấp hành hình phạt là 20 năm Như vậy, hìnhphạt tù chung thân vẫn bảo đảm được mục đích phòng ngừa chung và phòng ngừariêng

- Giáo trình Luật hình sự Việt Nam Phần chung của Khoa Luật, Đại học Quốc

gia Hà Nội [33, tr.158] cho rằng tù chung thân là hình phạt tù không có thời hạnđược áp dụng đối với người phạm tội trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọngnhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình Cũng là một trong những hình phạt tướcquyền tự do của người bị kết án nhưng hình phạt tù chung thân khác tù có thời hạn ởchỗ người bị phạt tù chung thân có khả năng bị tước đoạt tự do đến hết đời, bị cách lyvĩnh viễn khỏi môi trường sống bình thường của họ trước khi bị kết án Vì vậy, tù

chung thân là hình phạt rất nghiêm khắc chỉ đứng sau hình phạt tử hình Quy địnhhình phạt này trong hệ thống hình phạt của Nhà nước ta tạo ra khả năng phân hóaTNHS và cá thể hóa hình phạt đối với các loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, nógiữ vị trí trung chuyển giữa phạt tù có thời hạn tối đa là 20 năm và tử hình, làm cho

hệ thống hình phạt giữ được tính thống nhất nội tại của nó

Hình phạt tù chung thân được áp dụng đối với các trường hợp phạm tội đặcbiệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức tử hình Theo thực tiễn xét xử đó là nhữngtrường hợp phạm tội gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng về an ninh, chính trị, trật tự,

an toàn xã hội, tính mạng, sở hữu tài sản và có nhiều tình tiết tăng nặng đáng kể.Thông thường, hình phạt này được áp dụng đối với những trường hợp mà nếu ápdụng hình phạt tù có thời hạn đến 20 năm tù thì vẫn còn nhẹ nhưng nếu phạt tử hìnhthì chưa thật cần thiết Ranh giới về điều kiện áp dụng giữa hình phạt tù chung thânhoặc tử hình là không rõ ràng, rành mạch, bởi vậy, Tòa án khi xét xử cần phải xemxét vụ án một cách khách quan, toàn diện, chính xác để đảm bảo khi áp dụng đạtđược mục đích phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung

- Sách chuyên khảo Sau đại học Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật

hình sự (Phần chung), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội [10, tr.123] của GS.TSKH.Lê

Văn Cảm Trong giáo trình này, tác giả có phân tích khái niệm, đặc điểm về hìnhphạt tù chung thân và phạm vi áp dụng hình phạt này Tù chung thân là hình phạt tùkhông có thời hạn, áp dụng đối với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưngchưa đến mức bị xử phạt tử hình Hình phạt tù chung thân không áp dụng đối vớingười chưa thành niên phạm tội Tù chung thân giống với tù có thời hạn ở chỗ tướcquyền tự do, cách ly người bị kết án khỏi xã hội nhưng có điểm khác là tù chung thân

có khả năng tước quyền tự do người bị kết án đến khi họ chết Về tính nghiêm khắc,

tù chung thân cao hơn tù có thời hạn nhưng thấp hơn tử hình Thực tế, chung thânđược áp dụng đối với người phạm tội mà khi áp dụng hình phạt tù có thời hạn thìkhông tương xứng với tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm nhưng áp dụng hìnhphạt tử hình thì quá nặng và chưa cần thiết Trong các quy định về tội phạm, nhà làmluật thường quy định kèm theo hình phạt tù chung thân và tử hình Ranh giới về điềukiện áp dụng hai hình phạt này không lớn Vì vậy, để áp dụng đúng đắn đòi hỏi thẩmphán nghiên cứu, phân tích, cân nhắc kỹ lưỡng từng vụ án cụ thể

- Báo cáo tổng hợp kết quả đề tài Hình phạt trong luật hình sự Việt Nam của

Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995 màNCS đã nêu, tuy nhiên nó được đề cập chung khi phân tích với hình phạt tử hình vàmới chỉ nêu định hướng áp dụng hai hình phạt này với các loại tội phạm nào trongBLHS để hoàn thiện chứ chưa đưa ra kiến nghị cụ thể nào [7, tr.222]

Ngoài ra, có thể nói hiện nay có công trình nghiên cứu duy nhất ở cấp độ luận

văn thạc sĩ luật học nghiên cứu về hình phạt tù chung thân Đó là luận văn Hình phạt

tù chung thân trong luật hình sự Việt Nam của tác giả Nguyễn Thị Hải Yến, Khoa

Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2012 [124, tr 54] Theo tác giả, tù chung thân làhình phạt tù không thời hạn, tác động trực tiếp đến quyền và lợi ích thiết thân củangười bị kết án Người bị kết án sẽ bị giam giữ trong trại giam, nơi có chế độ giamgiữ và cải tạo rất chặt chẽ và nghiêm khắc Có nghĩa là, tù chung thân là hình phạttước đi quyền tự do của người bị kết án đến hết đời, cách ly họ vĩnh viễn khỏi môitrường sống bình thường, hay có thể gọi là tù suốt đời Tù chung thân là hình phạt tùtước quyền tự do của người bị kết án đến hết đời, được áp dụng đối với người phạmtội có tính nguy hiểm đặc biệt lớn cho xã hội nhưng chưa đến mức bị xử phạt tử hình.Tác giả cũng đưa ra các đặc điểm của hình phạt tù chung thân như sau: (i) Mức độnghiêm khắc của hình phạt tù chung thân trong hệ thống hình phạt chỉ đứng sau hìnhphạt tử hình; (ii) Hình phạt tù chung thân là hình phạt duy nhất trong hệ thống hìnhphạt có thể thay thế hình phạt tử hình; (iii) Hình phạt tù chung thân không có tínhlinh hoạt trong áp dụng Về phạm vi áp dụng hình phạt tù chung thân, theo tác giả,phạm vi áp dụng hình phạt tù chung thân là giới hạn BLHS quy định cho phép Tòa

án có thể áp dụng hình phạt tù chung thân đối với các loại tội phạm Giới hạn ápdụng hình phạt liên quan đến loại tội do người bị kết án gây ra Giới hạn về áp dụnghình phạt được luật quy định rõ ràng và cụ thể, đã thể hiện những điều kiện ràngbuộc khi áp dụng hình phạt nhằm loại trừ sự tùy tiện của quá trình áp dụng pháp luật,thể hiện một cách đầy đủ và hết sức rõ nét các nguyên tắc liên quan đến nền pháp chế

xã hội chủ nghĩa như nguyên tắc cá thể hóa TNHS và hình phạt, nguyên tắc nhân đạo

xã hội chủ nghĩa Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của tộiphạm, theo khoản 3 Điều 8 BLHS năm 1999 thì có 4 loại tội phạm: Tội phạm ítnghiêm trọng, tội phạm nghiêm trọng, tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt

nghiêm trọng Đối tượng áp dụng của hình phạt tù chung thân được hiểu là nhữngchủ thể của tội phạm mà BLHS cho phép Tòa án có thể áp dụng loại hình phạt này.Một người sẽ trở thành chủ thể của tội phạm nếu họ có năng lực TNHS và đạt độ tuổi

mà luật hình sự quy định Nếu căn cứ quốc tịch thì có người phạm tội là người ViệtNam, người phạm tội là người nước ngoài và người phạm tội là người không quốctịch Tuy nhiên, đây chỉ là công trình nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sí luật họcnên nhiều vấn đề mang tính lý luận chuyên sâu về hình phạt tù chung thân tác giả cònphân tích sơ sài, chưa có những học thuyết, quan điểm cụ thể về hình phạt này Đồngthời, luận văn được viết trong bối cảnh BLHS năm 1999 đang còn hiệu lực nênkhông còn thực sự phù hợp trong bối cảnh hiện nay là BLHS năm 2015

Cùng với đó, có thể kể đến một số bài viết được công bố trên các tạp chí khoahọc pháp lý như: “Có áp dụng hình phạt phụ quản chế đối với người bị phạt tù chung

thân hay không” của Lê Anh Xuân, Tạp chí Tòa án nhân dân năm số 1/1999 [123,

tr.25] Trong bài viết này, tác giả đưa ra quan điểm và lập luận về vấn đề khi mộtngười bị áp dụng hình phạt tù chung thân thì việc áp dụng hình phạt bổ sung là quảnchế của họ có cần thiết nữa hay không Bởi lẽ, tù chung thân mang bản chất là tù suốtđời, do đó, việc áp dụng hình phạt bổ sung là quản chế là không cần thiết, không đemlại hiệu quả cao trong áp dụng Trong bài viết “Việc xét giảm thời hạn chấp hànhhình phạt tù đối với người bị án tù chung thân mà hành vi phạm tội xảy ra trước 0 giờ

00 ngày 01/7/2000” của Nguyễn Văn Đông Tạp chí Kiểm sát số 4/2011, tác giả phân

tích về vấn đề tội phạm mà hành vi của họ xảy ra trước ngày 1/7/2000 mà có quyđịnh hình phạt tù chung thân thì áp dụng như thế nào để đạt hiệu quả cao và đáp ứngyêu cầu nhân đạo trong luật hình sự Bài viết “Cách tính thời hạn chấp hành hìnhphạt đối với người bị kết án tù chung thân lần đầu được giảm thời hạn chấp hành

hình phạt” của tác giả Lê Thị Thúy, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 4/2011 Trong

phạm vi bài viết của mình, tác giả phân tích về việc chấp hành án đối với người bịkết án chung thân, như vậy góc độ tìm hiểu là ở khía cạnh chấp hành hình phạt và thihành án hình sự Bài viết: “Về hình phạt tù chung thân, tử hình trong BLHS năm

1999 và một số kiến nghị” của PGS.TS Dương Tuyết Miên, Tạp chí Tòa án nhân

dân số 9/2009, [46, tr.19-24], tác giả đã phân tích về quy định của BLHS năm 1999

về hình phạt tù chung thân và hình phạt tử hình, trong đó có đưa ra một số phân tích

để đưa ra đề xuất hoàn thiện PLHS Việt Nam về hình phạt tù chung thân hoặc tửhình [50].

Như vậy, cho đến hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào ở cấp độ bàiviết có đề cập trực tiếp đến hình phạt tù chung thân dưới góc độ LHS, khi luận giảimột loạt các vấn đề cơ bản của hình phạt tù chung thân như khái niệm, đặc điểm, bảnchất, phạm vi, điều kiện áp dụng

Giống như ở Việt Nam, trong khoa học pháp lý thế giới, hình phạt tù chungthân được đề cập đến với tư cách là một trong các nội dung của những nghiên cứuchung về hệ thống, chính sách hình phạt hoặc là đối tượng nghiên cứu chính củanhững công trình nghiên cứu riêng về hình phạt này Trong đó, phải kể đến một sốcông trình nổi bật dưới đây:

pháp luật hình sự có đề cập đến hình phạt tù chung thân

Đề cập đến đến hình phạt tù chung thân trong nghiên cứu chung về hệ thốnghình phạt trong chính sách, PLHS đã có các công trình nghiên cứu khác nhau ở nướcngoài, chẳng hạn như:

Các nghiên cứu về hình phạt trên thế giới được bắt đầu từ rất sớm, từ trướcCông nguyên, các nhà triết học như Socrate, Platon đã đi tìm nguyên nhân làm phátsinh tội phạm và các biện pháp để phòng ngừa tội phạm Đến thế kỷ XVIII là giaiđoạn hình thành và phát triển của các học thuyết tội phạm học, trong đó bàn rất nhiều

về hình phạt và mục đích của hình phạt với các tác phẩm kinh điển của thế giới Cáctác phẩm đặt nền tảng cho lý luận về hình phạt gồm có Công lý và hình phạt (Justiceand Punishment), [161] Luân lý siêu hình (The Metaphysics of Morals) [162] củaI.Kant (1724-1804); Về tội phạm và hình phạt (Of crime and Punishments) [141] củaCesare Beccaria (1738-1794); Hệ thống nhà tù Panopticon (“Panopticon” scheme)10của Jeremy Benthame (1768-1800) Một số tác phẩm trong các giai đoạn gần đâynhư Kỷ luật và sự trừng phạt (Discipline and Punish) [188] của Michel Foucault;Hình phạt học (Penology) của tác giả David K.Scott Các nghiên cứu về hình phạttrong giai đoạn từ thế kỷ XVIII đến nửa trước thế kỷ XX chủ yếu đề cập đến hai họcthuyết cơ bản sau: Học thuyết trừng trị (Retributive theory) với đại diện tiêu biểu là

I.Kant, một triết gia người Đức Học thuyết trừng trị quan niệm hình phạt là công cụNhà nước sử dụng để trừng trị người phạm tội vì đó là điều mà người phạm tội xứngđáng phải chịu vì những hành vi phạm tội của họ Học thuyết vị lợi (Utilitariantheory) do Cesare Beccaria khởi xướng theo học thuyết này, hình phạt nhằm ngănngừa người bị kết án tiếp tục phạm tội, cải tạo người phạm tội và phòng ngừa tộiphạm Học thuyết vị lợi được Cesare Beccaria thể hiện trong tác phẩm Về tội phạm

và hình phạt (Of crime and punishments) và được phát triển bởi Jeremy Benthame.Tuy tồn tại hai học thuyết khác nhau về hình phạt và mỗi học thuyết đều có các hạtnhân hợp lý và các hạn chế nhất định nên một số nhà khoa học đã hợp nhất hai họcthuyết trên thành học thuyết liên hợp (“Hybrid” Theory, Compromise Theory, MixedTheory) Theo học thuyết liên hợp, hình phạt không chỉ có mục đích trừng trị mà còn

có mục đích phòng ngừa tội phạm

Từ nửa sau thế kỷ XX đến nay, khoa học pháp lý hình sự trên thế giới dần có

sự chuyển biến trong nghiên cứu về hình phạt, hướng nhiều đến nghiên cứu về tínhhiệu quả của hình phạt và hình phạt gắn với việc bảo đảm quyền con người Một sốnhà hình phạt học cho rằng, học thuyết hình phạt không còn giới hạn trong hai họcthuyết kinh điển truyền thống mà bao gồm bốn học thuyết Có thể kể đến các côngtrình nghiên cứu sau:

- TS Krishna Kumari trong bài viết “Vai trò của các học thuyết về hình phạtđối với chính sách kết án” (Role of theories of punishment on the policy ofsentencing) [163] đã phân tích bốn học thuyết hình phạt gồm: Học thuyết trừng trị,học thuyết phòng ngừa, học thuyết ngăn ngừa và học thuyết cải tạo Khoa học pháp

lý hình sự xác định học thuyết hình phạt bao gồm bốn học thuyết nhằm mục tiêuPLHS xác định hình phạt là gì, từ đó xây dựng chính sách hình phạt phù hợp

- Bài viết Học thuyết hình phạt (Theory of punishment) của tác giả Kevin

Murtagh [220] giới thiệu, phân tích nguồn gốc nội dung của các học thuyết hình phạtđặc biệt là học thuyết trừng trị và học thuyết phòng ngừa;

- GS Alice Ristroph của Trường Đại học Utah, Hoa kỳ trong bài viết Thànhtựu và hạn chế trong học thuyết về hình phạt (Respect and Resistance in PunishmentTheory) [133] phân tích những điểm tích cực và hạn chế trong học thuyết hình phạttrừng trị và học thuyết vị lợi thông qua quan điểm của Thomas Hobbes với quan

điểm tiếp cận hình phạt dưới góc độ bảo đảm tự do con người và quyền con người;

- Bài viết Phản biện các học thuyết hình phạt: Cách nhìn nhận của James

Fitzjame Stephen (Against Theories of Punishment: The Thought of Sir JamesFitzjame Stephen) của Marc O.DeGirolami [179] đã có những phân tích sâu sắc đánhgiá những thành tựu và hạn chế trong các học thuyết về hình phạt Công trình nghiêncứu đã bình luận học thuyết trừng trị hạn chế của Norval Morris, học thuyết này chorằng hình phạt có mục đích trừng trị người phạm tội nhưng phải xác định mức tối đa

và tối thiểu cho sự trừng trị đó Tác giả cũng phân tích sự ảnh hưởng của học thuyếtnày đến chính sách kết án của các bang của Mỹ Bên cạnh đó, một số công trìnhnghiên cứu khác tuy không trực tiếp nhưng cũng có những nội dung liên quan đếncác vấn đề lý luận về hình phạt như luật hình sự (Criminal Law) 23 ở Chương 1 từtrang 3 đến trang 24 đã phân tích về bản chất, mục đích, nguồn, cấu trúc của luật hình

sự và có những nội dung đề cập đến bản chất, chức năng của hình phạt GS.TS Larry

J Siegel của Trường ĐH Massachusetts_Lowell trong cuốn sách Tội phạm học(Criminology) có phần giới thiệu, bình luận lịch sử của luật hình sự, lịch sử các họcthuyết tội phạm học với những nội dung liên quan đến lịch sử hình phạt có nhiều giátrị tham khảo

- Cuốn sách Tội phạm và hình phạt: Lịch sử của hệ thống tư pháp hình sự,

2005 [190], tác giả Michel P.Roth đã có những đánh giá liên quan đến hình phạt tùchung thân như sau: Mục đích răn đe của hình phạt, theo tác giả, cơ bản được đemđến từ tính hà khắc của hình phạt Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa rằng hình phạt

tử hình hay tù chung thân - vốn hà khắc nhất trong hệ thống hình phạt lại có ý nghĩarăn đe nhiều hơn các loại hình phạt khác Sở dĩ như vậy vì tác động răn đe phụ thuộcvào đạo đức của mọi người, những người có ý thức tôn trọng pháp luật thì dù không

sợ trừng phạt vẫn không phạm tội; ngược lại bọn tội phạm chuyên nghiệp dù rất sợ bịtrừng phạt nhưng vẫn cứ phạm tội

Mục đích trừng phạt là mục đích rõ ràng nhất được xác định ngay từ khi cáchình phạt được khai sinh Tuy nhiên, theo tác giả, dưới góc độ đạo đức cần xem xétlại rằng sự trừng phạt đối với người phạm tội có đem lại lợi ích nào cho nạn nhân hay

đó chỉ là thỏa mãn khát vọng trả thù của xã hội Bằng quan điểm tiếp cận đó, cáchình phạt thuần túy mang tính trừng phạt như tử hình, tù chung thân thực sự là những

hình thức trả thù tàn nhẫn mà loài người văn minh cần gỡ bỏ.

Mục đích phục hồi của hình phạt khiến cho hình phạt giống như một phươngthuốc (liều thuốc) điều trị mà người phạm tội là bệnh nhân Mục đích phục hồi chỉđạt được khi người phạm tội được tái hòa nhập cộng đồng trong điều kiện tránh xakhỏi những yếu tố hoàn cảnh khiến họ phạm tội như trong quá khứ Do đó, xét từmục đích này thì tử hình và tù chung thân là những hình phạt vô giá trị

Mục đích ngăn chặn của hình phạt hướng tới việc đề phòng tái phạm Hầu hếtcác hình phạt, nhất là hình phạt giam giữ có tác dụng này bởi khi bị giám sát haycách ly với xã hội nghĩa là người phạm tội bị mất khả năng tái phạm Hình phạt tửhình và tù chung thân lại càng đặc biệt có ý nghĩa này bởi chúng loại bỏ hoàn toànngười phạm tội ra khỏi cộng đồng xã hội Tuy nhiên, xét từ góc độ công lý, hình phạtđược đặt ra trên cơ sở hành vi phạm tội chứ không phải một nguy cơ phạm tội trongtương lai Do vậy, những hình phạt hướng tới mục đích loại bỏ hoàn toàn ngườiphạm tội nhằm ngăn cản họ tái phạm là không công bằng [143]

- Đề tài khoa học Áp dụng và thi hành hình phạt tù ở Đức và Hà Lan: Những

gợi ý cho Hoa Kỳ (Sentencing and Prison Practices in Germany and the Netherlands:

Implications for the United States) công bố năm 2013 của các nhà nghiên cứu RamSubramanian và Alison Shames thuộc Viện tư pháp Vera - Hoa Kỳ [198] Xuất phát

từ tình hình gia tăng mạnh mẽ số lượng tù nhân, tỉ lệ tội phạm tái phạm và chi phínặng nề cho các nhà tù ở Hoa Kỳ, nhóm tác giả đã tiến hành nghiên cứu và tiếp thukinh nghiệm từ nước Đức và Hà Lan để tìm ra giải pháp cho thực trạng này

Ở Đức và Hà Lan, các hình phạt không giam giữ được ưu tiên áp dụng hơnhình phạt tù, nhất là đối với các loại tội phạm phi bạo lực Hình phạt tù được áp dụng

ở các nước này chủ yếu là ngắn hạn Việc áp dụng án tù dài hạn và tù chung thânthậm chí được đòi hỏi phải có giải thích hết sức cặn kẽ trong bản án về lí do áp dụng.Chính vì lẽ đó, tính đến năm 2012 tỉ lệ tù nhân trên 100.000 dân ở Đức chỉ là 79người, Hà Lan là 82 người so với Hoa Kỳ là 716 người

Phương pháp cải huấn khi thi hành hình phạt tù ở Đức và Hà Lan cũng rấtkhác so với ở Hoa Kỳ do mục đích của hình phạt tù được xác định khác nhau Tòa ánhiến pháp Liên bang Đức tuyên bố rằng mục tiêu của nhà tù không phải là để bảo vệ

xã hội mà để giải quyết thành công nhiệm vụ đưa người tù tái hòa nhập xã hội

Tương tự như vậy, Luật về các nguyên tắc nhà tù của Hà Lan xác định mục đích cốtlõi của hệ thống cải huấn này là tái hòa nhập xã hội Trong khi đó, mục tiêu chủ yếucủa hệ thống nhà tù Mỹ vẫn là buộc người phạm tội trả giá và vô hiệu hóa khả nănggây hại của họ Đáp ứng mục tiêu đã đặt ra, các nhà tù ở Đức và Hà Lan chú trọnggiáo dục pháp luật, đào tạo nghề cho tù nhân; giáo dục kỹ năng giao tiếp, hòa nhập

và khuyến khích tù nhân duy trì mối quan hệ tốt với những người bên trong cũng nhưbên ngoài nhà tù; tôn trọng quyền riêng tư, quyền khiếu nại về chế độ phúc lợi của tùnhân; có chế độ thù lao công bằng đối với lao động của tù nhân; hạn chế áp dụnghình thức kỷ luật biệt giam trong nhà tù Ngược lại, nhà tù ở Hoa Kỳ có khuynhhướng hạn chế giao tiếp của tù nhân, quản lý bằng phương thức kỷ luật nghiêm khắckhiến họ dễ trở nên hung bạo, khó hòa nhập khi được phóng thích, dẫn đến tỉ lệ táiphạm là rất cao

Những kết luận trong nghiên cứu so sánh về phương diện áp dụng, thi hànhhình phạt tù ở Đức và Hà Lan đã gợi mở cho hệ thống tư pháp Hoa Kỳ những cảicách như: chú trọng các hình phạt không giam giữ; hạn chế hình phạt tù, đặc biệt là

tù dài hạn và tù chung thân; cấu trúc lại không gian nhà tù và thân thiện hóa các biệnpháp quản lý tù nhân nhằm mục tiêu cải tạo, tái hòa nhập xã hội [198]

- Cuốn sách Những tác động của hình phạt tù (The effects of imprisonment)

của các nhà tội phạm học thuộc trường Đại học Cambridge Alison Liebling và ShaddMaruna, xuất bản năm 2013 bởi hãng Routledge, Anh Quốc Cuốn sách dựa trênkhảo sát thực tiễn ở nhiều nhà tù tại Anh Quốc, Hoa Kỳ, Israel và Bỉ để phân tích sâusắc các tác động của hình phạt tù, nhất là về khía cạnh tâm lý, đối với không chỉ tùnhân mà còn đối với gia đình, con cái của họ và đối với xã hội cũng như các nhânviên nhà tù Riêng các hình phạt tù dài hạn và tù chung thân được cho là sự “đóngbăng” nghiêm trọng đối với người phạm tội Họ bị dừng lại so với sự phát triển của

xã hội, bị bỏ quên bởi gia đình, trở nên cô lập, lạc lõng và không thể hòa nhập trở lạikhi được phóng thích Những tù nhân thi hành án chung thân và tù nhân lớn tuổithường ở trong trạng thái tồn tại hơn là sống, phản ứng chống đối của họ như là cách

để mình không chìm vào quên lãng Bản thân các giám thị ở nhà tù cũng thường thờ

ơ với việc giáo dục, cải tạo người thi hành án tù chung thân bởi định kiến rằng đó lànhững người không thể cải tạo hoặc việc cải tạo là không cần thiết vì hết phần đờicòn lại phạm nhân sẽ vẫn ở trong tù Trên cơ sở này, các tác giả kiến nghị việc đổi

mới chế độ cải tạo, giáo dục và giao tiếp nhằm khắc phục tác động tâm lý tiêu cựcđối với phạm nhân nhằm nâng cao hiệu quả cải huấn của nhà tù [134, tr.123].

- Chương I Cơ sở lý luận của hình phạt tù (The rationale for imprisonment) của tiến sỹ Joycelyn Pollock trong sách Nhà tù - hiện tại và tương lai (Prisons:

Today and Tomorrow) do tập thể tác giả Ashley G Blackburn, Shannon K Fowler

và Joycelyn M Pollock biên soạn, xuất bản năm 2014 bởi Nxb Jones và Bartlett,Hoa Kỳ Chương sách dựa trên các học thuyết triết học, xã hội để lí giải sự tồn tại và

ý nghĩa của hình phạt tù với tư cách hình phạt chủ yếu trong hệ thống chế tài hình sự

Biện luận trước tiên về sự tồn tại của hình phạt tù là quyền trừng phạt của xãhội Dựa trên thuyết Khế ước xã hội, tác giả cho rằng nhà nước, pháp luật là nhữngthiết chế mà con người trong xã hội đã thỏa thuận thiết lập nên vì trật tự xã hội, khinhững thiết chế đó bị tổn hại thì xã hội có quyền trừng phạt người vi phạm thỏathuận Trong đó, hình phạt tù là một cách thức trừng phạt nghiêm khắc mà nhà nướcthay mặt xã hội áp dụng đối với người có hành vi chống đối xã hội nghiêm trọng

Cơ sở thứ hai của hình phạt tù là thuyết báo ứng Hình phạt tù đem đến chongười bị kết án sự đau khổ của sự mất tự do bởi vì họ đã gây những đau khổ, tổn thấtcho người khác trong xã hội Hình phạt tù với thời hạn dài và hình phạt tù chung thânđược áp dụng tương xứng với hành vi gây ra sự đau khổ ở mức độ đặc biệt nặng nề

Cơ sở thứ ba luận giải cho sự tồn tại của hình phạt tù là mục tiêu “bất hoạt”đối với những người nguy hiểm - tức là việc ngăn chặn khả năng tiếp tục gây hại củangười phạm tội Hình phạt tù áp dụng để cách ly người mà sự tồn tại của họ trongcộng đồng đe dọa an toàn của những người khác Người càng nguy hiểm cho xã hộithì thời gian cách ly càng lâu, đặc biệt nguy hiểm thì phải cách ly bằng hình phạt tùkhông có thời hạn (tù chung thân)

Cơ sở thứ tư của hình phạt tù là mục tiêu cải tạo và phục hồi Các học thuyếtpháp lý trong thế kỷ XIX cho rằng hình phạt tù ra đời là hình thức văn minh thay thếcho những cách thức trừng phạt, hành hạ người phạm tội một cách dã man, chỉ mang

ý nghĩa trả thù Thuật ngữ “cứu chuộc” của các học thuyết tôn giáo được áp dụngtriệt để nhằm mô tả thời gian trong tù như một giai đoạn chuộc lại lỗi lầm của ngườiphạm tội Ý tưởng về một hệ thống trại cải tạo như vậy xuất phát từ châu Âu nhưnglại được phát triển nhanh hơn ở Mỹ Cách ly, kỷ luật và lao động là những định