CON NG T KINH T TI U NÔNG N KINH T
THÁI NG
I V t qua n n nông nghi p t c p.
N n s n xu t nông nghi p đ ng b ng sông C u Long đã mang tính ch t s n xu t hàng hóa ngay
t tr c khi th c dân Pháp xâm l c Vi t Nam Vi c m r ng canh tác lúa n c trên các vùng đ t phía tây Nam B đ c xúc ti n t cu i th k XVIII không ch nh m vào vi c cung c p l ng th c cho nhu c u t i ch , mà còn nh m đáp ng m t th tr ng nông s n đã m c a ra các vùng bi n phía đông và ông - Nam á Th ng nhân và th ng tr ng đã có vai trò thúc đ y m nh m s quan tâm c a nh ng ng i kinh doanh nông nghi p, k c lâm ng nghi p ngay t nh ng th i k
h ng th nh c a Cù lao Ph và sau đó s phát tri n sôi đ ng c a Gia nh - Sài Gòn
Có r t nhi u nhân t đã góp ph n vào s phát tri n n n nông nghi p hàng hóa đ ng b ng sông
C u Long và không d gì xác đ nh nhân t nào là ch y u hay th y u Tuy nhiên, chúng ta có th hình dung m t ph c h p các nhân t kinh t - xã h i và các đi u ki n t nhiên c a vùng đã làm cho
n n s n xu t nông nghi p đ ng b ng sông C u Long, m c dù c ng là vùng sân xu t lúa n c,
c ng là s m r ng và ti p t c truy n th ng v n minh lúa n c c a ng i Vi t ph ng B c,
nh ng đã không l p l i, và v i th i gian, không ngày càng lún sâu vào n n kinh t nông nghi p t cung t c p nh đ ng b ng sông H ng
Khác v i đ ng b ng sông H ng n i đã hình thành t lâu đ i t ch c xã h i đ c thù c a các làng
xã ti u nông thích ng v i vi c chinh ph c các ngu n n c làm đi u ki n tiên quy t cho n n s n
xu t nông nghi p, đ ng b ng sông C u Long hình thái t ch c làng xã c a ng i Vi t cho đ n nay c ng còn r t m i m N n s n xu t nông nghi p đ c d a trên lao đ ng c a binh lính, c a
nh ng l u dân và c a nh ng ng i đi làm thuê cho các nhà đi n ch Các làng xã Nam B ch
d n d n hình thành v sau này và thông th ng là m t t ch c hành chính h n là m t t ch c s n
xu t nh B c B và Trung B M c đ ki m soát v đ t đai c a làng xã đ ng b ng sông C u Long r t h n ch , công đi n không phát tri n trong lúc s đ t ph canh do dân t đ a ph ng khác
đ n khai phá l i ph bi n Làng h u nh không h có ngh a v và quy n h n ki m soát vi c khai thác đ t đai Ngay c vi c s d ng các ngu n n c thì ph n l n c ng do nh ng ng i tr c ti p canh tác t gi i quy t không thông qua th ch làng xã đ ng b ng sông C u Long, nh ng đ n v
xã p không đòi h i m t quy mô dân s ph n ánh c c u kính t trong chính nó M t p có th có
r t ít gia đình v i m t vài tr m nhân kh u Trong khi đó m t xã có th có quy mô nhân kh u 15 -
20 ngàn ng i
Chúng ta nh n m nh đ n s khác bi t v t ch c xã h i này đ ng b ng sông C u Long và coi
đó là m t y u t nh h ng r t quan tr ng đ n tri n v ng phát tri n trong t ng lai c a vùng T t nhiên v ph ng di n v n hóa thì ng i Vi t trên đ ng di c vào Nam và khai thác đ ng b ng sông C u Long v n mang theo trong hành trang c a h nh ng
Trang 218 Con đ ng t kinh t ti u nông thôn…
di s n v n hóa, nh ng phong t c t p quán, nh ng bi u t ng tinh th n c a n n v n hóa c truy n
B c B và nh t là Trung B Vì l đó mà đôi khi ng i ta v n b t g p nh ng d ng th c c a ngôi làng, mái đình, cây đa, l h i trong m t s vùng đ ng b ng sông C u Long Tuy nhiên s nuôi
d ng và tái t o các giá tr tinh th n ít nhi u m nh t này c a làng xã không h đi li n v i s tái
t o các c c u kinh t t c p t túc c a làng xã nh phía B c Không có và s không bao gi có s tái t o y
T t nhiên n u hi u theo ý ngh a thông th ng thì không m t n n s n xu t nông nghi p nào mà
l i không có ít nhi u tính ch t t túc Nhà nông nào mà không ít nhi u dùng s n ph m c a mình làm ra đ nuôi s ng chính mình và gia đình mình Nh ng trên ý ngh a khoa h c thì s n xu t t túc
và s n xu t hàng hóa là hai đ ng h ng hoàn toàn khác nhau v i nh ng c c u s n xu t khác
h n Trong n n s n xu t t c p t túc, nhân t quy t đ nh s s n xu t n m b n thân ng i s n
xu t v i nh ng nhu c u c a chính h Ng c l i trong n n s n xu t hàng hóa, nhân t quy t đ nh
n m bên ngoài ng i s n xu t, th tr ng và nhu c u c a chính th tr ng
đ ng b ng sông C u Long, n n s n xu t hàng hóa đ c m mang t m y th k tr c đây là
do nh ng nhân t th tr ng thúc đ y Vai trò c a th ng nhân trong vi c mua bán và trao đ i nông s n t vùng c c Nam ra phía B c và t v a lúa đ ng b ng sông C u Long đi các n c vùng ông-nam Á là r t quan tr ng Chúng ta ph i k đ n vai trò c a th ng nhân ng i Hoa trong các
ho t đ ng buôn bán nông s n nh n nh p đó h u kh p vùng đ ng b ng sông C u Long, nhi u
ch , nhi u th tr ng do ng i Hoa kh i công xây d ng và t t nhiên h đã thu l i t các ngu n buôn bán n i y T khi ng i Pháp khai thác vùng này h đã d a vào ng i Hoa đ thúc đ y
vi c mua bán và xu t kh u lúa g o Các th tr ng l n n m ngay trong vùng ông-Nam Á M t
th i gian r t dài, th c dân Anh đã mua g o c a ông D ng đ nuôi s ng ngh tr ng cây cao su Malaixia
II i m d ng c a kinh t ti u nông.
Tuy nhiên khi nh n m nh đ n vai trò c a th tr ng đã h ng s n xu t nông nghi p đ ng
b ng sông C u Long vào con đ ng sàn xu t hàng hóa, chúng ta không đ c quên r ng n n s n
xu t hàng hóa này v n d a trên lao đ ng ti u nông là chính Thành ra có m t ngh ch lý v n t n t i
t c tr m n m tr c đ n t n nay, đó là n n kinh t hàng hóa đ c thúc đ y b i th tr ng nông
s n r ng l n nh ng l i d a trên n n kinh t ti u nông v i t t c nh ng ch m nh và ch y u c a nó
Khái ni m kinh t ti u nông không gi i h n quy mô s n xu t, t c là di n tích canh tác Trong đi u ki n qu ng canh, ng i t có th khai thác m t quy mô ru ng đ t r ng l n và do đó
t o đ c m t l ng nông s n không nh nh ng n u xét v trình đ l c l ng sân xu t thì đây
v n mang nh ng đ c tr ng c a kinh t ti u nông Ng i ta c ng có th nói r ng đây là m t ki u
s n xu t hàng hóa nh , và đ ng b ng sông C u Long ch nh nh ng đi u ki n thu n l i c a th i
k m i khai thác, đ c bi t là đi u ki n đ t r ng ng i th a, n c và khí h u thu n l i mà nó có
th cung c p m t l ng nông s n l n cho th tr ng Nh ng n u xét v hình thái, nó v n là kinh t
ti u nông v i trình đ s n xu t hàng hóa nh
Quá trình đó đã ti p di n m y th k qua và c ngày nay trong nh ng vùng khai hoang ng Tháp M i và t giác Long Xuyên ch ng nào ng i ta còn ti p t c ph ng th c qu ng canh và
l y lao đ ng c a ng i ti u nông làm ch d a chính
Kinh t ti u nông ch có m t ch d a duy nh t là lao đ ng r và d th a Nh ng vì th , nó luôn luôn đi li n v i m c s ng c c k nghèo kh M i l i c a th tr ng và c a nông
Trang 3s n hàng hóa th ng ph n l n l t vào tay th ng nhân Nh chúng ta c ng th y, vi c xu t kh u lúa g o gia t ng m nh m đ ng b ng sông C u Long trong m y n m g n đây, nh ng ng i
h ng l i ch y u l i là nh ng t ng l p trung gian trên th ng tr ng và các đ n v kinh doanh
s d ng đ c các l i th v xu t kh u
ó th t s là m t thách đ r t l n v con đ ng phát tri n c a đ ng b ng sông C u Long v i
t cách là m t vùng nông nghi p l n nh t c a c n c Thách đ đó n m chính ngay ngh ch lý
mà chúng ta v a nói trên đây, trong m t n n s n xu t nông nghi p hàng hóa v n l y kinh t ti u nông làm c s
L i th c a kinh t ti u nông v lao đ ng r luôn luôn đi li n v i tình tr ng dân s ngày càng
t ng, bình quân di n tích đ t canh tác trên đ u ng i ngày càng gi m N u không có nh ng thay
đ i c n b n v k thu t canh tác thì r t cu c u th đ t r ng ng i th a s m t đi n n s n xu t s quay v tình tr ng t c p t túc theo đúng ngh a c a nó
Th t ra thì tình tr ng này không ph i là xa l v i nông nghi p đ ng b ng sông C u Long mà
đ c đi m h t s c n i b t c a nó là khuynh h ng đ c canh cây lúa đã có t lâu và hi n ch a có
m t d u hi u nào thay đ i đ c đ chuy n sang m t n n nông nghi p đa canh hóa T t c ch
m nh đã đ c khai thác c a đ ng b ng sông C u Long v n ch y u là nh ng d th a v lúa g o
Nh ng nh ng ti m n ng khác v các lo i cây tr ng ngoài cây lúa nh rau đ u, trái cây, cây có
d u, và các s n ph m ch n nuôi, th m chí ngay c th y h i s n c ng ch a bao gi đ c chuy n sang thành n n s n xu t hàng hóa m t cách v ng ch c
Khai thác nông nghi p d a trên kinh t ti u nông dù có th đáp ng nh ng nhu c u tr c m t
v nông s n trong quá trình đ t n c đi lên công nghi p hóa và đô th hóa, nh ng n n kinh t ti u nông không th có t th ch đ ng đ i v i th tr ng Nó không th b ng nh ng hàng hóa có tính
th ng ph m cao, có m c đ n đ nh và giá tr ch bi n cao đ t o thành nh ng nh h ng m nh
m vào các t p quán tiêu th , tác đ ng đ n m c c u c a th tr ng và do đó tác đ ng đ n giá c nông s n Các qu c gia xây d ng n n nông nghi p hàng hóa d a trên kinh t ti u nông đ u v p
ph i nh ng tr ng i r t l n, đ c bi t là nh ng tr ng i c a m t quá trình m t cân đ i trong n n kinh t qu c dân gi a công nghi p và nông nghi p và cùng v i nó s chênh l ch thu nh p r t l n
gi a thành th và nông thôn, s phá s n c a ng i ti u nông, s cùng kh c a dân chúng nông thôn và s l u tán c a nông dân ra các thành th
III Gi i th kinh t ti u nông v i b c đi thích h p
Nh ng kinh nghi m c a Thái Lan trong th i k áp d ng chính sách công nghi p l thu c và không có h tr m nh cho nông dân có th là m t bài h c r t g n g i cho nh ng suy ngh v s phát tri n c a đ ng b ng sông C u Long c ng nh các vùng nông thôn khác n c ta
Trong su t 20 n m t 1960 đ n 1980 Thái Lan đã m c a m nh m cho đ u t công nghi p
c a n c ngoài, trong khi không có nh ng ch ng trình nông thôn đ c ho ch đ nh m t cách dài
h n K t qu là n n kinh t c a Thái Lan đã t ng tr ng nhanh (trung bình 8 % m t n m) nh ng
gây ra nh ng m t cân đ i tr m tr ng, m t kho ng cách r t l n trong thu nh p gi a c dân nông nghi p và c dân thành th t 1 đ n 9 l n Hai m i n m t ng tr ng kinh t liên t c nh ng đã đ
l i m t nông thôn v i 3 tri u ng i s ng d i ng ng nghèo tuy t đ i Th tr ng n i đ a do đó không ti n tri n m nh đ c, n n n đ trang b cho nông nghi p t ng lên nhanh chóng R t cu c cho đ n nay Thái Lan v n ch a ra kh i nh ng b t c c a xã h i nông thôn nghèo kh bên c nh
nh ng thành ph xa hoa nh Bangkok
Trang 420 Con đ ng t kinh t ti u nông …
Hai m i ph n tr m dân s Thái Lan ch y u là nông dân s ng d i m c nghèo tuy t đ i và suy dinh d ng Nông dân đã b ra thành th và riêng s ng i đi ki m vi c làm các n c vùng Vinh đã đ n 300 ngàn ng i T n n mãi dâm lan tràn c vùng nông thôn, n i mà các truy n
th ng c x a không ng n c n đ c các cô gái và gia đình h ch y theo đ ng ti n b ng cách đi bán thân cho các ch a thành th Và sau h t là s m t cân b ng trong h sinh thái, h u qu c a m t
n n nông nghi p làm c n ki t đ màu m c a đ t đai
M t chính sách nông nghi p có t m nhìn dài h n ph i nh n th c ngay t đ u t t c nh ng h n
ch c a s khai thác quá m c c ngu n tài nguyên đ t l n ngu n lao đ ng c a ng i ti u nông
ôi khi ng i ta l i ngh r ng đó chính là hai th m nh c a m t n c ch m phát tri n trong b c
đ u chuy n sang s n xu t hàng hóa Nh ng nh ng th m nh y n u có thì c ng r t nhanh chóng
b khai thác c n ki t và đ l i nh ng h u qu kinh t - xã h i r t lâu dài
N u nhìn l i m t ch ng đ ng 60 n m t 1930 đ n 1990, chúng ta th y r t rõ s xu t hi n
nh ng b t c c a đ ng b ng sông C u Long trong tình tr ng đ c canh cây lúa, nh ng b t c c a phát tri n và c a s cài thi n đ i s ng nhân dân m c dù nó đ c che đ y b ng nh ng ph n ch n
b ngoài c a nh ng t ng tr ng v s n l ng và n ng su t l ng th c
B ng 1: S ti n tri n c a h th ng nông nghi p trong hai vùng đ ng b ng l n nh t Vi t Nam
sông H ng
ng b ng sông C u Long
(%)
- Dân nông
- t canh tác
- Ru ng đ t/
đ u ng i
l ng th c
- N ng su t
l ng th c
- L ng th c/
u ng i
Trang 5Nh ng s li u trên cho th y m c dù s n l ng l ng th c đ ng b ng sông C u Long đã t ng lên g p 3,7 l n và n ng su t c ng t ng lên g p 3,5 l n nh ng l ng th c tính trên đ u ng i h u
nh gi nguyên trong su t 60 n m đó Nh ng l i th v đi u ki n t nhiên và di n tích đ t đai đã khi n cho s n l ng l ng th c đ ng bàng sông C u long g p đôi đ ng b ng sông H ng, nh ng
c n ph i nh r ng v i đi m xu t phát n m 1930 thì dân s đ ng b ng sông C u Long m i b ng
m t n a dân s đ ng b ng sông H ng đ 60 n m sau nó c ng đu i k p quy mô dân s đ ng
b ng sông H ng Vào th i đi m hi n nay l i th ch còn là s bình quân ru ng đ t trên đ u ng i
v n l n h n 3 l n so v i đ ng b ng sông H ng nh còn nh ng vùng đ t đ khai hoang và m
r ng di n tích tr ng lúa L i th đó l i ch a đ ng nh ng nh c đi m v lâu dài, dân s ti p t c
t ng nhanh h n h n đ ng b ng sông H ng trong khi n ng su t canh tác c a cây lúa l i th p h n rõ
r t
Tuy nhiên c ng c n ph i nói r ng, n n kinh t ti u nông hi n còn gi m t vai trò h t s c quan
tr ng và là m t th c t không thay th t c kh c đ c trong th i k chuy n ti p sang m t n n kinh
t nông nghi p hàng hóa đ y đ , g n v i th ng nghi p và v i công nghi p hóa cu i c a b c chuy n đó, n n kinh t ti u nông t t nhiên s đi đ n gi i th , nh ng s l a ch n các b c đi và các hình th c gi i th kinh t ti u nông đ t ra nh ng v n đ h t s c sâu s c trong chi n l c đi lên công nghi p hóa c a các qu c gia
IV Chuy n d ch c c u nông nghi p.
Nh ng câu h i đ c đ t ra là nh sau: ph i ch ng có th khai thác nh ng n ng l c s n xu t hàng hóa nh c a kinh t ti u nông v i s k t h p v a ph i nh ng ti n b v k thu t nh m thúc
đ y thâm canh đ t o ra m t l ng nông s n hàng hóa d th a t nông thôn chuy n cho thành th
và các khu công nghi p? tr l i câu h i này, đ ng b ng sông C u Long là đang th c hi n m t cách thành công vi c gi i phóng và khuy n khích nh ng n ng l c s n xu t hàng hóa c a kinh t
ti u nông đ giúp cho đ t n c không nh ng gi đ c m c đ an toàn v l ng th c mà còn có
d th a đ xu t kh u V i nh ng đ u t v k thu t không l n l m, b ng l i th c a s c lao đ ng
c n cù, kinh t ti u nông trong s n xu t lúa g o v n là hình thái chính c a s n xu t hàng hóa
l ng th c hi n nay Con đ ng mà ng i ta s đi t i trong khu v c này không nh t thi t là xóa
b kinh t ti u nông b ng m t n n s n xu t l n theo mô hình các "nông tr ng" ho c là các h p tác xã c ng b c nh tr c đây Ai c ng bi t r ng mô hình y đã th t b i N n s n xu t l n không
có ngh a là m t con s c ng đ n gi n nh ng đ n v nh g p l i c bi t càng không ph i là quy
mô ru ng đ t ph i bành tr ng l n h n Quy lu t khách quan c a s s n xu t hàng hóa trong l nh
v c l ng th c l i cho th y m t gi i pháp ng c l i, l y thâm canh thay cho qu ng canh, và di n tích tr ng lúa ch ng nh ng không t ng lên, th m chí còn thu h p thì m t cách rõ r t trong m t n n nông nghi p tiên ti n L y Thái Lan làm ví d , m c d u đó là n c xu t kh u g o hàng đ u trên
th tr ng qu c t , nh ng di n tích canh tác lúa đã gi m xu ng rõ r t trong 30 n m, t 95% t ng
di n tích canh tác n m 1950, lúa ch còn chi m 60% t ng di n tích canh tác vào n m 1980 Nh
v y chúng ta c ng ph i hình dung s thu h p di n tích tr ng lúa đ ng b ng sông C u Long t
ch hi n nay là 2,3 tri u hécta s ph i t t y u gi m xu ng ch không l p l i con đ ng ngày càng
m r ng ra nh m y ch c n m tr c V n đ không ph i ch là ch h t đ t đ m r ng mà là
m t chi n l c thâm canh, đ u t chi u sâu, phá th đ c canh cây lúa, chuy n sang nông nghi p
đa canh, chuy n t c c u thu n nông nghi p sang m t c c u k t h p nông - công nghi p M t chi n l c nh v y s đi kèm v i nh ng b c đi thích h p đ cu i cùng gi i th kinh t ti u nông Quá trình chuy n d ch c c u di n ra trong b n thân ho t đ ng nông nghi p tr c h t là trong
c c u cây tr ng Các công trình nghiên c u đ u xác nh n vi c đa d ng hóa cây
Trang 622 Con đ ng đi t kinh t ti u nông…
tr ng đ c bi t thích h p đ i v i đ ng b ng sông C u Long N u tính v l i nhu n mà ng i nông dân thu đ c trên m i hécta tr ng lúa so v i tr ng các lo i cây khác thì rõ ràng vi c đa d ng hóa nông s n có ý ngh a kinh t quan tr ng và là m t h ng c i thi n thu nh p cho nông dân
Tuy nhiên vi c đa d ng hóa cây tr ng cho đ n nay v n di n ra trong tình tr ng th t s b p bênh
và không có m t d u hi u nào cho th y kh n ng xu t hi n nh ng vùng chuyên canh hóa lâu dài và
n đ nh, đ c bi t là đ i v i các lo i cây ng n ngày
Nh ng tr ng i n m r t nhi u y u t Có th k đ n tr c h t là các d ch v h tr còn r t y u kém không đáp ng đ c nhu c u, ch a đ a ra đ c các k thu t khuy n nông h u hi u Các công
cu c nghiên c u v các lo i cây tr ng khác ngoài cây lúa đã không đ c chú tr ng đ c bi t v vi c
c i thi n gi ng Nông dân ch y u v n d a vào nh ng kinh nghi m canh tác v i các gi ng cây truy n th ng
Khâu ch bi n và b o qu n là m t tr ng i r t l n, t ch bi n đ n gi n nh s y khô, làm b t,
đ n các lo i ch bi n đòi h i công ngh ph c t p h n nh làm đ h p, ép d u Hi n ch a có nh ng
gi i pháp nào có h th ng Các c s ch bi n đã quá c k , l i th i Nh ng nguy c các c s ch
bi n đã đ c trang b t ng đ i hi n đ i thì công tác qu n lý c ng r t y u kém, khi n cho có nh ng
hi n t ng l ng phí r t l n ngu n nguyên li u mà nông dân s n xu t ra
Th tr ng là m t y u t r t c n b n Không thay đ i đ c th tr ng n i đ a v i m t h th ng nhu c u tiêu th nông s n khác v i tr c đây thì r t khó khuy n khích vi c đa d ng hóa cây tr ng Các nhà nghiên c u qu c t t ra ng c nhiên r ng Vi t Nam, m t n c có cây tr ng chính là cây lúa nh ng m c tiêu th g o l i th p nh t trong s các n c châu Á H không gi i thích hi n t ng này có nh ng lý do gì B n thân chúng ta c ng ch a có m t nghiên c u sâu s c nào v c c u tiêu dùng l ng th c và th c ph m c a dân chúng Vi t Nam Có l vi c gi m m c tiêu dùng g o là do
t ng vi c tiêu dùng các lo i l ng th c khác r ti n h n công nh khoai s n Và c ng có th đ i v i
nh ng ng i ti u nông t c p t túc thì vi c tiêu dùng ngu n l ng th c khác ngoài g o do chính
h s n xu t đ c b ng cách xen canh g i v l i cho phép h gi m đ c kh u ph n g o và h u nh
ch có g o m i đ m b o cho h d tìm đ c th tr ng v i giá c t ng đ i n đ nh h n
Th c t là giá c c a các lo i cây tr ng khác trên th tr ng r t không n đ nh Ng i nông dân
đ ng b ng sông C u Long c m nh n r t rõ tình tr ng b t n đ nh này và đôi khi h có nh ng ph n
ng th ng đ c coi là linh ho t, là n ng đ ng nh ng l i ch ng t m t trình đ ti p th kém, th m chí d n đ n ch ph i phá b nh ng cây tr ng này đ tìm ki m l i nhu n t c th i cây tr ng khác Xét v m t kinh t v mô chúng ta không th coi đây là m t cách làm có h a h n lâu dài, trái l i nó
d n đ n nh ng thi t h i cho n n kinh t và b n thân ng i nông dân n u có ch p đ c m t c h i
có l i nào đó thì không ch c gì đã bù l i đ c nh ng thua thi t th ng g p ph i nhi u h n
T ng ng i ti u nông, ngay c t ng nhóm ti u nông liên k t v i nhau c ng không đ s c đ
n m v ng và làm ch th tr ng i u này đ t ra cho vi c qu n lý kinh t v mô nh ng v n đ r t thi t th c ph i gi i quy t c bi t là trong vi c chuy n d ch c c u nh ng l nh v c c n có đ u t
ti n b c và công s c nhi u h n, dài h n h n mà ch riêng v n li ng c a kinh t ti u nông là không
th đ m đ ng đ c
Ch ng h n nh ng ti m n ng v nuôi tr ng th y h i s n đ ng b ng sông C u Long là r t l n
v i nh ng h a h n kinh t cao Nh ng cho đ n nay m i ch có kho ng 1/3 di n tích m t n c, t c
là 31 ngàn hécta trên 95 ngàn hécta là đã đ c s d ng đ nuôi th y s n N ng su t m i m c trên 1/2 th m chí 1/3 n ng su t trung bình các n c khác R t ít nông dân có đ s c đ u t l n cho
nh ng ho t đ ng nuôi tr ng th y s n v i hi u qu cao
Trang 7nh ngh nuôi cá bè trên sông H u C ng nh v y vi c nuôi tôm n c l có nhi u tri n v ng nh ng không nh ng đòi h i ph i đ u t vào di n tích nuôi tôm mà quan tr ng h n là vào các c s b o
qu n và ch bi n
C vi c nuôi cá bè và nuôi tôm n c l đ u nh m vào xu t kh u là chính, do đó công tác ti p th
và h th ng d ch v đ xu t kh u không th do t ng ng i nuôi tr ng đ m đ ng đ c
Nh v y khi nói đ n kinh t hàng hóa trong nông nghi p, c n ph i th y rõ nh ng h n ch hi n có
c a nh ng ng i ti u nông H r t c n cù, giàu kinh nghi m nh ng l i thi u v n li ng, thi u k thu t và nh t là thi u kh n ng n m và làm ch th tr ng
V T chính sách an toàn l ng th c đ n chính sách nông nghi p hi n đ i hóa
Th t ra, đó không ph i là tình hình riêng bi t n c ta h u h t các n c ông - Nam Á, sau khi ti n hành c i cách ru ng đ t, xóa b ch đ đ a ch nông thôn, xóa b ch đ đ i đi n c a
th c dân thì đ u ph i đ i di n v i m t tình th l ng nan trong chi n l c chuy n n n kinh t ti u nông sang kinh t hàng hóa M t m t ph i bao đ m n đ nh và nâng cao m c s ng c a ng i ti u nông, không đ y h đ n ch phá s n, m t khác l i ph i b o đ m m t n n s n xu t nông nghi p có trình đ cao h n h n kinh t ti u nông không nh ng v s l ng, m c đ chuyên môn hóa mà nh t
là v ch t l ng th ng ph m c a s n ph m nông nghi p
gi i bài toán l ng nan y, nhi u qu c gia đã ph i áp d ng nh ng chính sách tr giá Chính sách đó ch a bao gi đ c s d ng m t cách có h th ng n c ta, nh ng s m hay mu n, chúng ta
c ng s p đ n lúc ph i tính toán đ n v n đ đó ây là m t chính sách khá ph c t p, nó ch a đ ng
có m t tích c c l n m t tiêu c c Nó kích thích s n xu t vào nh ng m c tiêu nh t đinh do nhà n c nêu lên trong t ng th i đi m nh ng đôi khi c ng d n đ n ch ph i tr c p tràn lan và v p ph i s
c nh tranh c a n c ngoài
C n n m đ c nh ng bài h c c a các qu c gia châu Á có nh ng đi u ki n g n g i v i n c ta trong nh ng chính sách nông nghi p, đ c bi t là chính sách tr giá vào th i k kh i s các chi n
l c phát tri n kinh t c a h
Trong tr ng h p c a Thái Lan, chính quy n th ng th c hi n t ng b c hai lo i bi n pháp
nh m tr giá m t s nông s n trên th tr ng n i đ a ó là bi n pháp đ nh giá và bi n pháp thu mua
t ng đ t m t s nông sân nào đó G o, đ ng, các h t có d u, s a, cà phê đã đ c chính ph Thái
tr giá trong th i k dài Ch ng h n nhà n c Thái khuy n khích ch n nuôi bò s a b ng cách đ nh giá t i thi u nh m bào đ m cung c p s a đ u đ n cho th tr ng H không tr c ti p buôn bán s a
mà đ cho các xí nghi p t nhân và h p tác xã làm vi c này nh ng ph i tôn tr ng giá t i thi u
i v i lúa g o, chính ph Thái Lan đã có nhi u bi n pháp h tr cho ng i s n xu t
ôi khi nhà n c mua g o nh m đ y giá lên trong các vùng mà ng i s n xu t b gi i trung gian thao túng Vi c xu t kh u g o không nh ng không b đánh thu mà ngày càng có xu h ng đ c h
tr giá đ c nh tranh v i g o c a M trên th tr ng th gi i
Tóm l i, chúng ta th y nh ng công vi c quan tr ng c a m t chính sách tr giá ít ra c ng b o
đ m h tr ng i s n xu t mà không phó m c h cho th tr ng, m t th tr ng r t d b gi i
th ng nhân thao túng đ bóc l t gi i nông dân
Ngày nay ng i ta có khuynh h ng phê phán chính sách tr giá và c v t do m u d ch đ c
bi t là sau khi có nh ng th a thu n v GATT M t s nhà n c châu Á đã ph i nhân nh ng m
c a th tr ng nông s n và thu h p chính sách tr giá Thái Lan đã ph i m c a th tr ng cho thu c lá đi u c a M Nam Tri u Tiên và c Nh t B n c ng đã ph i
Trang 824 Con đ ng đi t kinh t ti u nông…
m c a m t ph n th tr ng g o c a h Nh ng c n ph i l u ý r ng, không m t qu c gia nào vào giai đo n đ u áp d ng chi n l c phát tri n đã không ph i quan tâm đ n m c tiêu an toàn l ng
th c, m c tiêu đáp ng nhu c u l ng th c th c ph m cho công nghi p hóa, và do đó đã không tránh
kh i ph i áp d ng chính sách tr giá trong m t th i gian khá dài
Thành ra khi l u ý đ n m c đ ph c t p mà chính sách tr giá ngày nay đang gây ra Nam Tri u Tiên v ài Loan, ng i ta không nên quên r ng nó đã là m t t t y u và đã đóng góp quan tr ng vào
s phát tri n c a các n c này C hai qu c gia đ u d a vào nh ng ng i ti u nông truy n th ng H không th làm n n lòng nh ng ng i tr c ti p s n xu t nông nghi p khi b t đ u nh ng ch ng trình công nghi p hóa quy mô l n Do đó ph i tr giá nông s n
Tuy nhiên tr giá đ n m c nào và đ n bao gi thì đó là m t v n đ t nh đây, Nam Tri u Tiên
và ài Loan c ng có nh ng m c đ tr giá khác nhau Chúng là có th tham kh o b ng sau đây kinh nghi m c a hai n c này:
B ng 6: T l tr giá nông nghi p (%) Nam Tri u Tiên
1960-1964
1965-1969
1970-1974 1975-1979 1980-1982
- M ch -22 8 18 16 47 128
B ng 7: T l tr giá nông nghi p (%) ài Loan
1955-1959 1960-1964
1965-1969
1970-1974 1975-1979 1980-1982
Ngu n: The newly indussrialismg economies of East Asia Rouilcdge - 1993
Trang 9Trong các b ng trên đây chúng ta nh n th y xu h ng tr giá nông s n c hai n c đã ngày càng t ng lên, nh ng m nh h n Nam Tri u Tiên và y u h n ài Loan Th m chí tr g o và th t
bò có tr giá cao trên 15%, các nông s n khác ài Loan đ c tr b m th p h n nhi u so v i Nam Tri u Tiên i u này khi n cho t tr ng tr giá Dài Loan ch b ng 1/3 Nam Tri u Tiên trong th i
k 1980 - 1982
Chính sách an toàn l ng th c và t túc th c ph m c ng nh chính sách duy trì m t m c đ nh t
đ nh công b ng xã h i tránh s cách bi t khá l n gi a nông thôn và thành th đã là nh ng đ ng c
d n đ n vi c tr giá ôi khi ng i ta khó phân bi t đ ng c nào là chính trong hai lo i đ ng c y
và c ng khó đánh giá m c đ thành công c a vi c tr giá nông s n trong chi n l c phát tri n chung
Nh ng ai c ng ph i công nh n r ng, trong tr ng h p không thay đ i đ c giá nh p kh u các y u t
k thu t nh phân bón, thu c tr sâu x ng d u, máy móc nông nghi p v.v thì gi i pháp tr giá nông s n trên th tr ng n i đ a c ng nh nông s n xu t kh u là m t gi i pháp c n thi t đ khuy n khích ng i s n xu t
N u chúng ta quan ni m đ ng b ng sông C u Long là vùng nông nghi p l n nh t c n c thì chi n l c s n xu t nông s n hàng hóa đây c ng ph i đ c ho ch đ nh trên t m m t th tr ng
r ng l n trong c n c và trong cu c c nh tranh th tr ng n c ngoài Các nghiên c u d báo c a NEDECO n m 1993 đã nêu lên m t s d ki n v nhu c u nông s n n c ta đ n n m 2015 Theo
đó, Vi t Nam có 31,5 tri u t n lúa vào n m 2015 v i s l ng xu t kh u đ u đ n t 2,5 tri u t n n m
1990 lên 3,2 tri u t n t n m 2000 tr đi V đi u ki n t nhiên thì đ ng b ng sông C u Long hoàn toàn có kh n ng đáp ng nhu c u đó Nh ng v n đ là các bi n đ ng th tr ng mà vi c d báo là không d dàng
Th tr ng n i đ a mang n ng tính ch t truy n th ng v nhi u m t Giá c bi n đ ng theo mùa, theo th i ti t thu n hay ngh ch, và đ c bi t còn ch u nh h ng c a nh ng l h i c truy n Vào d p
T t ch ng h n, m c đ sát sinh lên r t cao và là m t c h i cho giá cá leo thang, sau đó l i t t xu ng,
đ c bi t là lúa g o đã có lúc xu ng d i m c chi phí s n xu t c a ng i nông dân Nhi u n m đ ng
b ng sông C u Long d th a lúa g o không bán đ c trong khi mi n Trung, m t vài vùng v n đói kém và giá g o B c B đ t ng t t ng cao i u này ch ng khác gì trong các xã h i c truy n t c p
t túc, n i này d th a mà n i kia thì thi u th n N u có khác nhau thì ch quy mô c a tình tr ng ách t c v l u thông l ng th c trong c n c, nó ch ng t c hai s y u kém c a b n thân th
tr ng c ng nh c a qu n lý kinh t v mô
Ch a có d u hi u gì c a s thay th nhu c u nông s n t l i tiêu dùng c a xã h i ti u nông sang
xã h i công nghi p i u này không th đ l i cho quá kh n u tính đ n m t cách nghiêm túc quá trình đi lên công nghi p hóa và hi n đ i hóa Ng i ta ph i ch đ ng tác đ ng và làm thay đ i h
th ng nhu c u c a xã h i ch không ph i ch đ i xã h i t phát thay đ i c c u b a n, cách th c
n u n ng và c t p quán n u ng V i t t c nh ng t p quán ngàn đ i c a xã h i ti u nông trong cách n u n ng, n u ng, ng i ta đã và s còn v p ph i m t tr ng i r t l n ch ng nh ng cho công nghi p hóa mà còn cho chính vi c chuy n n n nông nghi p sang s n xu t hàng hóa
Tóm l i v m t th tr ng n i đ a, v n đ đ t ra nh m t bài toán cho t ng lai phát tri n đ ng
b ng sông C u Long là s k t h p gi a chính sách an toàn l ng th c và chính sách tác đ ng vào
s c tiêu th và t p quán tiêu th c a th tr ng C hai chính sách y đ u thu c v nh ng gi i pháp v
mô c a n n kinh t qu c dân M t th tr ng 70 tri u dân
Trang 1026 Con đ ng đi t kinh t ti u nông…
hi n nay và 80 tri u dân vào đ u nh ng n m 2000 n u có đ c s c mua n đ nh và t ng ti n, n u
có đ c m t m c đ l u thông thông su t và m nh mê s là m t th tr ng đ y h a h n
C ng ph i nói đ n s c c nh tranh c a các hàng hóa nông s n đ ng b ng sông C u Long trên
th tr ng qu c t ó là m t ti m n ng đáng k c a vùng này Th c t nh ng n m m c a đ
xu t kh u v a qua đã ch ng t s nhanh nh y c a ng i nông dân đ ng b ng sông C u Long đáp
ng các m c tiêu xu t kh u v lúa g o, th y h i s n và m t s s n ph m ch bi n khác
Trong 20 n m t i, m c dù có nhi u bi n đ ng v giá c và s c nh tranh khá quy t li t trên th
tr ng nông s n th gi i, v n có nh ng h a h n cho đ ng b ng sông C u Long trong nh ng n
l c h ng m nh vào xu t kh u NEDECO đã d báo kh n ng xu t kh u 3,2 tri u t n lúa, 100 ngàn t n tôm vào n m 2015 Các lo i trái cây và rau đ u thì khó d báo h n Nh ng th c t cho
th y vi c hình thành nh ng vùng chuyên canh h ng vào xu t kh u v lúa g o, tôm, trái cây v.v
đ u không g p nh ng tr ng i l n t b n thân ng i nông dân
Tr ng i chính là nh ng gì v t kh i s c l c c a m t n n kinh t ti u nông dù đã có ti m
n ng s n xu t hàng hóa m nh ó là đ u t v v n li ng, k thu t ó là kh n ng ti p th , tìm ch
đ ng và b o đ m uy tín v i th tr ng th gi i ó là kh n ng ch bi n, b o qu n đ nâng cao giá
tr th ng ph m c a nông s n Và sau h t, t t c nh ng kh n ng y không ph i ch đ c tìm th y bên ngoài quá trình sân xu t c a ng i nông dân mà ph i đ c t o ra trong chính h , trong s liên hi p gi a h v i nhau, gi a h v i nhà n c Tóm l i đó là v n đ b c chuy n chi n l c t trình đ s n xu t hàng hóa hi n có c a đ ng b ng sông C u Long - tuy m nh h n nhi u so v i các vùng khác nh ng ch y u v n d a trên kinh t ti u nông - sang m t n n s n xu t nông nghi p hàng hóa l n g n v i th tr ng hi n đ i và công nghi p hi n đ i ó là n n t ng kinh t c a chi n
l c phát tri n nông thôn v i nh ng tri n v ng và c nh ng thách th c m i vùng nông nghi p quan tr ng này