Quản lý di sản văn hóa dân tộc sán dìu ở huyện đảo vân đồn, tỉnh quảng ninh TT

Mục đích nghiên cứu Vận dụng lý luận, các quan điểm của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc UNESCO, của Đảng và Nhà nước vào giải quyết các vấn đề hoạt động QL DSVH dân

Trần Quốc Hùng

QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA DÂN TỘC SÁN DÌU

Ở HUYỆN ĐẢO VÂN ĐỒN, TỈNH QUẢNG NINH

Chuyên ngành: Quản lý văn hóa

Mã số: 9229042

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA

Hà Nội - 2021

VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Bùi Văn Tiến

Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng đánh giá luận án cấp Viện

Họp tại: Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

Số 32, phố Hào Nam, phường Ô Chợ Dừa, quận Đống Đa, Hà Nội

Vào hồi, ngày tháng năm 2021

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam;

- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Huyện Vân Đồn là huyện vùng dân tộc thiểu số (DTTS), miền núi

và hải đảo, nơi sinh sống của cộng đồng DTTS: Sán Dìu, Dao, Tày,… trong đó, dân tộc Sán Dìu là DTTS chiếm tỷ lệ đông nhất (trên 10% dân

số toàn huyện) Giá trị di sản văn hóa (DSVH) các DTTS nói chung và dân tộc Sán Dìu nói riêng rất độc đáo được thể hiện qua khối óc và bàn tay đầy sáng tạo của lớp lớp người đi trước tạo nên những giá trị văn hóa đặc trưng riêng có và được trao truyền qua nhiều thế hệ tạo nên kho tàng DSVH vật thể, phi vật thể Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các quyết định, quy hoạch, chương trình, dự án, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội (KT-XH) của huyện đảo Vân Đồn vẫn chưa đề cập rõ ràng, chi tiết về vấn đề quản lý (QL) DSVH các DTTS, trong đó có dân tộc Sán Dìu Các văn bản nêu trên chỉ đề cập chung chung “cần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các DTTS” và thực tiễn công tác quản lý Nhà nước (QLNN) về DSVH trên địa bàn huyện chưa được quan tâm đúng mức

Vân Đồn đang chuyển mình trở thành khu kinh tế (KKT) biển đa ngành, đa lĩnh vực, trung tâm công nghiệp giải trí, du lịch biển - đảo cao cấp, dịch vụ thương mại quốc tế Đây là cơ hội, cũng là thách thức lớn đối với dân tộc Sán Dìu trong QL DSVH trong đời sống cộng đồng Đặc biệt, Ủy ban nhân dân (UBND) tỉnh Quảng Ninh chọn xã Bình Dân nơi

có dân tộc Sán Dìu mật cư là địa điểm xây dựng Làng DTTS nhằm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch Trong khi những giá trị văn hóa truyền thống đang bị mai một và thất truyền Vai trò cộng đồng bị giảm sút, thậm chí một bộ phận không nhỏ thờ ơ, quay lưng lại với DSVH của chính dân tộc mình Vì thế, có nhiều vấn đề đặt

ra đối với chức năng QLNN về DSVH, vai trò QL của cộng đồng và các bên liên quan khác trong giải quyết hài hòa bài toán phát triển KT-XH

với việc QL DSVH của dân tộc Sán Dìu nơi đây Với những lý do nêu trên, nghiên cứu sinh (NCS) đã chọn và thực hiện đề tài luận án về:

Quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh với mong muốn góp thêm cơ sở lý luận và thực tiễn trong

công tác QL DSVH dân tộc Sán Dìu trong bối cảnh hiện nay

2 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng lý luận, các quan điểm của Tổ chức Giáo dục, Khoa học

và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO), của Đảng và Nhà nước vào giải quyết các vấn đề hoạt động QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn Từ đó, bàn luận giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả QLNN về DSVH, phát huy vai trò quản lý của cộng đồng và tăng cường hợp tác của các bên liên quan khác trong giai đoạn hiện nay

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu lý luận, các quan điểm, chủ trương và chính sách của UNESCO, của Đảng, Nhà nước về QL DSVH;

- Khảo sát và đánh giá thực trạng thông qua các hoạt động QLNN

về DSVH cũng như quản lý của cộng đồng và các bên liên quan khác trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh;

- Nghiên cứu kinh nghiệm của thế giới về QL DSVH và rút ra bài học kinh nghiệm Các định hướng phát triển văn hóa của UNESCO, của Đảng và Nhà nước sẽ được sử dụng làm căn cứ để bàn luận các giải pháp QL DSVH dân tộc Sán Dìu trong tìnhh hình hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các hoạt động QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Luận án lựa chọn giá trị DSVH: Di tích lịch sử - văn

hóa thuộc loại hình DSVH vật thể; nghệ thuật trình diễn dân gian (dân

ca Soọng cô); lễ hội truyền thống (Lễ hội Đại phan) thuộc loại hình DSVH phi vật thể là những thành tố có quan hệ chặt chẽ, tương hỗ nhau trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn

- Về không gian: Luận án lựa chọn xã Bình Dân, địa phương có số

dân là người dân tộc Sán Dìu đông nhất huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh Bên cạnh đó, luận án còn so sánh một số địa phương có đông người Sán Dìu sinh sống ở trong và ngoài tỉnh để thấy rõ thực trạng và kinh nghiệm QL DSVH dân tộc Sán Dìu trong giai đoạn hiện nay

- Về thời gian: Nghiên cứu thực trạng QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở

huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh từ năm 2007 đến năm 2020 (thời điểm UBND tỉnh Quảng Ninh ban hành Quyết định số 4071/QĐ-UBND ngày 01/11/2007) Những nội dung rút ra từ nghiên cứu thực trạng, đề xuất giải pháp QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh có thể được áp dụng cho các năm tiếp theo

5 Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu 1: Hoạt động QLNN về DSVH, vai trò QL của

cộng đồng và các bên liên quan khác trong quá trình QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh hiện nay như thế nào?

Giả thuyết nghiên cứu 1: QLNN về DSVH, vai trò của cộng đồng

và các bên liên quan khác trong quá trình QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh hiện nay đều có những thuận lợi,

cơ hội và đồng thời đối diện với những khó khăn, thách thức nhất định

Câu hỏi nghiên cứu 2: Những yếu tố nào tác động đến các hoạt

động QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn hiện nay?

Giả thuyết nghiên cứu 2: Ngoài những yếu tố chung về phát triển

KT-XH của địa phương, đời sống văn hóa của dân tộc Sán Dìu ở huyện

đảo Vân Đồn có những yếu tố riêng giữa các địa bàn, vùng miền trong cộng đồng dân tộc Sán Dìu trong và ngoài tỉnh; giữa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn với các DTTS khác trong tỉnh Quảng Ninh cần được nghiên cứu làm rõ

Câu hỏi nghiên cứu 3: Làm thế nào để nâng cao hiệu quả QLNN

về DSVH, vai trò QL của cộng đồng và các bên liên quan khác trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn trong giai đoạn hiện nay?

Giả thuyết nghiên cứu 3: Giải pháp tiếp cận theo hai hướng: QL

DSVH dân tộc Sán Dìu phải gắn liền với sự phát triển hài hòa KT-XH, trong đó phát triển bền vững là DSVH và cộng đồng nắm giữ DSVH

6 Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu

6.1 Cách tiếp cận

Luận án tiếp cận liên ngành/đa ngành: Khoa học quản lý, Văn hóa học, Nhân học, Xã hội học,… Tiếp cận liên ngành giúp NCS phát hiện những vấn đề cơ bản của nội dung nghiên cứu

6.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu thứ cấp

Nghiên cứu các văn bản pháp lý của quốc tế, Việt Nam và địa phương Ngoài ra, luận án kế thừa kết quả các công trình nghiên cứu đã được công bố có liên quan đến nội dung, nghiên cứu về QL DSVH

- Phương pháp nghiên cứu định tính

+ Phương pháp phỏng vấn sâu

NCS đã thực hiện nhiều đợt nghiên cứu điền dã trong 03 năm (từ năm 2018 đến năm 2020) Các đợt nghiên cứu tập trung diễn ra vào tháng 9/2018, tháng 5-6 năm 2019 và tháng 8 năm 2020 Trong suốt quá trình nghiên cứu, NCS đã thực hiện 25 cuộc PVS, trong đó có 15 người Sán Dìu sinh sống tại 05 thôn thuộc xã Bình Dân, huyện Vân Đồn

Phạm vi phỏng vấn không chỉ riêng ở huyện đảo Vân Đồn mà còn được mở rộng đến các huyện, thành phố: Cẩm Phả, Hạ Long, Tiên Yên, Đầm Hà, Bình Liêu thuộc tỉnh Quảng Ninh Ngoài ra, NCS thực hiện PVS tại các tỉnh: Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Thái Nguyên + Phương pháp chuyên gia: NCS đã tiến hành tham vấn ý kiến của các chuyên gia nghiên cứu về Quản lý văn hóa, văn hóa học, nhân học…

- Phương pháp nghiên cứu định lượng

NCS sử dụng phương pháp chọn mẫu quả bóng tuyết (snowball sampling) trong nghiên cứu thực địa Đối tượng điều tra là người Sán Dìu từ 18 tuổi trở lên NCS lựa chọn xã Bình Dân là xã có đông người Sán Dìu cư trú nhất trên địa bàn huyện Chọn mẫu điều tra: Tổng số hộ của xã Bình Dân có 387 hộ, trong đó: 369 hộ dân tộc Sán Dìu; 15 hộ dân tộc Kinh; 03 hộ dân tộc Dao NCS chọn 213 hộ điều tra nằm trong số

369 hộ dân tộc Sán Dìu sinh sống tại xã Bình Dân đạt tỷ lệ trên 1/2 tổng

cỡ mẫu tại địa bàn nghiên cứu

- Phương pháp so sánh

NCS đã trao đổi, phóng vấn lãnh đạo Phòng Văn hóa - thông tin huyện Tiên Yên và thành phố Cẩm Phả về công tác QL DSVH dân tộc Sán Dìu tại địa phương Ngoài ra, NCS còn so sánh hoạt động QL DSVH của dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn với các cộng đồng DTTS trong tỉnh Quảng Ninh và dân tộc Sán Dìu ở các tỉnh: Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Tuyên Quang và Thái Nguyên

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học

Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu về vấn đề QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, góp phần hệ thống hóa lý luận về QLNN về DSVH, quan điểm QL DSVH, lý thuyết các

bên liên quan và cơ chế phối hợp giữa QLNN về DSVH với vai trò quản

lý của cộng đồng và các bên liên quan khác trong QL DSVH

Luận án là tư liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu thuộc chuyên ngành Quản lý văn hóa, Xã hội học, Nhân học…

Kết quả của luận án góp phần giải quyết vấn đề thực trạng và đề xuất giải pháp QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh trong bối cảnh hiện nay

và cộng đồng dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn trong hoạch định chính sách và xây dựng mô hình QL DSVH tại địa phương

8 Cấu trúc của luận án

Luận án gồm có Phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung của luận án được cấu trúc thành 3 chương, cụ thể như sau: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận (40 trang)

Chương 2: Di sản văn hóa và quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh (65 trang)

Chương 3: Bàn luận về giải pháp quản lý di sản văn hóa dân tộc

Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh (36 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Nhóm công trình nghiên cứu lý luận và thực tiễn về quản

lý di sản văn hóa

DSVH đã được các nhà nghiên cứu tiếp cận từ rất sớm, bắt đầu vào khoảng cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX như: Peter Howard, Brian Garrod, Alan Fayall, Zhan Chang Yuan và ở Việt Nam, các tác giả: Nguyễn Chí Bền, Phan Hồng Giang, Bùi Hoài Sơn, Nguyễn Thị Hiền, Đặng Văn Bài, Nguyễn Quốc Hùng… đã bàn luận chuyên sâu về vấn đề

QLNN và vai trò cộng đồng trong QL DSVH

1.1.2 Nhóm công trình nghiên cứu về cộng đồng

Các công trình sách, bài viết về cộng đồng và vai trò quản lý của cộng đồng trong QL DSVH đều bàn luận đến những vấn đề về vai trò chủ động, tích cực của cộng đồng; vai trò tự quản, tính cố kết cộng đồng cũng như những lợi ích của cộng đồng từ việc QL DSVH

1.1.3 Nhóm công trình nghiên cứu về dân tộc Sán Dìu và di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu

Các công trình nghiên cứu về dân tộc Sán Dìu, DSVH dân tộc Sán Dìu gồm: DSVH vật thể; DSVH phi vật thể và các nghiên cứu về DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn

1.1.4 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Nghiên cứu QL DSVH được các nhà nghiên cứu ngoài nước và trong nước quan tâm Tuy nhiên, nghiên cứu về QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh là một vấn đề mới, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu Dựa vào quan điểm QL DSVH và lý

thuyết các bên liên quan, NCS đưa ra khung lý thuyết phân tích về vấn

đề QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh

1.2.1.2 Giá trị và giá trị di sản văn hóa

Mỗi cá nhân, cộng đồng trong quá trình lịch sử đã sáng tạo, nuôi dưỡng các giá trị văn hóa phục vụ cho nhu cầu đời sống của họ

1.2.1.3 Quản lý văn hóa

Quản lý văn hóa là hoạt động tổng hợp, có mối quan hệ hữu cơ, tương tác qua lại giữa chủ thể quản lý tác động đến khách thể quản lý (mọi thành phần tham gia hoạt động văn hóa) nhằm đạt được các mục tiêu quản lý

1.2.1.4 Quản lý di sản văn hóa

Quản lý di sản văn hóa là sự chăm sóc có hệ thống được sử dụng nhằm gìn giữ giá trị của các DSVH cho sự hưởng thụ của thế hệ hiện tại

và cả tương lai

1.2.1.5 Cộng đồng

Có thể hiểu cộng đồng là tập hợp của một nhóm cư dân - chủ thể văn hóa - những người dân cùng cư trú trên địa bàn một thôn, một xã, liên xã hoặc một vùng cùng lao động, sáng tạo ra các giá trị văn hóa và duy trì, thực hành, lưu truyền qua nhiều thế hệ tạo nên bản sắc văn hóa riêng có của cộng đồng

1.2.1.6 Các bên liên quan

Các bên liên quan được định nghĩa là tổ chức hoặc cá nhân có quyền và năng lực tham gia vào một quá trình; vì thế, bất kỳ ai chịu tác động bởi hành động của những người khác đều có quyền có liên quan

1.2.2 Cơ sở lý thuyết

1.2.2.1 Các quan điểm về quản lý di sản

Trong quá trình nghiên cứu, Gregory J.Ashworth đã tổng kết từ thực tiễn bảo tồn DSVH của nhiều quốc gia trên thế giới và khái quát thành 03 quan điểm chính trong vấn đề bảo tồn DSVH, tương ứng với

03 mô hình bảo tồn di sản: bảo tồn nguyên vẹn; bảo tồn trên cơ sở kế thừa; bảo tồn để phát triển

1.2.2.2 Lý thuyết các bên liên quan

Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder theory), đưa ra lần đầu tiên

từ nghiên cứu của Edward Freeman (1984) về quản trị tổ chức và đạo đức

kinh doanh Quản trị chiến lược: Cách tiếp cận từ các bên liên quan

(Strategic Management: A Stakeholder Approach) Lý thuyết các bên liên quan cho rằng tổ chức có nghĩa vụ phải đối xử công bằng giữa các bên liên quan

NCS vận dụng nghiên cứu các hoạt động QL DSVH của các bên liên quan với chủ thể chính, gồm: cơ quan QLNN các cấp và cộng đồng Bên cạnh đó, NCS phân tích các bên liên quan khác như: các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức phi quan phương, truyền thông… đã đóng góp vào hoạt động QL DSVH dân tộc Sán Dìu trong giai đoạn hiện nay

1.2.3 Cơ sở pháp lý

1.2.3.1 Quan điểm của UNESCO

Quan điểm của UNESCO về QL DSVH được khẳng định trong 03 Công ước gồm: Công ước Bảo vệ DSVH và thiên nhiên thế giới; Công

ước về Bảo vệ DSVH phi vật thể; Công ước BV&PH đa dạng của các biểu đạt văn hóa

1.2.3.2 Quan điểm của Đảng và Nhà nước

Từ khi thành lập Đảng đến nay, quan điểm của Đảng và Nhà nước

về vị trí, vai trò văn hoá luôn nhất quán Tư tưởng đó được thể hiện

xuyên suốt từ Đề cương văn hoá năm 1943 đến Nghị quyết số NQ/TW, ngày 09/6/2014 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI Luật

33-Di sản văn hóa và Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Luật 33-Di sản văn hóa; Nghị định số 98/2010/NĐ-CP ngày 21/9/2010

1.2.4 Mối quan hệ giữa quản lý Nhà nước, quản lý của cộng đồng và các bên liên quan khác

Vai trò của Nhà nước là ban hành các chủ trương, điều kiện để cộng đồng thực hành văn hóa Cộng đồng có quyền quyết định đến các DSVH và trách nhiệm thực hiện và phối hợp với các cơ quan nhà nước trong QL DSVH

NCS vận dụng cơ sở lý luận QL DSVH và lý thuyết các bên liên quan để đưa ra khung phân tích lý thuyết của luận án trên hai phương diện chủ yếu là vai trò của QLNN dựa vào 08 nội dung được quy định

tại điều 54 của Luật Di sản văn hóa và vai trò QL của cộng đồng dân tộc

Sán Dìu trong thực hành DSVH; trong trao truyền và sáng tạo DSVH; trong khai thác, sử dụng và phát huy DSVH; trong việc giới thiệu, quảng

bá DSVH ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh Bên cạnh đó, luận án phân tích một số yếu tố tác động như: chủ trương đường lối của Đảng; kinh tế và hội nhập quốc tế; thể chế chính sách; tổ chức bộ máy; nguồn lực; các tác nhân văn hóa; xã hội hóa; khoa học công nghệ và truyền thông Để giải quyết hiệu quả các vấn đề nêu trên thì DSVH được bảo

vệ và phát huy (BV&PH) hiệu quả

Từ nhận định nêu trên, NCS vận dụng quan điểm QL DSVH và lý thuyết các bên liên quan nhằm biện giải các vấn đề lý luận cũng như thực tiễn trong các hoạt động QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh; mối quan hệ hữu cơ giữa QLNN về DSVH

và phát huy vai trò của cộng đồng trong quá trình QL DSVH đã được phân tích về thực trạng ở chương 2 của luận án Trên cơ sở thực trạng

đã nêu, căn cứ vào các văn bản pháp lý cũng như cơ sở thực tiễn của hoạt động này, NCS vận dụng các vấn đề lí luận trên nhằm đề xuất một

số giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả QLNN về DSVH và phát huy vai trò QL của cộng đồng trong các hoạt động QL DSVH của dân tộc

Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh

Tiểu kết

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu về QL DSVH cũng như các công trình nghiên cứu về dân tộc Sán Dìu và DSVH dân tộc Sán Dìu, có thể thấy, các nghiên cứu tập trung trình bày những quan điểm, giới thiệu

và phân tích mối quan hệ giữa QL DSVH với các vấn đề đương đại Các công trình tổng quan về dân tộc Sán Dìu và DSVH dân tộc Sán Dìu chủ yếu là mô tả dân tộc chí theo phương pháp tiếp cận của ngành Văn hóa học, Nhân học và Dân tộc học…

Từ những nhận định về cơ sở khoa học và căn cứ vào văn bản pháp

lý quốc tế và Việt Nam, luận án áp dụng khung lý thuyết phân tích về mối quan hệ giữa QLNN về DSVH và cộng đồng trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn Từ đó, luận án nhận diện những thuận lợi, khó khăn và thách thức trong QL DSVH của dân tộc Sán Dìu, nhằm đưa ra giải pháp phù hợp trong bối cảnh hiện nay