Sự lựa chọn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta xuất phát từ nhận thức đúng đắn của Đảng, nhà nước ta: kinh tế thị trường là sản phẩm của nền văn minh nhân loại, có thể tồn tại và thích ứng với nhiều hình thái xã hội khác nhau; kinh tế thị trường phát triển với trình độ cao dưới chủ nghĩa tư bản song không đồng nhất với chủ nghĩa tư bản và cũng không đối lập với chủ nghĩa xã hội. Dù không phải một cơ chế hoàn hảo, song kinh tế thị trường vẫn chứng tỏ là một cơ chế huy động, phân bổ nguồn lực thúc đẩy sáng tạo và phát triển được coi là ưu thế nhất hiện nay. Một quốc gia dựa trên nền tảng thị trường để phát triển kinh tế có thể chưa chắc thành công, song một quốc gia không có nền kinh tế thị trường chắc chắn sẽ không thể phát triển trong dài hạn. Tự thân kinh tế thị trường không đưa đến chủ nghĩa xã hội, nhưng muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công thì buộc chúng ta phải dứt khoát phát triển nền kinh tế thị trường. Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là một mô hình hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ trong lịch sử và thời gian phát triển t rên 30 năm. Do vậy, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa một quá trình hoàn thiện, đổi mới và sáng tạo không ngừng trong nhận thức, tư duy lý luận và thực tiễn. Vậy, nhà nước Việt Nam có vai trò như thế nào trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
TIỂU LUẬN KINH TẾ CHÍNH TRỊ
Đề tài: Vai trò của thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Họ và tên: Đinh Thị Thanh Tâm
Lớp: Anh 13 – K59 Chuyên ngành: Kế toán – Kiểm toán Giảng viên hướng dẫn: ThS Hoàng Văn Vinh
QUẢNG NINH – THÁNG 6 NĂM 2021
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU 3
Chương I: LÝ LUẬN VÀ NHẬN THỨC CHUNG 4
1.1 Định nghĩa nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở VN 4
1.2 Bản chất nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở VN 4
Chương II: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN Ở VN 5
2.1 Kinh tế thị trường ở trình độ thấp biểu hiện ở trình độ phát triển lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất 5
2.2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam phát triển từ nền kinh tế tập trung bao cấp 6
2.3 Kinh tế thị trường phát triển trong quá trình hội nhập vừa tạo cơ hội, vừa có những thách thức đối với sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 7
Chương III: VAI TRÒ CỦA THÀNH PHẦN KINH TẾ NHÀ NƯỚC VN TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XHCN HIỆN NAY 10
3.1 Vai trò của thành phần kinh tế Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN 10
3.2 Những giải pháp chủ yếu để phát triển kinh tế thị trường XHCN 13
3.3 Liên hệ thực tiễn của sinh viên 14
KẾT LUẬN CHUNG 17
CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 18
Trang 3LỜI MỞ ĐẦU
Sự lựa chọn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta xuất phát từ nhận thức đúng đắn của Đảng, nhà nước ta: kinh tế thị trường là sản phẩm của nền văn minh nhân loại, có thể tồn tại và thích ứng với nhiều hình thái
xã hội khác nhau; kinh tế thị trường phát triển với trình độ cao dưới chủ nghĩa tư bản song không đồng nhất với chủ nghĩa tư bản và cũng không đối lập với chủ nghĩa xã hội Dù không phải một cơ chế hoàn hảo, song kinh tế thị trường vẫn chứng tỏ là một cơ chế huy động, phân bổ nguồn lực thúc đẩy sáng tạo và phát triển được coi là ưu thế nhất hiện nay
Một quốc gia dựa trên nền tảng thị trường để phát triển kinh tế có thể chưa chắc thành công, song một quốc gia không có nền kinh tế thị trường chắc chắn
sẽ không thể phát triển trong dài hạn Tự thân kinh tế thị trường không đưa đến chủ nghĩa xã hội, nhưng muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công thì buộc chúng ta phải dứt khoát phát triển nền kinh tế thị trường
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là một mô hình hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ trong lịch sử và thời gian phát triển t rên 30 năm
Do vậy, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa một quá trình hoàn thiện, đổi mới và sáng tạo không ngừng trong nhận thức, tư duy lý luận và thực tiễn Vậy, nhà nước Việt Nam có vai trò như thế nào trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu
Trang 4
Chương I:
LÝ LUẬN VÀ NHẬN THỨC CHUNG
1.1.Định nghĩa nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta là nền kinh
tế vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, đồng thời đảm bảo xã hội chủ nghĩa phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước
Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; có sự quản lý của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh
1.2 Bản chất nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Bản chất nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam vừa có những đặc trưng của nền kinh tế thị trường hỗn hợp, vừa có đặc thù của tính định hướng xã hội chủ nghĩa
Trang 5
Chương II:
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
2.1.Kinh tế thị trường ở trình độ thấp biểu hiện ở trình độ phát triển lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.
Trình độ khoa học công nghệ của Việt Nam còn lạc hậu so với các nước trong khu vực và thế giới đang chiếm tỉ trọng lớn trong các ngành, các lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân dẫn tới năng suất lao động chưa cao, năng lực cạnh tranh thấp “Trình độ công nghệ của các doanh nghiệp nước ta đa phần ở mức trung bình và lạc hậu, khoảng 80-90% công nghệ nhập ngoại, trong đó75% máy móc dây truyền công nghệ thuộc thế hệ những năm 1980-1990, 75% thiết bị đã hết khấu hao, 50% là đồ tân trang Tốc độ đổi mới trong doanh nghiệp chậm chỉ khoảng 10% /năm”
Vốn đầu tư cho sản xuất kinh doanh thiếu, sử dụng và quản lý kém hiệu quả dẫn đến hạn chế mở rộng và phát triển sản xuất kinh doanh, đổi mới công nghệ Tổng vốn đầu tư phát triển toàn xã hội đạt thấp so với kế hoạch đề ra; khu vực doanh nghiệp khó khăn về vốn, hiệu quả sử dụng vốn thấp Đầu tư dàn trải, vốn thất thoát, rò rỉ, hiệu quả đầu tư thấp đã làm cho nền kinh tế Việt Nam bị kéo dài tình trạng khan hiếm vốn
Lực lượng lao động của Việt Nam đông nhưng không mạnh Chất lượng nguồn nhân lực Việt Nam thấp - đây là điểm nghẽn lớn nhất trong nền kinh tế nước ta hiện nay, nó ảnh hưởng trực tiếp đến mọi hoạt động trong nền kinh tế
-xã hội Hạ tầng kinh tế - -xã hội có tốc độ phát triển nhanh như: hệ thống giao thông vận tải, điện năng, nước, giáo dục đào tạo, y tế nhưng chưa đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường trong hội nhập kinh tế quốc tế; sự quản lý giám sát của các cơ quan quản lý hạn chế từ việc quy hoạch, triển khai, kiểm tra chất lượng và tiến độ thực hiện phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội
Trang 6Quan hệ về sở hữu, tổ chức quản lý, phân phối đã có những đổi mới căn bản theo xu hướng của nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, sự đổi mới còn chậm chạp chưa đáp ứng được tốc độ phát triển nền kinh tế thị trường, chưa theo kịp yêu cầu của hội nhập kinh tế quốc tế
2.2 Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam phát triển từ nền kinh tế tập trung bao cấp
Từ nền kinh tế tập trung bao cấp chuyển sang kinh tế thị trường nên những tư tưởng, tư duy của nền kinh tế cũ tồn tại trong sự vận hành của nền kinh
tế, cản trở sự phát triển của kinh tế thị trường Mặc dù, sự chuyển đổi qua cơ chế thị trường qua 30 năm nhưng những tư tưởng trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước vẫn
“đeo bám” các doanh nghiệp như chờ sự hỗ trợ, bù lỗ, cho vay ưu đãi của Nhà nước…
Hệ thống luật pháp Việt Nam của nền kinh tế bao cấp trong nền kinh tế đóng hiện đang từng bước điều chỉnh, bổ sung để có hệ thống luật pháp phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; phù hợp với luật pháp, thông lệ quốc tế
Hệ thống thị trường cơ bản của Việt Nam đã được hình thành và đang dần hoàn thiện tạo tiền đề quan trọng phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Thị trường hàng hóa dịch vụ phát triển nhanh và tương đối ổn định đã tạo điều kiện phát triển sản xuất kinh doanh và đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của xã hội Thị trường tài chính đã từng bước vận hành theo quy luật giá trị, quy luật lưu thông tiền tệ, huy động ngày càng tốt lượng vốn nhàn rỗi với những mức lãi xuất hợp lý để tăng chu chuyển vốn Thị trường khoa học và công nghệ Việt Nam có nhiều khởi sắc và hứa hẹn tiềm năng lớn
Tuy nhiên, sự vận hành, phát triển các thị trường chưa đồng bộ, thiếu sự
ổn định, chưa đáp ứng kịp thời yêu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa
Trang 72.3 Kinh tế thị trường phát triển trong quá trình hội nhập vừa tạo cơ
hội, vừa có những thách thức đối với sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
- Cơ hội: Hội nhập kinh tế quốc tế cho phép tranh thủ được các nguồn lực bên ngoài để sản xuất kinh doanh như vốn, khoa học – công nghệ, kinh nghiệm tổ chức quản lý nền sản xuất lớn để phát triển kinh tế thị trường, nâng cao sức cạnh tranh Đồng thời mở rộng và phát triển thương mại quốc tế đẩy manh hoạt động xuất,nhập khẩu tạo tiền đề dấp ứng nhu cầu đầu vào và giải quyết đầu ra cho nền kinh tế thị trường Những năm qua, khi Việt Nam hội nhập ngày càng sâu vào nền kinh tế đã tạo cơ hội cho xuất nhập khẩu không ngừng tăng Theo số liệu của Tổng cục Thống kê kết quả hoạt động xuất nhập khẩu và đầu tư trực tiếp của nước ngoài vào Việt Nam qua các năm như sau:
- Kim ngạch hàng hóa xuất khẩu năm 2018 ước tính đạt 244,7 tỷ USD, tăng 13,8% so với năm 2017 (vượt mục tiêu Quốc hội đề ra là tăng 7%-8% và Nghị quyết 01 của Chính phủ là tăng 8%-10%), trong đó khu vực kinh tế trong nước đạt 69,2 tỷ USD, tăng 15,9% so với năm 2017, chiếm 28,3% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô) đạt 175,5 tỷ USD, tăng 12,9%, chiếm 71,7% (giảm 0,6 điểm phần trăm so với năm 2017) Năm 2018, khu vực kinh tế trong nước chuyển biến tích cực khi đạt tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu cao hơn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài với tỷ trọng trong tổng kim ngạch xuất khẩu tăng lên so với năm 2017 Trong năm 2018 có 29 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD, chiếm tới 91,7% tổng kim ngạch xuất khẩu của cả nước, trong đó có 5 mặt hàng đạt trên 10 tỷ USD, chiếm 58,3%
- Kim ngạch hàng hoá nhập khẩu năm 2018 ước tính đạt 237,5 tỷ USD, tăng 11,5% so với năm trước, trong đó có 36 mặt hàng ước tính kim ngạch nhập khẩu đạt trên 1 tỷ USD, chiếm 90,4% tổng kim ngạch, trong đó có 4 mặt hàng trên 10 tỷ USD
Trang 8Ước tính cả năm 2018, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa thiết lập mức kỷ lục mới với 482,2 tỷ USD Cán cân thương mại hàng hóa xuất siêu 7,2
tỷ USD, là năm có giá trị xuất siêu lớn nhất từ trước đến nay, cao hơn rất nhiều mức xuất siêu 2,1 tỷ USD của năm 2017, vượt xa mục tiêu Quốc hội đề ra là tỷ
lệ nhập siêu dưới 3%
- Đầu tư trực tiếp của nước ngoài từ đầu năm đến thời điểm 20/12/2018 thu hút 3.046 dự án cấp phép mới với số vốn đăng ký đạt 17.976,2 triệu USD, tăng 17,6% về số dự án và giảm 15,5% về vốn đăng ký so với cùng kỳ năm
2017 Bên cạnh đó, có 1.169 lượt dự án đã cấp phép từ các năm trước đăng ký điều chỉnh vốn đầu tư với số vốn tăng thêm đạt 7.596,7 triệu USD, giảm 9,7%
so với cùng kỳ năm trước Như vậy, tổng số vốn đăng ký cấp mới và vốn tăng thêm trong năm 2018 đạt 25.572,9 triệu USD, giảm 13,9% so với cùng kỳ năm
2017 Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài thực hiện năm 2018 ước tính đạt 19,1 tỷ USD, tăng 9,1% so với năm 2017
*Nguồn lấy tại: website chính thức của Tổng cục Thống kê phần Tổng quan kinh tế xã hội Việt Nam năm 2018
Mở cửa nền kinh tế là cơ hội tranh thủ vốn, kỹ thuật công nghệ để phát triển giao thông vận tải, điện, nước thông tin liên lạc; giáo dục, y tế đó là những
hạ tầng kinh tế - xã hội cực kì quan trọng đối với sự phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
- Thách thức: Năng lực cạnh tranh thấp: đây là thách thức lớn nhất hiện nay của nền kinh tế Việt Nam khi hội nhập vào nền kinh tế thế giới Hệ thống luật pháp: chưa hoàn thiện và chưa đồng bộ Vì vậy, khi vận hành nền kinh tế thị trường sẽ thiếu những cơ sở pháp lý để quản lý, ngăn ngừa, xử lý những hành vi
vi phạm Đặc biệt, có những luật chưa tương thích với thông lệ và luật pháp 7 quốc tế Do đó các doanh nhân và doanh nghiệp Việt Nam hoạt động trên thị trường quốc tế khó tránh khỏi những vi phạm luật pháp và thông lệ quốc tế Nguồn nhân lục Việt Nam ngày nay cũng là 1 trong những thách thúc lớn bởi trên thực tế lực lượng lao động không có tay nghề chiếm số lượng lớn
Trang 9tạo áp lực việc làm lớn, nhưng lao động theo yêu cầu phát triển kinh tế thị trường hiện đại (sản xuất kinh doanh những ngành nghề chất lượng cao) lại rất thiếu
Quản lý, khai thác các nguồn lực như: đất đai, vốn, lao động ở nước ta hiện nay đang là thách thức lớn bởi sự khai thác tài nguyên bừa bãi, quản lý các
cơ quan nhà nước kém hiệu quả, làm cho tài nguyên quốc gia cạn kiệt, nhất là các tài nguyên không tái tạo được; tình trạng môi trường ô nhiễm ảnh hưởng đến sản xuất, đời sống
Trong thời kì đổi mới đầu tư để phát triển hệ thống giao thông, điện, nước, thông tin liên lạc, giáo dục, y tế rất lớn, nhiều công trình đã đưa vào sử dụng phát triển kinh tế xã hội Tuy nhiên, thách thức lớn nhất về vấn đề này là
sự phát triển thiếu đồng bộ, công tác quản lý kém dẫn tới hiệu quả khai thác và chất lượng hạ tầng thấp; tình trạng thất thoát lãng phí trong khu vực này là vấn
đề quốc nạn làm ảnh hưởng đến sức mạnh của nền kinh tế
Trang 10
Chương III:
VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA HIỆN NAY
3.1.Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa
Vai trò của Nhà nước Việt Nam trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có những điểm tương đồng với các nhà nước khác trong quản lý nền kinh tế thị trường, thể hiện ở việc thực hiện các mục tiêu quản lý kinh tế vĩ mô cơ bản như: bảo đảm sự ổn định của nền kinh tế; thực hiện công bằng xã hội; bảo đảm tăng trưởng nhanh và bền vững của toàn bộ nền kinh tế… Ngoài những vai trò chung đã nêu, Nhà nước Việt Nam hiện nay còn có các vai trò cụ thể:
- Khắc phục khuyết tật của thị trường Nền kinh tế thị trường dù phát
triển ở trình độ cao vẫn có những hạn chế, khuyết tật, tự nó không khắc phục được mà cần phải có vai trò của nhà nước Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta lại đang trong quá trình hình thành, phát triển vì vậy những hạn chế, khuyết tật càng lớn và ảnh hưởng nặng nề, Nhà nước phải dùng các công cụ, thực lực kinh tế mạnh để hạn chế, khắc phục những khuyết tật đó
- Hỗ trợ thị trường Thị trường càng phát triển thì càng văn minh, hiện
đại, thị trường ở trình độ càng thấp sẽ càng sơ khai, yếu kém Chúng ta chuyển
từ nền kinh tế kế hoạch, chỉ huy sang nền kinh tế thị trường, quá trình chuyển đổi đó là một cuộc cách mạng sâu sắc và toàn diện, nếu cứ để tự phát sẽ rất chậm và phải trả giá lớn Nhà nước phải tác động mạnh mẽ và hiệu quả để hỗ trợ thị trường phát triển ngày càng đầy đủ hơn, trình độ cao hơn, tốc độ phát triển nhanh hơn
- Định hướng xã hội chủ nghĩa đối với nền kinh tế thị trường Nhà nước
là một trong những nhân tố quyết định mục tiêu, tốc độ của quá trình chuyển đổi, quyết định định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường Nền
Trang 11kinh tế thị trường là thành tựu của nhân loại, không tự nó đi lên chủ nghĩa xã hội, mà phát triển trong quá trình nhận thức, phấn đấu rất cao của toàn xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, đó là quá trình chuyển đổi đặc biệt, chưa từng có trong lịch sử Một mặt, đó là quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch chỉ huy tập trung (kỳ thị, tẩy chay thị trường ) sang nền kinh tế thị trường; mặt khác là quá trình phát triển theo xu hướng xã hội chủ nghĩa Hơn nữa, sự chuyển đổi lại đặt trong bối cảnh của toàn cầu hóa, thế giới đang bước sang giai đoạn phát triển nền kinh tế tri thức và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 Quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường đã rất khó khăn, định hướng
xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường còn khó khăn hơn, đòi hỏi sự nỗ lực rất cao của Nhà nước
- Định hướng và thực hiện hội nhập ngày càng sâu, rộng, hiệu quả vào
nền kinh tế thế giới Nền kinh tế nước ta đã và đang hội nhập vào nền kinh tế
khu vực và thế giới, đồng thời sẽ tiếp tục hội nhập sâu, rộng, hiệu quả hơn nữa Quá trình này đòi hỏi phải xác định đúng đắn mục tiêu, lộ trình, cách thức, bước
đi cũng như sự chuẩn bị nội lực cho quá trình hội nhập Ở đây có vai trò rất lớn của Nhà nước
- Thực hiện nhà nước kiến tạo, phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp.
Nhà nước ta do lịch sử để lại, nhiều năm quản lý nền kinh tế theo cách thức cũ, nặng về điều hành mọi hoạt động của nền kinh tế Hiện nay, Nhà nước đang chuyển mạnh từ nhà nước điều hành sang nhà nước kiến tạo, lấy phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp là mục tiêu hàng đầu của Nhà nước Trong quá trình đổi mới, vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước không hề bị suy giảm mà ngày càng tăng lên Cần nhận thức rằng, tăng cường vai trò của Nhà nước trong quản
lý kinh tế không có nghĩa là Nhà nước nắm tất cả, can thiệp vào tất cả mọi hoạt động kinh tế mà Nhà nước phải nắm những lĩnh vực, những khâu, thực hiện những công việc quan trọng nhất mà thị trường và nhân dân không làm được, biết sử dụng cơ chế thị trường một cách khôn khéo, hiệu quả để phục vụ cho